—d1550

2-2-16) آسیب های پایان نامه‌های رشتهی تربیتبدنی...................................................................................................................................35
2-2-16-1) عدم وجود کلان نگری علمی............................................................................................................................................................35
2-2-16-2) تمرکز موضوعها بر ارائهی اطلاعات................................................................................................................................................ 35
2-2-16-3) عدم تناسب میان طرح پایاننامه (پروپوزال) و پژوهش نهایی.................................................................................................. 36
2-2-16-4) نبود روش مشخص و علمی پژوهشی..............................................................................................................................................36
2-2-16-5) انتخاب موضوعهای کلی.....................................................................................................................................................................37
2-2-16-6) انجام موضوعهای تکراری..................................................................................................................................................................38
2-2-16-7) گرایش به موضوعهای غیرعلمی - پژوهشی و کماثر................................................................................................................ 38
2-2-16-8) انتخاب موضوع‌های ناقص.................................................................................................................................................................38
2-2-16-9) سنتگرایی در انتخاب موضوعها و عدم توجه به موضوعهای جدید........................................................................................39
2-2-17) روند ارزیابی تحقیقات..............................................................................................................................................................................40
2-2-18) تعاریف ارزیابی...........................................................................................................................................................................................40
2-2-19) کارکردها و ویژگیهای ارزیابی...............................................................................................................................................................41
2-2-20) مراحل ارزیابی............................................................................................................................................................................................42
2-2-21) معیارهای ارزیابی......................................................................................................................................................................................42
2-2-21-1) استاندارهای سودمندی......................................................................................................................................................................44
2-2-21-2) استانداردهای انجامپذیری..................................................................................................................................................................45
2-2-21-3) استانداردهای صحت ارزیابی.............................................................................................................................................................45
2-2-21-4) استانداردهای دقت..............................................................................................................................................................................46
2-2-22) پایاننامههای کارشناسی ارشد و نحوهی ارزشیابی آنها..................................................................................................................48
2-2-23) تحقیق و پژوهش در زمینهی تربیتبدنی و ورزش (موانع و راهکارها) ........................................................................................48
2-3) پیشینهی پژوهش.............................................................................................................................................................................................50
2-3-1) پژوهش‏های داخلی......................................................................................................................................................................................50
2-3-2) پژوهشهای خارجی....................................................................................................................................................................................57
2-4) جمعبندی فصل.................................................................................................................................................................................................66
فصل سوم: روش شناسی تحقیق
3-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................68
3-2) روش تحقیق.......................................................................................................................................................................................................69
3-3) جامعه و نمونهی آماری....................................................................................................................................................................................69
3-4) ابزار و روش جمعآوری دادهها........................................................................................................................................................................70
3-5) روش سنجش روایی چک لیست...................................................................................................................................................................70
3-6) قابلیت پایایی چک لیست................................................................................................................................................................................70
3-7) تحلیل آماری دادهها.........................................................................................................................................................................................71
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق
4-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................73
4-2) توصیف متغیرهای کلی....................................................................................................................................................................................74
4-2-1) تعداد کل پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................74
4-2-2) قلمرو موضوعی.............................................................................................................................................................................................75
4-2-3) قلمرو مکانی..................................................................................................................................................................................................77
4-2-4)جنسیت پژوهشگران.....................................................................................................................................................................................79
4-2-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما............................................................................................................................... 81
4-2-6)وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور..................................................................................................................................82
4-2-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها..............................................................................................................................................................92
4-2-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها............................................................................................................................................96
4-2-9) رنگ جلد پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................98
4-2-10) تعداد صفحات کل پایان نامه...............................................................................................................................................................100
4-2-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.......................................................................................................................................102
4-2-12) تعداد صفحات فصل دو.........................................................................................................................................................................104
4-2-13) تعداد صفحات فصل پنج.......................................................................................................................................................................106
4-2-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه...............................................................................................................................................................108
4-2-15) تعداد کلید واژه.......................................................................................................................................................................................110
4-2-16)تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه...........................................................................................................................112
4-2-17) تعداد اهداف تحقیق..............................................................................................................................................................................114
4-2-18) تعداد فرضیه تحقیق..............................................................................................................................................................................116
4-2-19) تعداد سوال تحقیق................................................................................................................................................................................118
4-2-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها..........................................................................................................................120
4-2-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها..................................................................................................................................................122
4-2-22) وضعیت تعداد جداول موجود در پایان نامه ها................................................................................................................................124
4-2-23) وضعیت نوع ضمیمه...............................................................................................................................................................................126
4-2-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................128
4-2-25) نوع پیشنهادات موجود در پایان نامه ها............................................................................................................................................130
4-2-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها...................................................................................................................................132
4-2-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها................................................................................................................................134
4-3) توصیف متغیرهای روش شناسی................................................................................................................................................................136
4-3-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها.......................................................................................................................................................136
4-3-2) جامعه آماری..............................................................................................................................................................................................138
4-3-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها........................................................................................................................................................142
4-3-4) شیوه جمع آوری داده ها.........................................................................................................................................................................144
4-3-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها........................................................................................................................................................146
4-3-6) روش تحقیق پایان نامه ها......................................................................................................................................................................148
4-3-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری.............................................................................................................................................150
4-3-8) روش گردآوری داده ها............................................................................................................................................................................152
4-3-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها........................................................................................................................................154
4-3-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه....................................................................................................................................................156
4-3-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها......................................................................................................................158
4-3-12) میزان ضریب آلفای پایایی....................................................................................................................................................................160
4-4) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها........................................................................................................................................................162
4-4-1) چاپ مشخصات روی جلد (فارسی) .....................................................................................................................................................163
4-4-2) چاپ مشخصات پشت جلد (انگلیسی) ................................................................................................................................................163
4-4-3) صفحه عنوان فارسی.................................................................................................................................................................................164
4-4-4) صفحه عنوان انگلیسی..............................................................................................................................................................................165
4-4-5) صفحه چکیده فارسی...............................................................................................................................................................................166
4-4-6) صفحه چکیده انگلیسی............................................................................................................................................................................167
4-4-7) صفحه تقدیم..............................................................................................................................................................................................168
4-4-8) صفحه تشکر...............................................................................................................................................................................................169
4-4-9) صفحه گواهی دفاع...................................................................................................................................................................................170
4-4-10) صفحه ارزشیابی......................................................................................................................................................................................171
4-4-11) صفحه تعهد اصالت پایان نامه.............................................................................................................................................................172
4-4-12) صفحه منشور اخلاقی............................................................................................................................................................................173
4-4-13) صفحه ضمیمه........................................................................................................................................................................................174
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1) مقدمه ..............................................................................................................................................................................................................176
5-2) خلاصه تحقیق................................................................................................................................................................................................177
5-3) یافته های تحقیق...........................................................................................................................................................................................178
5-3-1) بخش اول: توصیف متغیرهای کلی.......................................................................................................................................................178
5-3-1-1) تعداد کل پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................178
5-3-1-2) قلمرو موضوعی.....................................................................................................................................................................................178
5-3-1-3) قلمرو مکانی..........................................................................................................................................................................................179
5-3-1-4) جنسیت پژوهشگران...........................................................................................................................................................................179
5-3-1-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما....................................................................................................................... 179
5-3-1-6) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور....................................................................................................................... 180
5-3-1-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها......................................................................................................................................................180
5-3-1-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها....................................................................................................................................180
5-3-1-9) رنگ جلد پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................181
5-3-1-10) تعداد صفحات کل پایان نامه........................................................................................................................................................ 181
5-3-1-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.................................................................................................................................182
5-3-1-12) تعداد صفحات فصل دو....................................................................................................................................................................182
5-3-1-13) تعداد صفحات فصل پنج.................................................................................................................................................................182
5-3-1-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه..........................................................................................................................................................183
5-3-1-15) تعداد کلید واژه..................................................................................................................................................................................183
5-3-1-16) تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه....................................................................................................................183
5-3-1-17) تعداد اهداف تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-18) تعداد فرضیه تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-19) تعداد سوال تحقیق...........................................................................................................................................................................184
5-3-1-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................185
5-3-1-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها.............................................................................................................................................185
5-3-1-22) وضعیت تعداد جداول در پایان نامه ها.........................................................................................................................................185
5-3-1-23) وضعیت نوع ضمیمه.........................................................................................................................................................................186
5-3-1-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها...............................................................................................................................186
5-3-1-25) نوع پیشنهادهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................186
5-3-1-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها..............................................................................................................................187
5-3-1-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها...........................................................................................................................187
5-3-2) توصیف متغیرهای روش شناسی...........................................................................................................................................................187
5-3-2-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها..................................................................................................................................................187
5-3-2-2) جامعه آماری........................................................................................................................................................................................188
5-3-2-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها...................................................................................................................................................188
5-3-2-4) شیوه جمع آوری داده ها...................................................................................................................................................................188
5-3-2-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها.................................................................................................................................................. 189
5-3-2-6) روش تحقیق پایان نامه ها.................................................................................................................................................................189
5-3-2-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری........................................................................................................................................189
5-3-2-8) روش گردآوری داده ها.......................................................................................................................................................................190
5-3-2-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها...................................................................................................................................190
5-3-2-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه...............................................................................................................................................190
5-3-2-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها ...............................................................................................................191
5-3-2-12) میزان ضریب آلفای پایایی..............................................................................................................................................................191
5-3-3) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها..................................................................................................................................................192
5-4) بحث و نتیجه گیری......................................................................................................................................................................................192
5-5) نتیجه گیری....................................................................................................................................................................................................212
5-6) پیشنهادات برخاسته از تحقیق....................................................................................................................................................................213
5-7) پیشنهادات برای تحقیقات آینده................................................................................................................................................................215
منابع.............................................................................................................................................................................................................................217
پیوست.........................................................................................................................................................................................................................227
فهرست جداول
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفبایی.......................................................30
جدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه.....................................................................................................................................32
جدول 2-3) تنظیم گزارش نهایی تحقیقات بر اساس الگوی اقتباس از A.P.A..........................................................................................34
جدول 2-4) سی معیار ارائه شده توسط برینکرهوف (1981) .........................................................................................................................43
جدول 2-5) پژوهشهای داخلی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها..................................................................................................62
جدول 2-5) پژوهشهای خارجی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها................................................................................................65
جدول 3-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایاننامهها تا نیمهی مهرماه 1392...........................................................................................69
جدول 4-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان..........................................................................................74
جدول 4-2) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها....................................................................................................75
جدول 4-3) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی، در دانشگاه های مختلف ...........................................................................................76
جدول 4-4) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................77
جدول 4-5) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف...................................................................................................78
جدول 4-6) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................79
جدول 4-7) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف........................................................................................80
جدول 4-8) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................81
جدول 4-9) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه های مختلف........................................................................................83
جدول 4-10) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................86
جدول 4-11) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه های مختلف......................................................................................88
جدول 4-12) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................92
جدول 4-13) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه های مختلف...............................................................................................93
جدول 4-14) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................96
جدول 4-15) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................97
جدول 4-16) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها......................................................................................................98
جدول 4-17) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.....................................................................................................99
جدول 4-18) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................100
جدول 4-19) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در دانشگاه های مختلف.................................................................................101
جدول 4-20) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها....................................................102
جدول 4-21) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..................................................103
جدول 4-22) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................104
جدول 4-23) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در دانشگاه های مختلف.......................................................................105
جدول 4-24) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................106
جدول 4-25) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در دانشگاه های مختلف......................................................................107
جدول 4-26) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................108
جدول 4-27) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در دانشگاه های مختلف..........................................................................109
جدول 4-28) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه در مجموع پایان نامه ها........................................................................................110
جدول 4-29) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................111
جدول 4-30) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها...................................................112
جدول 4-31) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان، در دانشگاه های مختلف...........................................113
جدول 4-32) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................114
جدول 4-33) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................115
جدول 4-34) توزیع فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................116
جدول 4-35) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................117
جدول 4-36) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها................................................................................118
جدول 4-37) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف................................................................................119
جدول 4-38) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................120
جدول 4-39) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف............................................................................................121
جدول 4-40) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................122
جدول 4-41) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف................................................................................................123
جدول 4-42) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................124
جدول 4-43) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف............................................................................................125
جدول 4-44) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................126
جدول 4-45) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................127
جدول 4-46) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................128
جدول 4-47) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف........................................................................................129
جدول 4-48) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................130
جدول 4-49) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف............................................................................................131
جدول 4-50) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................132
جدول 4-51) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................133
جدول 4-52) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................134
جدول 4-53) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................135
جدول 4-54) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................136
جدول 4-55) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................137
جدول 4-56) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................138
جدول 4-57) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................139
جدول 4-58) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................142
جدول 4-59) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................143
جدول 4-60) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................144
جدول 4-61) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف....................................................................................145
جدول 4-62) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................146
جدول 4-63) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................147
جدول 4-64) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................148
جدول 4-65) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................149
جدول 4-66) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها...................................................................................150
جدول 4-67) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..................................................................................151
جدول 4-68) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده ها، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................152
جدول 4-69) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................153
جدول 4-70) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................154
جدول 4-71) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..................................................................................155
جدول 4-72) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................156
جدول 4-73) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف................................................................................157
جدول 4-74) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................158
جدول 4-75) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...................................................................................................159
جدول 4-76) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................160
جدول 4-77) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................161
جدول 4-78) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در مجموع پایان نامه ها....................................................................162
جدول 4-79) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در دانشگاه های مختلف....................................................................162
جدول 4-80) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در مجموع پایان نامه ها...................................................................163
جدول 4-81) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در دانشگاه های مختلف..................................................................163
جدول 4-82) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................164
جدول 4-83) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در دانشگاه های مختلف..............................................................................164
جدول 4-84) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................165
جدول 4-85) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................165
جدول 4-86) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................166
جدول 4-87) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................166
جدول 4-88) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................167
جدول 4-89) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................167
جدول 4-90) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................168
جدول 4-91) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................168
جدول 4-92) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................169
جدول 4-93) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................169
جدول 4-94) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................170
جدول 4-95) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع، در دانشگاه های مختلف................................................................................170
جدول 4-96) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در مجموع پایان نامه ها......................................................................................171
جدول 4-97) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................171
جدول 4-98) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................172
جدول 4-99) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت، در دانشگاه های مختلف................................................................................172
جدول 4-100) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی ، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................173
جدول 4-101) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................173
جدول 4-102) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها.....................................................................................174
جدول 4-103) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................174
فهرست شکل ها و نمودارها
نمودار 4-1) فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان......................................................................................................74
نمودار 4-2) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................75
نمودار 4-3) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی پایان نامه های دانشگاه مازندران.........................................................................................76
نمودار 4-4) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها...................................................................................................................77
نمودار 4-5) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................78


نمودار 4-6) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................79
نمودار 4-7) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف...................................................................................................80
نمودار 4-8) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................82
نمودار 4-9) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه مازندران..........................................................................................................84
نمودار 4-10) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه غیر انتفاعی شمال.....................................................................................84
نمودار 4-11) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد ساری....................................................................................................85
نمودار 4-12) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد آمل.......................................................................................................85
نمودار 4-13) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................87
نمودار 4-14) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه مازندران.........................................................................................................90
نمودار 4-15) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه غیرانتفاعی شمال.......................................................................................90
نمودار 4-16) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد ساری......................................................................................................91
نمودار 4-17) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد آمل.........................................................................................................91
نمودار 4-18) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................92
نمودار 4-19) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه مازندران..................................................................................................................94
نمودار 4-20) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه غیر انتفاعی شمال................................................................................................94
نمودار 4-21) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد ساری..............................................................................................................95
نمودار 4-22) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد آمل..................................................................................................................95
نمودار 4-23) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................96
نمودار 4-24) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در دانشگاه های مختلف...................................................................................................97
نمودار 4-25) فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................................98
نمودار 4-26) فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.................................................................................................................99
نمودار 4-27) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................100
نمودار 4-28) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در دانشگاه های مختلف..............................................................................................101
نمودار 4-29) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها...............................................................102
نمودار 4-30) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..............................................................103
نمودار 4-31) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در مجموع پایان نامه ها......................................................................................104
نمودار 4-32) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در دانشگاه های مختلف.....................................................................................105
نمودار 4-33) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در مجموع پایان نامه ها....................................................................................106
نمودار 4-34) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در دانشگاه های مختلف...................................................................................107
نمودار 4-35) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................108
نمودار 4-36) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در دانشگاه های مختلف.......................................................................................109
نمودار 4-37) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................110
نمودار 4-38) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف..................................................................................................111
نمودار 4-39) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها..............................................................112
نمودار 4-40) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان در دانشگاه های مختلف........................................................113
نمودار 4-41) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................114
نمودار 4-42) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................115
نمودار 4-43) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................116
نمودار 4-44) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................117
نمودار 4-45) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................118
نمودار 4-46) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف............................................................................................119
نمودار 4-47) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................120
نمودار 4-48) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................121
نمودار 4-49) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................................122
نمودار 4-50) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................................123
نمودار 4-51) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................124
نمودار 4-52) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................125
نمودار 4-53) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................126
نمودار 4-54) فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................127
نمودار 4-55) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................128
نمودار 4-56) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................129
نمودار 4-57) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................130
نمودار 4-58) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................131
نمودار 4-59) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................132
نمودار 4-60) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................................133
نمودار 4-61) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................134
نمودار 4-62) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................135
نمودار 4-63) فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................136
نمودار 4-64) فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................137
نمودار 4-65) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................138
نمودار 4-66) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه مازندران............................................................................................................ 140
نمودار 4-67) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه غیرانتفاعی شمال............................................................................................140
نمودار 4-68) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد ساری..........................................................................................................141
نمودار 4-69) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد آمل..............................................................................................................141
نمودار 4-70) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................142
نمودار 4-71) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................143
نمودار 4-72) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................144
نمودار 4-73) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................145
نمودار 4-74) فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................................146
نمودار 4-75) فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................147
نمودار 4-76) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................148
نمودار 4-77) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................................149
نمودار 4-78) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................150
نمودار 4-79) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................151
نمودار 4-80) فراوانی بر اساس روش گردآوری داه ها، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................152
نمودار 4-81) فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................153
نمودار 4-82) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................154
نمودار 4-83) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................155
نمودار 4-84) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................156
نمودار 4-85) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف............................................................................................157
نمودار 4-86) فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................................158
نمودار 4-87) فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................159
نمودار 4-88) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................................160
نمودار 4-89) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف............................................................................................................161
792480106549فصل اول:
طرح تحقیق
00فصل اول:
طرح تحقیق

1-1) مقدمه
توسعهی علمی، صنعتی و فرهنگی هر کشور بدون پرداختن به امر پژوهش با موفقیت چندانی همراه نخواهد بود و در واقع پژوهش، موتور محرک پیشرفت و توسعه محسوب میشود. حتی اگر نشانههایی از توسعه بدون پرداختن به مبانی پژوهشی رخ دهد، آن توسعه مستمر و پایدار نخواهد بود و نمیتواند مسیر مطمئنی را طی کند. بنابراین پژوهش مبنای توسعه است و تضمینی برای استمرار توسعه به شمار میآید. همچنین به کار بستن نتایج پژوهشهای انجام شده در هر زمینه به بهبود راهکارها و روشهای معمول در زمینههای مورد نظر منجر می شود. البته بخش مهمی از این فعالیتهای پژوهشی از سوی مؤسسههای آموزش عالی و دانشگاهها انجام میگیرد که طلایهداران عرصهی مطالعات و پژوهشهای کشور هستند(نیکسیرت و بدری، 1392).
انجام پژوهش و تحقیق، از نشانه‌های اعتلای کشورها و یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه محسوب می‌شود، چراکه موجب افزایش بهره‌وری در بخش‌های اقتصادی کشور خواهد شد. اگر امروز پژوهش را کم اهمیت فرض کرده و برای آن هزینه نکنیم، در آینده باید هزینه‌ی گزاف‌تری را متحمل شویم. مبنای قدرت و حیات در دنیای کنونی به میزان بهره‌مندی از علم و دانش باز میگردد. در جامعهی امروز فقیر و غنی بر اساس میزان بهره‌مندی از دانش در درجهی اول شکل میگیرد و نتیجهاش به میزان برخورداری از ثروت و قدرت میرسد.
در دنیای امروز هیچ راهی جز اندیشیدن به توسعهی علمی وجود ندارد وگرنه باید بپذیریم که روز به روز فقیرتر یا عقب ماندهتر شویم پس توسعهی علمی، هم یک امر ضروری و هم یک امر مطلوب است(بسطامی، 1384).
پژوهش مهم‌ترین شاخص جوامع برای رسیدن به جامعهی دانایی‌محور است و راهی برای به وجود آوردن فناوری، توسعه، پیشرفت و افزایش توان تولید و ارج نهادن به مقام پژوهشگران، شناسایی و طرح مشکلات آنان برای ارتقای سطح پژوهش جز الزامات به شمار می‌رود. پژوهش، نیروی محرکهی توسعهی همه‌جانبه و پایدار در ابعاد فرهنگ، اقتصاد، سیاست و جامعه است. علی‌رغم جایگاه رفیع پژوهش، این حوزه با دشواری‌های ساختاری و عملکردی فراوان مواجه است(امیری،1381).
یکی از روشهای پرورش محققان خوب، تشویق دانشجویان به نوشتن پایاننامههای پژوهشی است(کلاهی و همکاران،1382). چراکه نگارش پایاننامه مهم‌ترین بخش از زندگی دانشگاهی دانشجویان تحصیلات تکمیلی است(براوز، 2000).
نوشتن پایاننامه برای اکثر دانشجویان تحصیلات تکمیلی فعالیتی کاملا جدید است. پایان نامه نیازهای جدیدی را به وجود میآورد و تحقیقی است به مراتب بزرگتر از آن چیزی که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند. پایاننامه بر خلاف سایر مراحل تحصیل، نیاز به مطالعه مستقل و تلاش بیشتری دارد. ارزیابی پیوسته کمتری در آن وجود دارد و احتمالا طولانیترین نوشتهای است که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند(موری،2011).
«پایاننامه» شناسنامهی علمی محقق به حساب میآید که قابل تعویض، تصحیح و ابطال نیست. در واقع پایاننامه، تصویری است که بیانگر قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد(دستجردی و همکاران، 1391).
پایاننامه در واقع آموزش دانش، مهارت و روششناسی تحقیق برای دانشجویان میباشد، بنابراین ضرورت دارد که چهارچوبی مناسب و یکنواخت برای ارائهی این واحد آموزشی، پژوهشی تهیه گردد. از طرف دیگر هر پایاننامه، الگویی برای سایر دانشجویان قلمداد میشود که به عنوان مرجعی در ساختار مرسوم دانشگاه به آن مراجعه میکنند، بنابراین وجود پایاننامههایی با کیفیت و محتوای مناسب برای راهنمایی در این خصوص احساس میشود(کلاهدوزان و همکاران، 1383).
1-2) بیان مسئله
کرت لوین (1993)، معتقد بود تحقیق و پژوهش مشکلات اجتماعی را از ریشه میخشکاند. به عقیدهی او، اگر لازم است نوعی پیشرفت در جهت حل معضلات اجتماعی صورت گیرد، باید دست به پژوهش زد، زیرا برنامههای پژوهشی، خاصیت تعییینکنندگی دارند.
دورههای تحصیلات تکمیلی در مقایسه با دوره‌های کارشناسی و قبل از آن که دورهی انتقال و آموزش است، دورهی زایندگی و تولید علم است. هر دانشجو در قالب پایاننامهی خود، یک پروژهی تحقیقاتی را به انجام می رساند که به صورت بالقوه میتواند در حل مسائل و معضلات علمی و فنی جامعه استفاده شود(نیک سیرت و بدری،1392).
یکی از فعالیت‌های تحقیقاتی دانشجویان در مقطع تحصیلات تکمیلی، انجام کار تحقیقاتی با عنوان «پایاننامه» می‌باشد. تدوین پایاننامه مجالی برای یادگیری در محیط واقعی است. از این رو می‌توان هر پایان‌نامه را انعکاس ‌دهنده‌ی بخشی از فرهنگ فکری و دانشگاهی یک جامعه فرض کرد. ضمن آنکه پایان‌نامه نشان دهنده‌ی توانایی‌های یادگیری، مهارت فنی و بهبود قدرت نگارش و تحلیل هر دانشجو است.
پایان‌نامه از مهمترین منابع اطلاعاتی است که به لحاظ مختلف از اهمیت علمی و پژوهشی خاصی برخوردار است. از طرفی اولین حرکت پژوهشی جدی دانشجویان در دورهی تحصیلات تکمیلی دانشگاهی است و از سوی دیگر نیز میتوان آن را به مثابهی کاری نهایی ارزیابی کرد زیرا همین فعالیت پژوهشی، برایند کل یافتههای دانشجو در طول دورهی تحصیلی است(حری،1378).
اکنون در کشور ما دانشجویان این دوره به واسطهی الزام به تدوین پایان‌نامه که فعالیتی پژوهشی قلمداد می‌شود، به ‌عنوان محقق جامعه محسوب می‌شوند.
بررسی مسائل مربوط به پایان‌نامههای کارشناسی ارشد از جهات متعددی از قبیل نیاز مبرم به دانش بیشتر در مورد علل و پویاییهای آسیبهای اجتماعی، نیاز به درک قوانین تغییر اجتماعی، نیاز به کشف راهحلهای کاربردی و علمی برای رفع آن مشکلات و نیاز به کشف قوانین کلی و عمومی که پدیدههای اجتماعی پیچیدهتر حائز اهمیت است. بر این اساس سالیانه صدها دانشجوی تحصیلات تکمیلی کشور، به تدوین پایان نامه‌های خود در حوزه‌های متفاوت رشته‌ی مدیریت ورزشی می‌پردازند. پایان نامه یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های ملی است، ولی متأسفانه پژوهش‌های اندکی برای ارزیابی آن انجام شده است. البته این امر منحصر به ایران نیست و می‌توان گفت که این مسئله در سطح جهان قابل بررسی است. با این حال تاکنون ارزیابی‌های اندکی به صورت نظام یافته در مورد ویژگی‌های پایاننامه‌ها انجام پذیرفته است.
1-3) ضرورت تحقیق
امروزه نگارش و ارائه پایان نامه، حتی برای محققان با تجربه کاری چالش برانگیز است (لی، 2010). این کار چالش برانگیز نیازمند تلاش و صرف انرژی و وقت فراوان است تا محقق به یک نتیجه مطلوب برسد و نتیجه علمی محقق که در قالب تدوین پایان نامه نمایان می شود دارای کیفیت مناسب باشد.
وضعیت تدوین پایاننامهها میتواند انعکاسی از میزان توجه مسئولین دانشگاه، اساتید راهنما و دانشجویان به این واحد آموزشی، پژوهشی مهم باشد که به صورت تدریجی در جهتدهی به فعالیتهای علمی دانشگاه و کسب اعتبار علمی آن دخیل میباشد(آرکنا و میر، 2000). با توجه به اهمیت این موضوع، ارائهی صحیح، استاندارد و مدون پایاننامهها به عنوان گزارش یک پژوهش ضروری به نظر میرسد(دستجردی و همکاران،1391).
پایاننامههای دانشجویی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و هرگونه توجه و دقت در امر پایاننامهنویسی و ارتقای کیفیت آنها در آیندهی تحقیقاتی کشور بسیار مفید خواهد بود(هیگینسون و کرنر، 1996). از طرفی ارزشگذاری و معیارسنجی شاخصهای کمی و کیفی علوم ورزشی مانند دیگر علوم برای حضور مؤثر در حیات علمی این رشته در کشور با توجه به این که در حال حاضر دانش علوم ورزشی به عنوان دانش میان رشته ای با انبوهی از دستاوردهای علمی و تخصصی روبرو است ضروری به نظر می رسد و طبقهبندی و ساماندهی این یافتهها موجب شکلگیری روند جدیدی در دانش فوق می شود(شریفی و همکاران،1391).
با توجه به این که پایاننامههای کارشناسی ارشد تربیت بدنی و علوم ورزشی بخش مهمی از تحقیقات انجام گرفته در حوزهی تربیتبدنی را تشکیل میدهند، شناخت و رفع مشکلات و مسائل موجود در این بخش اهمیت زیادی دارد(میزانی و همکاران،1392) و لزوم پیروی آنها از یک روش استاندارد برای استفادهی مناسب ضروری به نظر میرسد(منتخب و همکاران، 1388).
در مجامع علمی، پایاننامهها به عنوان نتایج تحقیقات دانشپژوهان در نظر گرفته میشود و هویت علمی دانشگاه در گرو ارزیابی همین اسناد است(کلاهدوزان و همکاران،1383). از طرفی همهساله مقادیر فراوانی از امکانات مالی دولت و قسمت اعظمی از نیرو، انرژی و وقت اعضای هیأت علمی و دانشجویان دانشگاه صرف انجام پایان نامه میشود(فیروزآبادی و همکاران، 1392). با توجه به این مهم، نقش و تأثیر غیرقابلتردید پایاننامه و رساله، در رشد علمی تحقیقات و محققان، لزوم توجه به کیفیت و کمیت آنها را دوچندان میکند. برای گام برداشتن صحیح به سوی پیشرفت حقیقی، بررسی کمی و ارزیابی تحقیقات امری ضروری است(خلجی و کشتی دار، 1381).
مهمترین هدف از انجام پژوهشها، استفادهی عملی از یافتههای آنها بوده و عدم کاربرد عملی یافتهها به نوعی اتلاف منابع محسوب میشود. برخی از یافتهها قابلیت کاربرد مستقیم دارند و برخی دیگر را صرفاً میتوان اشاعه داد و امیدوار بود که موجب افزایش دانش و مهارت و تغییر نگرش مخاطبان شود. لذا این تغییر نگرش در برنامهریزی و تصمیمگیری اثری مستقیم خواهد داشت. استفاده از یافتههای پژوهشی، نیازمند کوششی سازمان یافته است. امروزه پایان نامه هایی با موضوعات تکراری، مسئله مدار نبودن آثار و لغزش های روش شناختی از جمله مهمترین کاستی هایی است که در تولیدات علمی دانشگاه ها خودنمایی می کنند(منصوریان، 1392).
تحلیل و بررسی پایان نامه ها می تواند اطلاعات مختلفی که درون تعداد زیادی پایان نامه نهفته است را در اختیار علاقه مندان قرار دهد. در راستای این مهم، محققان در مطالعات مختلفی، ارزشیابی و بررسی نقاط قوت و ضعف پایاننامهها، هر چند سال یک بار، اقدام به رفع موانع موجود برای ارتقای کیفیت و مطلوبیت را پیشنهاد نموده اند(صادقی و همکاران، 1390)، (منتخب و همکاران، 1388)، (افتخاری و همکاران، 1392) و (علیشیری و همکاران، 1389)، (زرشناس و همکاران1391).
از آنجا که استان مازندران در دسترسی به زیرساخت‌های مناسب ارتباطی و نیز فاصله تا پایتخت، همراه با شرایط آب و هوایی معتدل، اراضی بسیار حاصلخیز، طبیعت گوناگون و مفرح ساحلی، دشتی، جنگلی و کوهستانی مساعد برای توسعهی صنعتهای مختلف و از جمله صنعت ورزش از شرایط مطلوبی برخوردار است و همچنین برخورداری از میراث فرهنگی غنی و بیشترین نرخ دانشآموختگان با تحصیلات دانشگاهی در میان استان‌های کشور و این که این استان باسوادترین استان کشور است.
کیفیت تحقیق و پژوهش در راستای استفاده از نتایج کاربردی تحقیقات در جهت آبادانی در زمینههای مختلف استان از جمله رشتههای دانشگاهی نظیر تربیتبدنی از اهمیت خاصی برخوردار است.
میزانی و همکاران(1390)، بیان کردند که داده های غیر واقعی می تواند به دلیل مشکلاتی در زمینه های دیگر موثر در تدوین پایان نامه از قبیل منابع اطلاعاتی و مالی و نظام بوروکراسی اداری دانشگاه باشد. زمانی که شرایط و امکانات موجود برای نوشتن پایان نامه نامناسب و دانشجو از این نظر تحت فشار باشد امکان این که به فکر تقلب بیفتد بیشتر است. نبود سازکارهای جلوگیری و برخورد با این پدیده مخرب در کشور نیز ممکن است در شیوع آن نقش داشته باشد. می بایست تدابیری برای جلوگیری از احتمال تقلب علمی دانشجویان و تشویق آن ها به پیروی از اخلاق پژوهشی اندیشیده شود.
با توجه به اهمیت پایاننامهها و هزینه، زمان و انرژی زیادی که صرف تهیهی آنها میشود، آگاهی از محتوا و شناسایی موضوعی آنها ضروری به نظر میرسد (نیکسیرت و بدری،1392) و نیز کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات کاربردی و هدفمند برای پایان نامه ها با آگاهی از پژوهش های پیشین مهم است. راهکارهایی همچون تهیه بانک اطلاعاتی مناسب از پایان نامه ها می تواند راهنمای مناسبی جهت انتخاب موضوعات جدید و غیر تکراری پایان نامه های دانشجویان باشد(رضا خانی مقدم و همکاران، 1390)، (شکفته و اکبری، 1387).
به طور قطع نتایج این تحقیق با توجه به ایجاد بانک اطلاعات موضوعی میتواند مرجعی برای راهنمایی دانشجو در توجه به جزئیات مهم در پایاننامه شود و ضمن پیشگیری از خستگی، سردرگمی، صرف هزینه و وقت فراوان، موجب بهبود در وضعیت تدوین پایاننامهها در موضوعات جدید، بررسی نشده و کاربردی را فراهم میآورد. به نظر می رسد زمانی که پایان نامه هایی با موضوعات مشابه وجود داشته باشد احتمال سوء استفاده از پایان نامه ها افزایش می یابد و از آنجایی که امروزه درون دانشگاهها، متأسفانه هدف اصلی اکثر دانشجویان اخذ مدرک شده و زمینههای جامعهپذیری علمی و فرهنگی ضعیف شده، تمایل به سوء رفتار علمی نیز بالا رفته است(ذاکر صالحی، 1389)، امید است در راستای کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات جدید، بتوان گام مثبتی در جلوگیری از این رفتار ناپسند برداشت.
با توجه به این که پژوهشهای انجام گرفته در سایر رشتهها نیز نشان میدهد که کاستیهای نگارشی و روشهای آماری از جمله موضوع های مورد توجه محققان بوده (شریفی و همکاران،1391) و تاکنون در داخل استان تحقیقی برای ارزیابی پایاننامههای «گرایش مدیریت ورزشی» در دانشگاههای هدف یافت نشده است، این پژوهش قصد جمعآوری اطلاعات کمی از مجموع پایاننامههای دفاع شده در مقطع کارشناسی ارشد رشتهی تربیت بدنی، گرایش مدیریت ورزشی در دانشگاه های استان مازندران را داشته است. به همین منظور تحقیق حاضر به تحلیل ساختاری و کمی پایاننامههای تربیتبدنی و علوم ورزشی، گرایش مدیریت ورزشی میپردازد.
1-4) اهداف پژوهش
1-4-1) هدف کلی
هدف کلی از این تحقیق، «تحلیل ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» میباشد.
1-4-2) اهداف اختصاصی
بررسی توزیع کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران.
بررسی توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در پایاننامهها.
بررسی توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها.
بررسی توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ انواع روشهای تحقیق، روشهای نمونهگیری، حجم نمونه، فرمول حجم نمونه، روش گردآوری و ابزار جمعآوری دادهها، میزان آلفا و نرمافزارهای مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها و پیشنهادات در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
برررسی توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، استاد راهنما، استاد مشاور و جنسیت پژوهشگر.
بررسی توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها (فصل دو، فصل پنج، ضمیمه و کل پایاننامه)
بررسی توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی.
ایجاد بانک اطلاعاتی موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان، در راستای جلوگیری از تکرار موضوعات و نیز انتخاب موضوعات تحقیقاتی جدید و بررسی نشده.
15.بررسی سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) از ابتدا تاکنون.
1-5) سؤالهای تحقیق
1-5-1) سؤال اصلی
«وضعیت ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی در دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» در چه وضعیتی قرار دارد؟
1-5-2) سؤالهای فرعی
توزیع تعداد کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران به چه نحوی میباشد؟
توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ متغیرهای گوناگون به چه نحوی میباشد؟
توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها به چه نحوی
میباشد؟
توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، جنسیت پژوهشگر، استاد راهنما و استاد مشاور به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها چگونه میباشد؟
توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایان نامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی به چه نحوی میباشد؟
بانک اطلاعات موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان تا نیمهی مهر سال 1392 معطوف به چه عناوینی است؟
سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) تا نیمهی مهر سال 1392 چگونه بوده است؟
1-6) محدودهی تحقیق
در این تحقیق تنها پایاننامههایی که تا مهر 92 به اتمام رسیدهاند مورد بررسی قرار گرفته است، زیرا برخی از پایاننامهها بعد از این تاریخ به علت عدم تسویه حساب دانشجویان در دسترس قرار نداشتند.
در این تحقیق تنها پایان نامه هایی مورد بررسی قرار گرفته اند که اصل آن ها در زمان پژوهش در بخش پایان نامه ی کتابخانه دانشگاه های منتخب موجود بوده اند.
در این تحقیق تنها پایاننامههای مقطع کارشناسی ارشد مدیریت ورزشی مورد بررسی قرار میگیرند.
این تحقیق شامل پایاننامههایی است که در دانشگاههای استان مازندران انجام شدهاند.
این تحقیق شامل دانشگاههای علوم پزشکی نمیباشد.
دادههای این تحقیق در سال 1393 گردآوری شده است.
1-7) محدودیتهای غیرقابل کنترل
با توجه به این که برخی دادهها از نوشتههای درون پایاننامه اخذ شده است، بنابراین پژوهشگر به صراحت و صداقت نویسندگان پایاننامهها اعتماد کرده است.
برخی پایاننامهها که پس از تسویه حساب دانشجویان، به کتابخانهی دانشگاه تحویل داده نشده و یا به مدت طولانی به امانت رفته بودند، در دسترس محقق قرار نگرفت.
نارسایی نگارشی متون برخی از پایاننامهها و انتزاعی بودن برخی مفاهیم موجود در آنها ممکن است سبب اختلاف در برداشت شده باشد.
1-8) تعاریف اصطلاحاتپایاننامه
تعریف نظری: پایاننامه گزارشی است مکتوب به زبان فارسی یا غیر فارسی (در برخی رشتهها) که در آن دانشجو، نتایج بررسی و تحقیق خود را در یکی از حیطههای رشتهی تحصیلی مربوطه زیر نظر استاد راهنما انجام داده و ارائه می‌نماید (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: منظور از پایاننامه در تحقیق حاضر، پایاننامههایی است که توسط دانشجویان کارشناسی ارشد انجام شده و در کتابخانههای یکی از دانشگاههای هدف، در دسترس محقق قرار گرفته است.
درجهی پایاننامه
تعریف نظری: منظور مقطع تحصیلی میباشد که پایاننامه به منظور اتمام آن مقطع نوشته شده است (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها عنوان درجهی کارشناسی ارشد ذکر شده باشد.
گرایش مدیریت ورزشی
تعریف نظری: این رشته دارای حوزهی وسیع و طیف گستردهای میباشد و شامل گرایشهای مختلفی مانند: «مدیریت بازاریابی در ورزش، مدیریت اماکن و تأسیسات ورزشی، مدیریت اوقات فراغت و ورزش‌های تفریحی، مدیریت راهبردی در سازمان‌های ورزشی، مدیریت رسانه‌های ورزشی و مدیریت رویدادهای ورزشی» می باشد.
منظور رشته یا گرایشی می باشد که موضوع پایان نامه در حیطه های آن انتخاب شده باشد.
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها گرایش مدیریت ورزشی ذکر شده باشد. در برخی از موارد هرچند عنوان گرایش یا رشتهی مدیریت ورزشی ذکر نشده بود اما محقق بر اساس حیطهی پژوهش انجام شده تصمیم به احتساب آن گرفته است.
998855242570جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه
00جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه

2-1) مقدمه
«تحقیق» و «پژوهش» یکی از عمده‌ترین عوامل رشد و توسعهی جوامع بشری است. متأسفانه با بررسی تحقیقات انجام شده در ایران و مقایسهی کمی و کیفی آنها با کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، اختلاف قابل توجهی از نظر شاخص‌های تحقیق دیده می‌شود(دندار و لوییز،1998). انجام تحقیقات و استفاده از یافته‌های پژوهشی بسان مغزی متفکر و توانمند، مدیریت دانشگاه را در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی یاری می‌رساند. هدف اصلی از انجام تحقیقات در دانشگاه‌ها و صرف بودجه‌های پژوهشی و به‌کارگیری نیروی انسانی، بهبود کیفیت، کمک به تصمیم‌گیری مناسب، افزایش بهره‌وری و کارآیی سازمانی، اتخاذ راهبردهای مناسب، حل مشکلات و کارآفرینی است.
از این منظر پایان نامه به عنوان نتیجهی یک کار تحقیقاتی مورد توجه مخاطبان خود می باشد و توجه به کمیت و کیفیت آنها امری ضروری است و در واقع یکی از منابع مهم و با ارزش اطلاعات میباشند که به ویژه برای استفاده در کتابخانه‌های دانشگاهی از اهمیت خاصی برخوردارند. پژوهش تصویری است از قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد. بررسی موضوعات پایاننامه در یک مقطع زمانی بیانگر خط سیر پژوهش دانشگاهی در همان مقطع است. پایاننامهها از بُعد اجتماعی میتوانند با انجام پژوهشهای کاربردی، حل مشکلات و مسائل مبتلا به جامعه در ابعاد مختلف را بر عهده گیرند.
بخشهای اصلی فصل دوم را مطالعات نظری و پژوهشی و ادبیات تحقیق تشکیل میدهند. در قسمت اول، مبانی نظری تحقیق با استفاده از منابع و مآخذ مختلف مورد بررسی قرار میگیرد؛ قسمت دوم نیز شامل نتایج تحقیقات انجام گرفته در داخل و خارج کشور در رابطه با بررسی و ارزیابی پایاننامهها میباشد.
با وجود این که در رابطه با پژوهش حاضر پیشینههای زیادی به خصوص در ارتباط با رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی در داخل و خارج از کشور وجود ندارد، با این حال تلاش شده است تا تحقیقاتی را که مرتبط با تحقیق مورد نظر بوده و به نوعی در رابطه با پایاننامهها هستند، در این قسمت مطرح شوند.
2-2) مبانی نظری
2-2-1) تحقیق چیست؟
تحقیق ‌از نظر لغوی، یعنی رسیدگی کردن و به کُنه مطلبی پی بردن. واژهی تحقیق ‌از زبان عربی گرفته ‌شده ‌است و در فرهنگ معین به معنای درست کردن، رسیدن، بر رسیدن، پژوهش، رسیدگی، بررسی، مطالعه، حقیقت و واقعیت (فرهنگ فارسی، ذیل واژه ‌تحقیق). تحقیق کوشش منظمی است که به منظور پاسخگویی به ‌یک ‌یا چند سؤال داده شده ‌است(بازرگان، 1382). خواجه نوری(1392) در کتاب روش تحقیق، تحقیق را بدین صورت تعریف می‌نماید: «مجموعه ‌اقداماتی که به کمک مشاهدات در جهان ظاهری برای کشف قسمتی از مشخصات جهان حقیقی انجام می‌گیرد».
طبق یک تعریف کلاسیک نیز تحقیق عبارت است از نوعی فعالیت آگاه‌ساز، پرسشگرانه‌ و چراجویانه برای دستیابی به پاسخ‌هایی مطلوب در خصوص موجودیت پدیده‌ای، امری یا حدوث حادثه‌ای و بالاخره شناخت و تفسیر ارتباط موجود بین عوامل مؤثر در کنش‌ها و واکنش‌ها از دیدگاههای مختلف است. دایره‏‎‏المعارف علوم‌ اجتماعی (1380)، تحقیق را اینگونه ‌تعریف می‌کند: «تحقیق، فعالیت فشرده‌ای ‌است که مستلزم کشف ‌اطلاعات جدید یا کشف روابط جدید در یک نظریه به منظور تعمیم دادن نتایج آن است. تاکمن، (1972) تحقیق را کوششی ‌نظام‌مند به ‌منظور فراهم کردن پاسخ به تعدادی سؤال تعریف ‌میکند. از نظر دلاور (1390)، تحقیق‌ مجموعه فعالیتهای منظمی ‌است که هدف آن کشف حقیقت یا رسیدن از علم ‌اندک به علم بیشتر است، خواه با آزمایش صرف و خواه با روش‌های دیگر و یا کاربرد روش علمی برای حل یک مسئله را تحقیق گویند(اسحاقیان،1382).
2-2-2) اهمیت تحقیقات
در فرآیند پیچیدهی علوم، فعالیتهای تحقیقاتی را میتوان به مثابهی بخشی از فعالیتهایی به حساب آورد که در دهههای اخیر، سخت مورد توجه قرار گرفته است و زیربنای نوآوریها و اقدامات مربوط به بهبود نظامهای آموزشی و تربیتی بوده و به عنوان یکی از پرجاذبهترین و بااهمیتترین عوامل به شمار رفته است. اینگونه فعالیتها در کشورهای مختلف جهان برای بررسی فرآیندهای آموزش و تربیت در ابعاد گوناگون آغاز گردیده و پژوهشگران بسیاری را مشغول کرده است. در نتیجه، مجموعهی قابل توجهی از روشها و اطلاعات مربوط به پژوهش گردآوری شده و در بسیاری از موقعیتها به کار گرفته شده است.
اغلب کشورهای جهان اعم از صنعتی یا در حال توسعه در دههی 1960 از رونق بیشتری در حوزهی تحقیق برخوردار بودهاند. ایجاد واحدهای تحقیقاتی در کنار دستگاهها و سازمانهای اجرایی و یا ایجاد مراکز تحقیقاتی وابسته به دانشگاهها، نمونهی بارزی از این کوششها بوده، اما در برخی از کشورها از جمله ایران این کوششها چندان موفقیتآمیز نبوده است (بازرگان، 1382). یکی از اصلیترین ارکان نظام تحقیقاتی، نظارت و ارزیابی تحقیقات است، زیرا در استحکام نظام و بهرهوری بیشتر از تحقیقات نقش بسیار تعیینکنندهای دارد. با اطمینان میتوان ادعا کرد بین تحقیقات و میزان پیشرفت حقیقی در هر کشور رابطهی مستقیمی وجود دارد. اهمیت و نقش تحقیقات در روند تحولات، توسعه و پیشرفتهای جوامع بشری از نیمهی دوم قرن بیستم، به طور مداوم در حال ارتقا و افزایش بوده است. در طی پنج سال اخیر تمامی کشورهای صنعتی و به تبع آن کشورهای موفق در حال توسعه با وقوف به نقش مهم و تعیینکنندهی تحقیقات در توسعهی بخشهای مختلف کشور، عمده توجه و اهتمام خود را در جهت تقویت و ارتقای سطح شاخصهای مختلف تحقیقات معطوف ساختهاند (قاضیزاده، 1376).
اما سؤالی که مطرح شدن آن در اینجا منطقی به نظر میرسد این است که چرا تحقیق و ارزشیابی در علوم تربیتی و رفتاری بجا و دارای اهمیت است؟
در پاسخ به این سؤال باید خاطرنشان کرد که در تصمیمگیری و ارزیابی آموزشی، تحقیق و ارزشیابی تنها راهی است که به کمک آن میتوان از بین تصمیمهای موجود، مناسبترین تصمیم را برای معتبر ساختن اصلاحات آموزشی و بنیانگذاری شیوههای مؤثر به عنوان سدی علیه نوآوریهای بیارزش و موقتی، انتخاب کرد. در حال حاضر، از طرفی بخش خصوصی و دولتی، بودجههای پژوهشی را بر اساس برنامهریزی خوب و روشهای ارزشیابی مناسب تأیید میکنند و از طرف دیگر، تأثیر نقطهنظرهای رفتارگرایی در علوم تربیتی و رفتاری موجب تأکید بر رفتارهای قابل مشاهده و عینی شده است. لازم به ذکر است که نفوذ تکنولوژی رایانه و روش سیستمی که به اطلاعات ورودی کمی نیاز دارند، موجب شده است که روابط و مفاهیم به صورت ریاضی و منطقی تعریف شوند. به همین علت، عملیات سیستمی بر اساس هدفهای نهایی شکل میگیرند. سهولت و توانایی کلی کامپیوتر در مرتب کردن، ذخیرهسازی و پردازش سریع و اقتصادی اطلاعات موجب شده است که تودهی عظیمی از اطلاعات با استفاده از روشهای پیچیدهی آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند(ایزاک، 1996).
یادآوری میشود که رشد علاقهی بخش صنعتی برای توسعه و گسترش مواد، ابزار و برنامههای آموزشی، سیمای جدیدی را برای ارزشیابی فراهم ساخته است. آمادگی مردم، تکنیکها و امکانات مالی به منظور برآورده ساختن نیازهای پژوهشی و ارزشیابی در موقعیتهای آموزشی و عملی نیز از دیگر دلایل این مهم میباشد. ضمن آن که پایداری یافتههای منفی یا بیحاصل در ادبیات پژوهشهای آموزشی موجب طرح سؤالهای جدی دربارهی اعتبار برنامههای آموزشی، هم از نقطه نظر قانونی و نوآوری و هم از نظر نکات اساسی و زیربنایی آنها شده است (ایزاک، 1996).
با این وجود باید اذعان نمود که در کشور ما و در شرایط رو به رشد کنونی، راه پیموده شده جز بخش کوچکی از مسیری که باید پیموده شود، به حساب نمیآید. لذا نه تنها نباید به آنچه تاکنون صورت گرفته بسنده نمود، بلکه باید به اینگونه فعالیتها به مثابهی امری پویا و ضروری نگرسیت. چراکه آیندهای که در پیش روی ماست ایجاب میکند تا با استفاده از تحقیقات علمی، قدمهای مؤثری در پیشرفت فناوری برداریم. به علاوه، جهت پیشبرد نظام آموزشی به عنوان زیربنای هرگونه توسعه ناگزیریم به تحقیقات آموزشی و تربیتی بیافزاییم(حری، 1371). بنابراین برای دستیابی به اهداف علمی، پیشرفت و توسعهی حقیقی، توجه به تحقیقات و توصیف و ارزیابی آنها ضروری مینماید. لازم به ذکر است، در رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی بررسیهایی که تاکنون روی تحقیقات و به خصوص پایاننامهها انجام شده، بسیار محدود میباشند.
2-2-3)ویژگیهای تحقیق (دلاور، 1390)
از نظر تاکمن (1998)
تحقیق دارای فرایند معینی است؛ به این معنی که در اجرای آن از اصول و قواعد مشخصی استفاده میشود و منظم است یا به عبارت دیگر، تحقیق فعالیت منظمی تلقی میگردد.
در تحقیق، نظامی تعقیب میشود که در به کار بردن آن منطقی حکمفرماست، به همین دلیل تحقیق منطقی است.
تحقیق تجربی است؛ به عبارت دیگر، تحقیق بازگشت به واقعیت است.
تحقیق جنبهی تقلیلی دارد؛ به این معنی که محقق با استفاده از روشهای تجزیه و تحلیل، اطلاعات جمعآوری شده را در طبقههای معین و معناداری طبقه بندی می کند.
تحقیق قابل انتقال و تکرر است؛ یعنی که فرایند و روشهای تحقیق قابل تکرار و انتقال میباشد.
از نظر جان بست(2006)
هدف اصلی تحقیق، حل یک مسئله یا پاسخگویی به یک سؤال یا دستیابی به روابط علت و معلولی بین متغیرهای پژوهشی است.
تحقیق در صدد یافتن قوانین کلی است؛ به عبارت دیگر، هدف تحقیق مشاهده و درک الگوهای کلی رویدادها و روابط بین آنهاست.
تحقیق بر مشاهده و آزمایش تأکید دارد. فرضیهها و نظریهها برای آنکه مورد استفاده قرارگیرند، باید در جهان واقعی قابل مشاهده و آزمون باشند.
محقق به منظور جمعآوری اطلاعات و آزمودن فرضیه، از ابزار مختلف اندازهگیری استفاده میکند، اما مواقعی وجود دارد که نمیتوان با استفاده از ابزار، عمل اندازهگیری را انجام داد به همین دلیل در چنین شرایطی محقق از مشاهدهی دقیق برای توصیف روابط بین متغیرها استفاده میکند.
در تحقیق، محقق باید از جدیدترین منابع اطلاعاتی برای رسیدن به هدفهای تحقیقی خود استفاده کند.
در تحقیق، هدف خاصی وجود دارد که محقق تلاش میکند با جمعآوری اطلاعات مناسب به آنها دسترسی پیدا کند.
انجام تحقیق مستلزم داشتن مهارت لازم در زمینهی موضوع مورد تحقیق است.
تحقیق، فعالیتی عینی و منطقی است؛ به این معنی که محقق با رعایت اصول و ضوابط روشهای تحقیق، اطلاعات لازم را جمعآوری کرده و بدون هیچگونه تعصبی به نتیجهگیری میپردازد.
تحقیق به منظور حل مسائل بدون جواب یا سؤالهای بدون پاسخ انجام میشود؛ به عبارت دیگر، تحقیق نباید تکرار کار دیگران باشد و یا به حل مسائلی بپردازد که قبلاً به وسیلهی دیگران حل شده است.
وظیفهی محقق با خاتمه یافتن تحقیق به پایان نمیرسد، بلکه محقق موظف است با تهیهی گزارش دقیق، آنچه را که پیدا کرده به اطلاع عموم برساند.
انجام تحقیق مستلزم این است که محقق دارای برخی ویژگیها نظیر صداقت، شهامت و خلاقیت باشد.
2-2-4) انواع پروژههای تحقیقاتی
براساس هدف پژوهش ها به پژوهش های بنیادی و کاربردی تقسیم می شوند. بعضی از محققان نیز پژوهش ها را بر اساس هدف به سه دسته تقسیم می نمایند: تحقیق بنیادی، تحقیق کاربردی و تحقیق و توسعه. با عنایت به توضیحات زیر می توان گفت تحقیق و توسعه خود یک نوع تحقیق کاربردی است.
تحقیق بنیادی پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء پدیده‌ها و روابط بین متغیرها، اصول، قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری‌ها و نظریه‌ها می‌پردازد و به توسعه مرزهای دانش رشته علمی کمک می‌نماید. هدف اساسی این نوع پژوهش تبیین روابط بین پدیده ها، آزمون نظریه ها و افزودن به دانش موجود در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتی" یک نمونه تحقیق بنیادی است. سطح گفتمان کلی و انتزاعی در حوزه یک علم است. تحقیق بنیادی می تواند نظری یا تجربی باشد. تحقیق بنیادی نظری از روش‌های استدلال عقلانی و قیاسی استفاده می‌کند و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام می‌شود. تحقیق بنیادی تجربی از روش‌های استدلال استقرائی استفاده می‌کند و بر پایه روشهای میدانی انجام می‌شود.
تحقیق کاربردی پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به منظور بهبود و به کمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، وسایل، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می‌شود. هدف تحقیق کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. در اینجا نیز سطح گفتمان انتزاعی و کلی اما در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی میزان اعتماد مشتریان به سازمان فرضی" یک نوع تحقیق کاربردی است. (حافظ نیا،1392)
2-2-5) پژوهش چیست؟
در دنیای امروز، «دانایی» یکی از محورها و شاخصهای اصلی پیشرفت و تعالی هر جامعه محسوب میشود. سنجش سطح دانایی به میزان تولید و مصرف اطلاعات و گسترش دانایی به دسترسی سریع و آسان به منابع علمی موثق وابسته است. دانستههای ما یا از طریق مطالعهی منابع اطلاعاتی موجود حاصل میشود یا بر اساس پژوهش‌هایی که خود انجام میدهیم به دست میآید. اگر این دانستهها بر اساس نتایج پژوهش‌های قبلی باشد، در واقع به مصرف اطلاعات پرداخته شده و اگر مبتنی بر مشاهدات و تحلیلهای جاری باشد تلاش ما به تولید اطلاعات منجر شده است؛ بنابراین منبع اصلی تولید اطلاعات و دانش جدید در واقع حاصل فعالیتهای پژوهشی است که انجام میگیرد.
پژوهش کوششی است برای یافتن بهترین راه‌حل‌های ممکن در جهت حل مشکلات موجود در عرصههای مختلف زندگی و همچنین، پژوهش فعالیتی منسجم برای رسیدن به شناختی روشنتر از مفاهیم پیرامون ماست. در مجموع پژوهش راهی برای گسترش مرزهای دانش و گشودن افق‌های تازه برای آیندگان است. شخصی که به شیوههای گوناگون به انجام پژوهش میپردازد، پژوهشگر (محقق) نامیده میشود. پژوهشگر فردی است که با استفاده از روشهای علمی در صدد رسیدن به شناختی تازه از مسائل و مفاهیم مختلف است. او با استفاده از ابزارهای گوناگون به مشاهدهی دقیقتر و عمیقتر پدیدههای اطراف خود میپردازد. پژوهشگر با نگاهی نقادانه و موشکافانه به پیرامون خود مینگرد و برای رفع مشکلات جامعه و ارائهی بهترین راهکارهای عملی، اطلاعات موثقی را در اختیار متولیان امور قرار میدهد. پژوهش، موجب توصیف، پیش‌بینی، بهبود و تبیین امور و پدیدهها میشود(گال و همکاران، 2003).
پژوهش، به عنوان یکی از قوی‌ترین ابزارهای پرورش استعدادهای بالقوه، از مهم‌ترین مسائلی است که برنامه‌ریزان دانشگاهها باید به آن توجه داشته باشند(ظهور و فکری، 1382).
نکتهی کلیدی آن است که پژوهش یک «فرآیند» فعال و جهتدار است که این ویژگی آن را از جمع‌آوری منفعلانهی اطلاعات متمایز می‌‌سازد. در واقع منشأ پژوهش، فرضیه‌ای مشخص است که در طی مراحل پژوهش مدام در حال تکمیل، تفسیر و تجدید می‌باشد.
2-2-6) اهمیت و ضرورت پژوهش
پژوهش اصلی‌ترین نیروی محرکهی یک جامعه در مسیر ترقی بوده و از آن به عنوان یکی از شاخص‌های مهم رشد، نام برده می‌شود. در بُعد اقتصادی نیز پژوهش فعالیتی کاملاً ضروری، موجه و دارای بازدهی مثبت تلقی می‌شود زیرا مبنای نوآوری و زمینهساز تحول و تکامل وسایل و ابزارهای تولید است (حری، 1371).
نوع و سطح فعالیتهای پژوهشی، یکی از شاخصهای اصلی توسعه و پیشرفت محسوب میشود. موفقیت در تمام فعالیتهای مربوط به توسعهی صنایع، کشاورزی، خدمات و غیره به نحوی به گسترش فعالیتهای پژوهشی بستگی دارد. در واقع پژوهش یکی از محورهای مهمی است که ضامن پیشرفت و توسعهی پایدار در هر کشور به شمار میآید. اگر پژوهشی صورت نگیرد، دانش بشری افزایش نخواهد یافت و دچار سکون و رکود خواهد شد. بدون انجام پژوهش امور آموزشی نیز از پویایی و نشاط لازم نیز برخوردار نخواهد بود. همهی آنچه که به عنوان پیشرفت علوم در اعصار مختلف تاریخ میشناسیم، حاصل تلاش افرادی است که در کار خود رویکردی پژوهشی داشتهاند و ذهن پرسشگرشان همواره محرکی برای فعالیتهای پژوهشی آنان بوده است.
در کشور ما نیز پس از تشکیل سازمان‌های رسمی تحقیقاتی، از فعالیت‌های پژوهشی انتظار میرفت که نتایج این تحقیقات، پی ساخت تصمیم‌های پژوهشی قرار گیرد، اما شواهد موجود از جمله ‌اظهار نظرهای کارشناسی و نتایج یک تحقیق انجام شده‌ در این ‌زمینه‌، دال بر عدم‌ استفاده ‌از نتایج تحقیقات و داشتن دید تشریفاتی و زینتی نسبت ‌به سازوکار پژوهش است(حری، 1371).
2-2-7) دیدگاه اسلام نسبت به پژوهش و دانش
اسلام، دین اندیشه، عقل و دانش است. برای اثبات این مدعا دلیلی که به تنهایی کفایت میکند این است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) برای اثبات رسالت خود هر چیزی که ارائه میکرد، به واسطهی اندیشه و عقل و دانش درک میشد. روشهای مختلفی که قرآن برای تشویق نمودن مردم به اندیشیدن در ملکوت آسمانها و زمین اتخاذ کرده، خود دلیل روشنی است بر این که عقل و دانش تا چه حد در نظر اسلام بزرگ آمده است. بنابراین هرچه آیه در زمینهی بزرگداشت اندیشهی انسانی آمده هم به فضیلت عقل اشاره دارد، یعنی باید آن را پرورش داد و هم به برتری مقام دانش که باید به تحقیق آن پرداخت. در نتیجه انسان عنصری آگاه از حقایق میگردد که پردهی جهل را دریده و از زنجیر خرافات و اوهام رهایی مییابد (شلتوت، 1964). قرآن برای دانش، مقامی ارجمند در نظر گرفته و از دانشمندان، بعد از خدا و فرشتگان در مرحلهی سوم یاد کرده است:
«خدا به یکتایی خود گواهی می دهد که جزو ذات اقدسش خدایی نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز بر این مطلب گواهند، او نگهبان عدل و راستی است».
قرآن دانشمندان را کسانی میداند که چون قدرت و عظمت حق را دریافتهاند، از او میترسند:
«در میان بندگان، تنها دانشمندان از خدا، ترس دارند».
در جایی دیگر برای تکریم مقام دانش به لفظ فرمانروایی از آن تعبیر میکنند:
«کسانی که در آیات خدا بدون داشتن فرمانروایی (یعنی دانش) مجادله میکنند، خدا و مؤمنان را به خشم میآورند».
اگر به سیر تاریخی دانش نگاهی شود، معلوم میشود که مسلمانان در پرتو تعالیم اسلام بوده که میاندیشیدند، بحث و کاوش میکردند و نیروی عقل خود را به کار برده، در هر امری دلیل میطلبیدند و از این رو نیز سرور ملتها شدند. ولی آنگاه که در آنان دگرگونی پدید آمد و عقلهای آنها از تب تقلید رنجور گردید، دیگر خود را نشناخته و از روزگار و زندگی بیخبر شدند و در دین خدا تفرقه انداختند. حال دیگر نباید جز از طریق دانش که نیکی را از بدی و مفید را از مضر تشخیص میدهد و جز به وسیلهی تندرستی که باعث کمال عقل و سلامت تدبیر است، آن را تحقق بخشید و غیر از این راهی در اختیار ما نیست. پس دانش و تندرستی دو اصلی هستند که زندگی بر وجهی که فلسفهی آفرینش تأمین شود، بدان نیازمند میباشند. همه چیز به این دو اصل احتیاج دارد و در برابر دانایی جز نادانی و بیماری عاملی وجود ندارد که خانهی سعادت را ویران و راحتی انسانها را نابود و همبستگی آنها را از هم گسیخته میکند (شلتوت، 1964).
2-2-8) ویژگیهای پژوهشگر
یک پژوهشگر موفق نگاهی کنجکاو و موشکافانه به پدیدههای اطراف خود دارد. او نسبت به آنچه در اطرافش میگذرد، حساس است و ذهنی پویا و پرسشگر دارد. ذهن پرسشگر او همواره در جهت یافتن پاسخهای تازه برای پرسشهای موجود است. همچنین او برای انجام موفقیت‌آمیز پژوهش خود، از روشهای علمی و پذیرفتهشده استفاده میکند. علاوه بر آن، یک پژوهشگر موفق از مهارت لازم برای یافتن منابع اطلاعاتی مورد نیازش برخوردار است. این منابع از محلهای مختلف مثل کتابخانهها، مراکز اطلاع‌رسانی و شبکههای رایانهای ملی و بین‌المللی به دست میآیند. او به خوبی می‌تواند در این منابع به جستجو بپردازد و با مطالعهی پیشینهی پژوهشی موضوعی که در آن زمینه فعالیت میکنند، به درک روشنی نسبت به گذشتهی آن موضوع دست یابد(نادری وسیف نراقی،1391).
پژوهشگران موفق به کار گروهی در طرحهای پژوهشی بها میدهند و تلاش میکنند پژوهش خود را با همکاری یکدیگر انجام دهند. همچنین آنان نتایج یافتههای خود را به نحو مؤثری منتشر ساخته و در اختیار سایر محققان قرار میدهند. آنان نسبت به توسعهی مرزهای دانش احساس مسئولیت کرده و لحظهای از تلاش در جهت ارتقای مهارتهای علمی خویش باز نمیایستند.
2-2-9) پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی
یکی از انواع تحقیقات علمی که معمولاً در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی به مرحلهی اجرا درمیآید، پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی می باشند که دانشجویان برای گذراندن مرحلهی پژوهشی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتریی خود در آخرین بخش از دورههای مذکور، ملزم به انجام آن میباشند. برای تنظیم و نوشتن یک پایاننامهی تحقیقی در قالب چهارچوبی علمی و معقول، محقق ناگزیر است اصولی را رعایت کند تا هم کار تدوین پایاننامه برای او آسان شود و هم مطالعهی آن برای دیگران به گونهای ثمربخش امکانپذیر گردد (نادری و سیف نراقی،1391). این اصول عبارتند از:
اصول تدوین و تنظیم مطالب در پایاننامه
اصول نوشتن مطالب در پایاننامه
اصول استفاده از منابع و مآخذ در پایاننامه
2-2-10) تدوین پایاننامه
اساساً پایان‌نامه‌ به ویژه در دورهی تحصیلات تکمیلی، ثمرهی پژوهش در موضوع‌های مختلف علمی و حاصل پردازش اطلاعات دانشجویان در جریان تحقیقات آنان میباشد. به یقین تدوین هر پایان‌نامهی تحصیلی علاوه بر انتقال و پردازش تجربیات سایرین، به ارائهی طرح‌ها و راهکارهای جدید علمی منجر می‌گردد. همچنین می‌تواند موجب صرفه‌جویی در وقت‌ و هزینه‌ و نیز پیشگیری از تکرار تحقیقات شود و در عین حال نتایج تحقیق را در معرض رؤیت، نقد و ارزیابی صاحب‌نظران و محققین قرار داده و به تبع آن منجر به رفع اشکالات احتمالی میگردد(سیاری، 1373).
2-2-11) اهمیت پایاننامه
از ویژگی‌های پایان‌نامه این است که زیر نظر استادان راهنما و مشاور، تکمیل و به پایان می‌رسد. در واقع می‌توان گفت که این، یک کار گروهی است. پایان‌نامه یا رساله، غیر از گزارشهای فصلی و موسمی است که توسط دانشجو برای استادان فراهم می‌شود. در دنیا هم برای پایان‌نامه‌ها اهمیت فراوانی قائلند. بسیاری از تحقیقات پیمایشی، توصیفی و یا تجربی توسط دانشجویان انجام می‌شود که کار آنها سرآغاز سلسله پژوهشهای مفصل‌تر و اساسی‌تر می‌گردد. چکیده‌هایی که به طور روزآمد و مرتب از پایان‌نامه‌ها در کشورهای پیشرفتهی جهان تهیه می‌شود حاکی از اهمیت آن است(موچو پارک،2003).
نکتهی قابل توجه این است که دانشجویانی که گرفتارهای معمول زندگی را دارند و یا از نظر مالی و مادی در مضیقه هستند، طبعاً نمیتوانند کار خوبی تحویل دهند. به علاوه این که، بعضی از طرحها واقعاً هزینههای زیادی دربر دارد و برای همین است که دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی برحسب مقدورات و امکانات خود بودجههایی را برای این منظور در نظر گرفتهاند که طبعاً باید بر کمیت آن افزوده شود، زیرا دانشجو ممکن است دارای نظریهها و فرضیههای خوبی باشد که چنانچه پشتوانهی مالی نباشد ذهن جوشان او به سردی می‌گراید و انگیزهها از بین میرود. در رابطه با پایاننامههای کاربردی این مشکل زودتر حل میشود زیرا دستگاههای بهرهبردار در صورت اطلاع میتوانند حمایت کنند و مشکلات مالی و اجرایی پژوهش را برطرف سازند. باید روال و رویههای مشخص از طرف دانشگاهها و آموزش عالی برای حمایت و تقویت و پیشرفت کار پایان‌نامهها و رسالهها طراحی گردد و به طور مستمر و با نظارت، چه به صورت هزینهی کامل و یا کمک هزینه، مجریان طرحها را یاری نمود. کمکهایی از قبیل تایپ، تجلید و یا تخفیف در انجام آنها، حداقل کمک ممکنی است که دانشجویان میتوانند از آنها بهرهمند شوند.
بعضی از سازمانهایی که عهدهدار وظیفهی چکیدهسازی و یا جمع آوری آن هستند، میتوانند با عقد قرارداد با دانشگاهها و یا دانشجویان و نیز هدایت آنان جهت تهیهی چکیده، مساعدتهای مطلوبی را ایفا نمایند.تحقیقات مهم دورهی فوقلیسانس و دکتری ممکن است زیر نظر استاد راهنما و یا استاد ارشدی انجام گیرد که انرژی خود را صرف تحقیق در مسائل مهم میکند. در این صورت تلاش داوطلبانهی درجه‌های تحصیلی را میتوان در جهتهای خاص مسئلهی اصلی هدایت کرد و مطالعات درازمدت را امکانپذیرد(موچ و پارک، 2003).
اصولاً هر دانشجویی بهویژه در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، برای خاتمهی کار خود، لازم است اثری تحقیقی را تهیه و تحویل نماید. این اثر در واقع عصاره و چکیدهی فعالیتهای آموزشی و پژوهشی او محسوب میشود. پایاننامه به معنای تأیید پایانی کار تحصیلی یک دانشجو است و نشانگر فعالیتهای منسجم او به حساب میآید که با راهنمایی و ارشاد استاد راهنما و استادان مشاور آن را به پایان می‌رساند. نباید چنین تصور شود که پایاننامه همانند همهی درسهای دیگر جنبهی تمرینی دارد.
در نگارش پایان‌نامه و یا رساله با توجه به این که مدت قابلتوجهی وقت صرف میشود و برحسب این که ارزش پایان‌نامهی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتری باشد بیش از یک یا چند واحد درسی است چنین تصوری درست نیست. در بعضی کشورها تا 12 واحد نیز برای پایاننامهی کارشناسی ارشد منظور میشود (دانشگاه کلمبیا، 1992). همچنین تعداد واحدها در دورهی دکتری بیش از 20 واحد است. با توجه به این مسئله در تعریف دو واژهی پایاننامه و رساله اگرچه در بسیاری از موارد مترادف گرفته میشوند، اما برخی برای آنها تمایزهایی قائل میشوندو معتقدند که اولی برای پایاننامههای دورهی کارشناسی ارشد و دومی برای پایاننامههای دورهی دکتری است(موچ و پارک، 2003).
2-2-12) اهداف پایاننامه و رساله
در این که اهداف عمومی پایاننامه و رسالهنویسی چیست، نظرهای مختلفی ابراز شده است. بعضی‌ها آن را صرفاً یک کار پژوهشی و تحقیقی میدانند. عدهای آن را رقابت پژوهشی مینامند. برخی نیز آن را مشارکت در دانش بشری به حساب میآورند. البته شاید همهی این مفاهیم مورد نظر باشد ولی با توجه به نوع دانشکده فرق کند. این تلقی عمدتاً یک تلقی فردی است تا جمعی(موچ و پارک، 2003).
پایان‌نامه و رساله باید راه را نشان دهد، ذهن دانشجو را در مسیر مسائل اجتماعی به حرکت درآورد و او را برای آینده‌ای بهتر آماده سازد. البته این بدان معنا نیست که پایاننامهها صرفاً باید مسائل کاربردی را مدنظر داشته باشند و از مسائل نظری غافل شوند، بلکه بدین معناست که به خاطر فراوانی مسائل کاربردی، درگیرشدن در این گونه موضوعات هم برای دانشجو جاذبهی بیشتری دارد و هم خود او می‌تواند ثمرهی فعالیتهای خود را به زودی مشاهده کند که این امر نیز میتواند موجب تشویق دیگران در زمینه‌های پژوهشی گردد. شاید عمدتاً تحقیقات کاربردی برای پایان‌نامه‌های دورهی کارشناسی ارشد و تحقیقات نظری در سطح دکتری مناسبتر باشد، اگرچه این امر کلیت ندارد و برحسب مورد و در موضوعات مختلف میتواند فرق کند.
2-2-13) ویژگی‌های یک پایان نامهی خوب
یک پایان‌نامهی خوب، پایان‌نامه‌ای است که در تهیهی آن به همهی ظرایف و نکات ریز و درشت عنایت شده باشد. رعایت همهی نکات در انواع پایان‌نامه‌ها ممکن است با هم فرق کند، اما توجه و هوشیاری دانشجو می‌تواند به او کمک کند تا جلوی بسیاری از ایرادهایی که ممکن است توسط استاد راهنما، استادان مشاور و یا اعضای کمیتهی تحصیلات تکمیلی، گروه و یا دانشکده گرفته شود را بگیرد. جدول 2-1، مجموعهی مسائلی است که در نگارش پایاننامه و یا رساله باید از آغاز تا انجام مدنظر باشند و دانشجو همواره کار خویش را با آنها مطابقت و ارزیابی نماید تا نکتهای فراموش نشده باشد(موچ و پارک، 2003).
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفباییانتخاب موضوع
ارجاعها و کتابشناسیها
اسناد مورد اعتماد و سایر موارد
استثناهای مربوط به رساله (اگر باشد)
استفاده از زبان خارجی
امضاهای مورد نیاز
اندازه و ترکیب مورد درخواست کمیتهی پایان نامه و رساله
استفاده از نسخههای دانشجویان و یا استادان
بخشهای فرعی و اصلی
بخشهای تصویری
بخشهای مهم پایان نامه و یا رساله
بررسی توضیحات اضافی
برنامهی کامپیوتری مناسب برای پایاننامه
ثبتنام برای دفاع رساله یا پایاننامه (زمان)
چکیده
چشماندازها
حق مؤلف
حاشیهها
خدمات ماشیننویسی
روش بررسی نواقص و احتیاجات
زندگینامه (طرح سرگذشتنامهای)
صحافی
صفحهی عنوان
ضمائم
عکسها
علائم اختصاری، رمزها و اصطلاحات غلط گیری
فرایند عدول از مقررات رسمی
فرم انتخابی گزارش پایاننامه و یا رساله فضاها
فهرست مندرجات (نمونه)
فهرست جداول
قراردادهای ماشیننویسی
قالبها و پردازشگر کلمات
قالببندی صفحات
کار با کمیتهی پایاننامه برگههای چاپ شده کامپیوتری
بررسی تفاوت بین نیازمندیهای مورد درخواست دانشگاه، گروه و کمیته
پاورقیها
پرداختهای ویژه و زمان آن
تقدیرها
تعریف اصلاحات
تصاویر
توضیحات و آموزش مربوط به مواد به کار رفته در پایاننامه
ترسیمها
تکثیر و یا نسخهبرداری نسخ خطی
تغییرات و اصلاحات
تحویل طرح کلی
مواد طبقهبندی شده
مواد و مطالب نقل شدهی مجاز مثل نقلقولها
مسئولیت رئیس دانشکده
مسئولیت رئیس گروه
مشاوره و کمک در ویرایش
مقررات محلی
میکروفیلم
مالکیت پایاننامه (حقوقی ادبی)
مکان و جایگذاری مواد غیرچاپی
مواد قبلاً توزیع و چاپ شده و یا قابل چاپ مجلدات جداگانه
مسئولیت دانشجو
محدودیتهای زمانی و برنامهی زمانبندی شده برای تحویل
ماشیننویسها
نظم مطالب
نسخهی نهایی
نسخهی شخصی
نمرهی پایاننامه و یا رساله
نسخههای مورد نیاز
نیازهای باقی مانده
جدول 2-1 مجموعهی مطالب و مواردی است که در یک پایاننامه و رسالهی جامع و فراگیر میتواند مدنظر باشد، گو این که در بعضی از موارد ممکن است پارهای از آنها به دلایل مختلف کاربرد نداشته باشد و یا نسبت به آن سختگیری نشود.
2-2-14) برنامهی زمانبندی مراحل مختلف پایاننامه
بسیاری از دانشجویان در ارزیابی کار خود سردرگم و گیج میشوند، زیرا از آغاز کار، آن طور که باید و شاید، کار را برآورد نمیکنند و در اثر سهلانگاری، خوشباوری و یا ساده‌انگاری چنین تصور میکنند که کار به موقع تمام میشود و چون با تأخیر مواجه میشوند همواره تقاضای تمدید وقت میکنند. گاهی اوقات هم کار آماده است ولی به دلیل عدم آشنایی با مقررات گروه و یا کمیتهی تحصیلات تکمیلی دانشکده چون خود را در نوبت نگه داشته‌اند باز به خاطر تراکم متقاضیان دفاع پایاننامه و یا برخورد با تعطیلات رسمی و یا سالانه دانشگاه و یا در مرخصی و مأموریت بودن استاد راهنما و یا استادان مشاور و داور، کار دفاع به تاخیر میکشد. دانشجو برای این که کارش دچار تأخیر نشود، از آغاز باید برنامهی زمانبندی داشته باشد. هر کاری را در تاریخ معین انجام دهد و سر موعد و حتی پیش از موعد به فکر انجام آن باشد.
انتخاب استاد راهنما
تحویل موضوعات پیشنهادی استاد راهنما
تصویب موضوع انتخاب توسط استاد راهنما
تصویب استاد راهنما و موضوع توسط گروه
انتخاب سایر اعضای کمیتهی پایاننامه و یا رساله
تعیین اعضای کمیته توسط گروه
تحویل پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق که توسط استاد راهنما بازبینی شده به کمیته
اصلاح پیشنویس به وسیلهی استاد راهنما
جلسه با سایر اعضای کمیته جهت بحث بر روی طرح پیشنهادی تحقیق
بحث بر روی ملاحظات اعضای کمیته یا استاد راهنما
لحاظ کردن نظر اعضای کمیته و استاد راهنما در طرح پیشنهادی
تصویب پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب مدارک طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب نهایی طرح پیشنهادی تحقیق
شروع به کار پایاننامه و یا رساله
گزارش پیشرفت کار به استاد راهنما و اعضای کمیته
انطباقهای لازم که توسط استاد راهنما و اعضای کمیته پیشنهاد میشود
تکمیل مطالعه
تهیهی پیشنویس پایاننامه یا رساله
تهیهی نسخهی پایاننامه و یا رساله که ماشین و قالببندی شده است.
بازبینی اولین نسخه توسط استاد راهنما برای اصلاحات
پذیرش اولین نسخهی اصلاح شده توسط استاد راهنما
تسلیم اولین نسخهی اصلاح شده به اعضای کمیته و مصاحبه با تک تک اعضا
مصاحبه با تک تک اعضای کمیته
بحث با استاد راهنما به منظور پذیرش دیدگاههای سایر اعضای کمیته
پذیرش تغییرات توسط استاد راهنما
نسخهی نهایی پایاننامه و یا رساله و تحویل آن به کمیته
جلسهی دفاعیه
اصلاحات احتمالی توسط کمیته
تصویب نهاییجدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه
2-2-15) گزارش نهایی پایان نامه
فرآیند پژوهش یک فرآیند منظم و پیوسته است که ترتیب توالی مراحل آن، هم در اعتبار درونی و هم در اعتبار بیرونی تحقیق تأثیر زیادی دارد. برای مثال تا زمانی که جامعهی آماری تعریف نشود، انتخاب روش نمونهگیری و حجم نمونه، همراه با خطا خواهد بود. پس از آنکه مراحل یک پژوهش علمی با ترتیب توالی خاص خود انجام گرفت، آخرین مرحلهی این فرآیند تعریف می گردد.
تهیهی گزارش تحقیق، آخرین مرحلهی یک تحقیق است. برای تهیهی این گزارش، قبل از هر چیز باید هدف از تهیهی آن را به طور روشن و جامع تعریف و مشخص نمود. برای مثال اگر هدف در یک تحقیق آموزشی این است که به همهی فرهنگیان یک منطقه اطلاعرسانی صورت گیرد، ضروری نیست یک گزارش تفصیلی جامع تهیه گردد، بلکه یک خلاصهی تحقیق به زبان ساده در 2 الی 3 صفحه مناسبتر است. البته باید توجه داشت که تهیهی یک خلاصهی تحقیق، بایستی با استفاده از گزارش تفصیلی و جامع تحقیق صورت گیرد. بنابراین ضروری است برای هر پژوهشی یک گزارش تفصیلی و جامع تهیه گردد که این گزارش، فرآیند پژوهش مربوطه را نشان میدهد (عبادی، 1381).
پژوهشگران در تهیهی گزارش نهایی از سلیقههای مختلفی استفاده میکنند. علاوه بر این دانشگاهها نیز برای پایاننامهها و گزارشهای تفصیلی روشهای مختلفی را اعمال میکنند. وجود چنین روشهایی برخی اوقات پژوهشگران جوان را برای استفاده از یافتهها و نتایج این گزارشها با مشکل مواجه میکند. بنابراین لازم است به منظور یکسانسازی گزارشهای نهایی و استفادهی بهینه از روند پژوهشها و نتایج یافتههای آنها، گزارش نهایی تحقیقات از یک الگوی ثابت پیروی کند. طبق الگوی اقتباس شده از "A.P.A"، تنظیم گزارش نهایی تحقیقات به صورت زیر میباشد:
فصل اول: شکل و ظاهر فصل سوم: روش پژوهش
صفحهی روی جلد جامعهی آماری
صفحهی بسماللهالرحمنالرحیم نمونهی آماری
گواهی پایاننامه ابزار اندازهگیری
صفحهی تشکر و قدردانی نمرهگذاری و تفسیر آزمونها
صفحهی تقدیم روش اجرا
فهرست مطالب روش پژوهش
فهرست جداول روش تجزیه و تحلیل آماری
فهرست نمودارها فصل چهارم: یافتهها
فهرست منابع فارسی یافتههای توصیفی متغیرها

—d1193

2-4-2 تکنیکهای نهان نگاری مبتنی بر هیستوگرام45
2-4-3 تکنیکهای نهان نگاری مبتنی بر استخراج نقاط ویژگی46
3- فصل سوم :روش تحقیق
3-1 روش تولید واترمارک48
3-2 محل جایگذاری واترمارک49
3-3 نحوه جایگذاری واترمارک52
3-4 آشکارسازی واترمارک57
4-فصل چهارم:پیاده سازی
4-1 پیاده سازی الگوریتم62
4-2 نتایج تجربی و ارزیابی62
4-2-1 تست نامریی بودن واترمارک62
4-2-2 تست چرخش64
4-2-3 تست تغییر مقیاس65
4-2-4 تست فیلتر گوسی66
4-2-5 تست نویز نمک و فلفل67
4-2-6 تست نویز گوسی68
4-2-7 تست تغییر کنتراست تصویر69
4-3 مقایسه با سایر روشها 70
5- فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات 72
منابع73
Abstract 76


فهرست جداول
جدول 2-1 نقاط قوت وضعف حوزه های مختلف جایگذاری20
جدول 4-1 مقایسه روش پیشنهادی با روش] [3870
فهرست تصاویر و نمودارها
شکل2-1 :روش نهان نگاری13
شکل2-2 :حذف تصویردرتایید صحت اثر15
شکل 2-3 :یک سیستم نهان نگاری16
شکل 2-4 :آشکارسازی واترمارک پس ازحمله17
شکل 2-5 :انواع نهان نگاری23
شکل 2-6: مزایای روش فضای فرکانسی سیگنال33
شکل 2-7 :محتوی فرکانسی سیگنال 34
شکل 2-8 :مفهوم گرافیکی توابع هارمونیک35
شکل 2-9 :عملکرد فیلترینگ در حوزه فرکانسی36
شکل 2-10 :فرآیند پایه فیلتر فرکانسی37
شکل 2-11 :شمایی از مراحل ا الگوریتم SIFT تا مرحله اکسترمم یابی40
شکل 2-12:نحوه مقایسه نقاط و بدست آوردن نقاط اکسترمم40
شکل 2-13:نحوه تعیین بردار مشخصه برای هر ویژگی42
شکل 3-1:واترمارک تولید شده48
شکل 3-2:تصویر میزبان50
شکل 3-3:نقاط استخراج شده توسط الگوریتم SIFT50
شکل 3-4:انتخاب فرکانس میانی در تبدیل فوریه تصویر51
شکل 3-5:مختصات نقاط استخراجی توسط الگوریتم SIFT51
شکل 3-6:بلاک دیاگرام فرآیند جایگذاری واترمارک52
شکل 3-7:تصویر نهایی Wm 55
شکل 3-8: قسمت حقیقی دامنه بعد از جایگذاری55
شکل 3-9:تصویر واترمارک شده56
شکل 3-10:بلاک دیاگرام فرآیند آشکارسازی57
شکل 3-11:نقاط استخراج شده توسط اSIFT در تصویرواترمارک شده58
شکل 4-1:تصویر میزبان62
شکل 4-2:تصویر واتر مارک شده63
شکل 4-3:تصویر واترمارک بعد از چرخش64
شکل 4-4:نمودار همبستگی مابین واترمارک و واترمارک استخراجی64
شکل 4-5:تصویر واترمارک شده با تغییر مقیاس 0.765
شکل4-6: نمودار همبستگی مابین واترمارک و واترمارک استخراجی65
شکل4-7:تصویرواترمارک شده پس از اعمال فیلتر گوسی66
شکل 4-8: نمودار همبستگی مابین واترمارک و واترمارک استخراجی66
شکل 4-9:تصویر واترمارک شده با نویز نمک و فلفل67
شکل 4-10: نمودار همبستگی مابین واترمارک و واترمارک استخراجی67
شکل 4-11:تصویر واترمارک شده با نویز گوسی68
شکل 4-12: نمودار همبستگی مابین واترمارک و واترمارک استخراجی68
شکل 4-13:تصویرواترمارک شده با تغییر کنتراست69
شکل 4-14: نمودار همبستگی مابین واترمارک و واترمارک استخراجی69
چکیده:
گسترش روز افزون فناوری دیجیتال و استفاده از آن، انسانها را به سوی جهان دیجیتال و ارتباطات از طریق داده های دیجیتالی سوق داده است. سهولت دسترسی به منابع دیجیتال و امکان توزیع و کپی برداری غیر مجاز آن یک چالش مهم در حفاظت ازحق مالکیت داده های دیجیتالی بوجود آورده است. نهان نگاری دیجیتالی بعنوان یک راه حل برای این مسئله مطرح می شود.نهان نگاری دیجیتالی یعنی قرار دادن یک سیگنال نامحسوس در بین داده های رسانه میزبان، بطوریکه هیچ گونه تغییر در دادههای اصلی نداشته باشد ولی در صورت نیاز بتوان آنرا استخراج کرده و بعنوان ادعا برای مالکیت اثر دیجیتالی استفاده نمود. دراین طرح یک الگوریتم ترکیبی برای نهان نگاری غیر قابل مشاهده تصاویر دیجیتال در حوزه تبدیل فوریه گسسته واستفاده از الگوریتم SIFT ارائه شده است این الگوریتم از اعداد تصادفی در تصویر نهان نگاری استفاده می کند.. روش پیشنهادی نا بینا می باشد، یعنی برای تشخیص وجود تصویر واترمارک نگاری به اطلاعات تصویر میزبان اصلی نیاز ندارد و فقط به تصویر واتر مارک اصلی احتیاج دارد .برای بررسی و ارزیابی روش پیشنهادی، پارامترهای PSNR و میانگین مربع خطا ها و ضریب همبستگی مورد مطالعه قرار گرفته است. بررسی تحلیلی نشان می دهدکه الگوریتم پیشنهادی در برابر حملات رایج و حملات هندسی در مقایسه توانمند ومقاوم است.
کلمات کلیدی: نهان نگاری ، حوزه تبدیل فوریه ، الگوریتم SIFT
فصل اول
مقدمه و کلیات تحقیق
در این فصل ابتدا نهان نگاری دیجیتالی و مساله حفاظت از حق مالکیت داه های دیجیتالی و اهمیت آن ذکر می شود سپس اهداف طرح توضیح داده میشود. در ادامه سوالات و فرضیه های تحقیق و نوآوریهای الگوریتم پیشنهادی بیان می شود و درباره کلمات کلیدی تحقیق توضیحاتی ارائه می شود. در پایان ساختار طرح ذکر شده است.
1-1)مقدمه
در طول تاریخ و از زمانی که انسانها قادر به ارتباط با یکدیگر شدند امکان بر قراری ارتباط مخفیانه یک خواسته مهم بشمار می آمد. گسترش روز افزون اینترنت و رشد سریع استفاده از آن، انسانها را به سوی جهان دیجیتال و ارتباطات از طریق داده های دیجیتالی سوق داده است. در این میان امنیت ارتباط یک نیاز مهم است و هر روزه نیاز به آن بیشتر احساس می شود.
به طور کلی دو روش برای ارتباط پنهانی وجود دارد. در روش اول که رمز نگاری است، اطلاعات به طریقی رمز نگاری می شوند تا برای شخص ثالث قابل فهم نباشند اما فرستنده و گیرنده با استفاده از کلید مشترک می توانند اطلاعات مورد نظر را رمزگشایی کنند. تصور می شود که با کد کردن پیام مورد مبادله، ارتباط امن است ولی در عمل تنها رمز کردن کافی نیست و به همین دلیل روش های دیگری برای پنهان کردن داده ها به جای کد کردن آن ارائه شدند. روش دوم استانوگرافی می باشد که در لغت به معنای "نوشتار استتار شده" است و در واقع پنهان کردن ارتباط بوسیله قرار دادن پیام در یک رسانه پوششی است بگونه ای که کمترین تغییر قابل کشف را در آن ایجاد نماید و نتوان موجودیت پیام پنهان در رسانه را حتی به صورت احتمالی کشف کرد. روش دیگر پنهان کردن داده ها، نهان نگاری از ترکیب دو کلمه واتر+ مارکینگ است و به معنی نشانه گذاری یا نقش بر آب می باشد استگانوگرافی را نباید با فرآیند واترمارکینگ یا نقشاب سازی داده ها اشتباه گرفت، با وجود آنکه اهداف اصلی آنها یکسان هستند.
افزایش ناگهانی علاقه به نهان نگاری بعلت نگرانی از حفظ کپی رایت آثار بوجود آمد.اینترنت با معرفی جستجوگر صفحات وب در سال 1993 بسیار کاربردی شده بود . به آسانی موزیک ، تصویر و ویدئو در دسترس بودند و دانلود می شدند . همانطور که می دانیم اینترنت یک سیستم توزیع پیشرو برای واسط های دیجیتال است زیرا هم ارزان است و هم با سهولت و آنی در دسترس می باشد .این سهولت دسترسی صاحبان اثر بخصوص استادیو های بزرگی مانند هالیوود را در معرض خطر نقض کپی رایت قرار داد.
خطر سرقت توسط سیستمهای ضبط دیجیتال با ظرفیت بالا شدت گرفته است .در زمانی تنها راه برای مشتریان کپی یک آهنگ یا فیلم بر روی نوارهای آنالوگ بود معمولا کپی محصول کیفیت کمتری داشت ولی امروزه کپی دیجیتال آهنگ و فیلم تقریبا بدون هیچ کاهش کیفیتی صورت می گیرد .و گستردگی اینترنت و این تجهیزات ضبط سرقت آثار بدون اجازه مالک اثر را افزایش داده است بهمین دلیل صاحبان اثر بدنبال تکنولوژی و راهی هستند که از حقوقشان حمایت نماید.دیگر روشهای قدیمی رمزنگاری برای جلوگیری از استفاده غیر مجاز حملات بداندیشانه کارایی لازم را نخواهند داشت. در این شرایط گنجاندن داده، به صورت غیرمحسوس، برای جلوگیری از استفاده های غیرمجاز از پتانسیل تجاری بالایی برخوردار است . لذا برای غلبه بر این مشکل، نهان نگاری دیجیتال مطرح شده است. نهان نگاری دیجیتال اهداف گوناگونی مانند اثبات حق مالکیت ، احراز اصالت محتوی و کنترل تعداد نسخه های چاپ شده از یک اثر را محقق ساخته است.
با توجه به اینکه نهان نگاری در طیف گسترده ای از رسانه های دیجیتالی و با اهداف خاصی طراحی می شوند لذا با توجه به موارد کاربردی در دسته های مختلفی طبقه بندی می شوند. با وجود تفاوت در اعمال روش های نهان نگاری دیجیتال، همه روش ها در داشتن امنیت بالا دارای نقطه اشتراک هستند. با توجه بهمی شوند لذا با توجه به موارد کاربردی در دسته های مختلفی طبقه بندی می شوند. با وجود تفاوت در اعمال روش های نهان نگاری دیجیتال، همه روش ها در داشتن امنیت بالا دارای نقطه اشتراک هستند. با توجه به دامنه وسیع کاربرد تکنیک های نهان نگاری، آنها را می توان به صورت زیر طبقه بندی نمود:
طبقه بندی با توجه به حوزه کاری (حوزه فرکانس یا حوزه مکان)، با توجه به نوع اثر (متن،صدا، تصویر) و با توجه به ادراک و آگاهی انسانی (سیستم بینایی و یا شنوایی) ؛ باتوجه به برنامه های کاربردی
تکنیک های نهان نگاری در حوزه فرکانس و حوزه مکان یکی از معروفترین روش های نهان نگاری می باشند. در روش های حوزه مکان برای گنجاندن شی دیجیتال مورد نظر مقادیر پیکسل ها بطور مستقیم دستکاری می شود. این روش پیچیدگی کمتری دارند، شکننده ترند و قوی نیستند، اما در روش های حوزه فرکانس ابتدا تصاویر به یکی از حوزه های فرکانسی انتقال یافته و سپس پنهان نگاری با دستکاری مقادیر درحوزه فرکانس انجام می گیرد و در نهایت تصویر به حوزه مکان باز گردانده می شود. روش های نهان نگاری حوزه فرکانس که عموماً در الگوریتم های نهان نگاری تصاویر دیجیتال مورد استفاده قرار می گیرد شامل انتقال های زیر است: دامنه تبدیل کسینوسی گسسته) (DCT ، تبدیل فوریه گسسته (DFT)، دامنه تبدیل موجک گسسته(DWT) از جمله معروفترین روش های نهان نگاری دیجیتالی است که بسیار پر کاربرد می باشد
در این پایان نامه ، یک الگوریتم جدید نهان نگاری تصاویر دیجیتال مبتنی بر استخراج ویژگی های محلی که در حوزه فرکانس کار میکند پیشنهاد شده است ابتدا بخش فرکانس تصویر توسط ی تبدیل فوریه بدست می اید و سپس یک الگوریتم استخراج ویژگی که نقاط کلیدی ویژگی را برای زیر تصویر در حوزه فرکانس محاسبه می کند استفاده می شود.این نقاط کلیدی انتخاب شده ناحیه قرار گیری نهان نگاری می باشند.این روش از مزایای روش انتخاب ویژگی ها محلی و تبدیل فوریه سود می برد .
1-2 )بیان مساله
امروزه با رشد سریع اینترنت و فناوریهای چندرسانهای دیجیتال، نسخه برداری از داده ها بدون هیچ افت کیفیت و با هزینه های بسیار اندک امکانپذیر شده است. بدین ترتیب بهره گیری از آثار دیجیتال بدون رعایت حق نشر، دستکاری اسناد به راحتی امکان پذیر می باشد. در همین راستا هر روز نیاز های امنیتی متنوعتری مطرح می شود. نهان نگاری یکی از روش هایی است که برای پاسخگویی به این نیاز بکار میرود. بعنوان مثال شما میتوانید برای جلوگیری از انتشار غیرقانونی محتوا و فایلهای دیجیتالی تولیدی تان از این روش استفاده کنید. فرض کنید که یک تصویر یا فایل متنی تولید کرده اید؛ با استفاده از این روش میتوانید کپی رایت اثر خود را در فایل مربوطه پنهان کنید، تا در صورت لزوم بعداً بتوانید از حق خود دفاع کنید. نهان نگاری زمینه های کاربردی فراوانی دارد، بیشترین کاربرد آن در حک کردن اسم ها و امضاها برروی تصاویر و ویدئو ها و صداها و... می باشد به طوری که مشخص نخواهد بود. در اینصورت هر گونه استفاده غیر مجاز از رسانه دیجیتالی واترمارک شده، مانند کپی غیر مجاز از آن و یا هرگونه تحریف و تغییر تصویر توسط افراد غیر مجاز، صاحب اصلی داده می تواند با استخراج سیگنال واترمارک، که تنها توسط اوامکان پذیر است، مالکیت خود را به اثبات برساند و یا محل تغییرات صورت گرفته بر روی داده دیجیتالی را مشخص کند.
سیستم های نهان نگاری دیجیتال بر اساس کاربردهایشان توسعه یافته اند. نمونه از موارد کاربردی نهان نگاری دیجیتالی عبارتست از : حفاظت از حق مالکیت، تایید محتوا، کنترل کپی و کنترل طریقه استفاده، توصیف محتوا، نهان کردن داده های مختلف با امکان رد گیری، ارتباطات مخفیانه و پنهان سازی داده و...حفاظت از حقوق مالکیت داده های دیجیتال یکی از مهم ترین کاربردهای نهان نگاری می باشد. در حیطۀ حفاظت حق مالکیت اثر دیجیتال و احراز اصالت اثر دیجیتال، تکنیکهای بسیاری به منظور تشخیص تغییرات غیر مجاز معرفی شده و توسعه یافته اند. استخراج علامت نهان نگاری از یک تصویر نهان نگاری شده برای اثبات حق مالکیت کافی نیست زیرا در کاربردهای مختلف همواره نیت های خرابکارانه برای تهدید امنیت روش های نهان نگاری وجود دارد لذا یک مسئله مهم برای طرح های نهان نگاری دیجیتال استحکام در برابر حملات است زیرا ممکن است یک خرابکار بوجود پیام مخفی در رسانه دیجیتالی پی ببرد و در صدد کشف و شناسایی آن بربیاید .در برخی موارد ممکن است خرابکار علامت نهان نگاری را از بین برده یا آنرا جعل نماید. به همین دلیل می توان میزان سودمندی داده نهان نگاری شده مورد حمله قرار گرفته را با روش های گوناگونی مورد بررسی قرار داد مثلا کیفیت ادراکی آنرا اندازه گیری نموده و مقدار از بین رفتن علامت نهان نگاری را می توان با معیارهای از قبیل احتمال از دست رفتن، احتمال خطای بیتی، یا ظرفیت کانال، اندازه گیری کرد. محققان نشان داده اند که روش های نهان نگاری موجود قادر به ارائه پاسخ روشنی به اثبات حقوق مالکیت نیستند و همچنین برای بسیاری از این روش ها، حمله جعل کردن وجود دارد
1-3 )ضرورت و اهمیت تحقیق
با گسترش استفاده از کامپیوتر و اینترنت، دسترسی و تبادل داده های دیجیتال کار بسیار آسانی شده است. یکی از مشکلات واقعی که در این زمینه مطرح شده است، بازتولید غیر قانونی اطلاعات دیجیتالی میباشد. این مشکل، پرسش ها و نگرانی هایی در رابطه با حقوق مالکیت مطرح می کند. نهان نگاری دیجیتالی یک راه حل برای این مشکل فراهم می کند
یکی از چالش های مهم در الگوریتم های نهان نگاری دیجیتالی اثبات حق مالکیت می باشد. اکثر الگوریتم های موجود نسبت به ارائه راهکار مناسب برای این مسئله عاجزند و این مسئله یک خلا تحقیقاتی را نمایان می کند. همچنین افزایش ضریب امنیت و توانمندی تصاویردیجیتالی نهان نگاری شده در برابر حملات تخریبی یکی دیگر از مسائل مورد بحث می باشد.
اکثر پژوهشگران با توجه به راه حل های پیشنهادی خود بر این باورند که سایر الگوریتم های نهان نگاری دارای ضعف هستند و اختلاف آرا در این زمینه وجود دارد. لذا مقایسه و بررسی الگوریتم پیشنهادی با سایر روش ها برای تحقیق در نظر گرفته شده است.
1-4 )اهداف تحقیق
در این پایان نامه ، یک الگوریتم جدید نهان نگاری تصاویر دیجیتال مبتنی بر استخراج ویژگی های محلی که در حوزه فرکانس کار میکند پیشنهاد شده است که برای محافظت از حق مالکیت اثر و احراز هویت مناسب است، ابتدا بخش فرکانس تصویر توسط تبدیل فوریه بدست می اید و سپس یک الگوریتم استخراج ویژگی که نقاط کلیدی ویژگی را برای زیر تصویر در حوزه فرکانس محاسبه می کند استفاده می شود.این نقاط کلیدی انتخاب شده ناحیه قرار گیری نهان نگاری می باشند.این روش از مزایای روش انتخاب ویژگی ها محلی و تبدیل فوریه سود می برد .
سوالات پژوهش
چگونه میتوان الگوریتم های نهان نگاری با استفاده از روش استخراج ویژگی های محلی در تصاویر دیجیتال را از نطر دقت و سرعت بهبود بخشید؟
چطور میتوان الگوریتم نهان نگاری مبتنی بر استخراج ویژگی های محلی پیشنهادی در تصاویر دیجیتال را در برابر حملات تخریب کننده اعوجاج هندسی توانمند و مقاوم کرد؟
1-5 ) فرضیه ها
الگوریتم نهان نگاری ارائه شده، یک الگوریتم بهبود یافته از نظر سرعت و دقت می باشد
الگوریتم نهان نگاری بمنظور حفاظت از حق مالکیت در برابر رایج ترین حملات و به طور خاص، در برابر حملات اعوجاج هندسی توانمند و ایمن می باشد
1-6 )پیشینه تحقیق
بهمراه مشکلات مختلفی که در نهان نگاری تصاویر دیجیتال می بایست حل شود .مساله مقاومت در مقابل تبدیل هندسی یکی از مشکلات چالش برانگیز و اکثر الگوریتمهای نهان نگاری در مقابل این نوع حمله دارای ضعف می باشند.
اخیرا طرحهای نهان نگاری مبتنی برویژگی ها [2-8] که بعنوان طرحهای نسل دوم شناخته می شوند مورد توجه قرار گرفته اند که یک رویکرد برای معرفی نهان نگار های مقاوم در برابر اعواج های هندسی می باشند چراکه ویژگی های تصویر یک مرجع پایدار برای جا گذاری نهان نگار و اشکار سازی آن می باشند. بس و همکاران[2] اشکار ساز هریس را برای استخراج نقاط ویژگی و استفاده از آنها برای ایجاد موزائیکهای مثلثی شکل بر روی تصویر که برای جایگذاری نهان نگار استفاده می شود را بکار برده است. تانگ و همکاران [3] از روش استخراج ویژگی کلاه مکزیکی برای استخراج نقاط ویژگی استفاده کردندکه نواحی محلی بر مبنا نقاط ویژگی ایجاد می شوند و نهان نگار در این زیر قطعه ها در حوزه DFT جایگذاری میشود . لیی و همکاران[4] نقاط ویژگی تصویر را توسط الگوریم SIFT استخراج نموده و از انها برای ایجاد تعدادی از نواحی دایرهایی شکل برای جایگذاری نهان نگار استفاده کردند. ونگو همکاران[5] از آشکار ساز هریس–لاپلاس برای استخراج نقاط ویژگی تصویر استفاده کردند ونواحی اختصاصی محلی ایجاد شده محل قرار گیری نهان نگار می باشند.سلیدو و همکاران[8] از الگوریتم SURFبرای استخراج نقاط ویژگی استفاده کردند و واتر مارک را در حوزه DFT جایگداری نمودند.
استراتژی پایه در این طرحهای نهان نگاری وابستگی واترمارک به ناحیه محلی است.بعبارت دیگر نواحی محلی نفش محوری برای موفقیت یا شکست طرح نهان نگاری دارند. بنابراین چند نقص در این روشها ی مبتنی بر ویژگی که باعث کاهش کارایی می شود وجود دارد[8].
بدلیل اینکه همه بیتهای رشته نهان نگار در یک ناحیه محلی جایگذاری می شوند ، مقاومت طرح نهان نگاری به مقاومت آن ناحیه بستگی دارد.
تعداد نقاط استخراجی برای جایگذاری نهان نگار کم است و اگر تعدادی از نواحی محلی در اثر خراب شوند ویا از دست روند کارایی طرح نهان نگاری دچار مشکل می شود
بدلیل کوچک بودن نواحی محلی ظرفیت بسیارکم است و افزایش ظرفیت منجر به نقص در مقاومت می شود.
1-7 )جنبه نوآوری
در این پایان نامه بدلیل اینکه ویژگی محلی نقطه ایی که واتر مارک را در آن قرار می دهیم دچار تغییرات در اشکار سازی نشود از یک واتر مارک حلقوی استفاده شده است .از الگوریتم SIFT برای استخراج نقاط بیشتر که اگر تعدادی از نقاط در اثر حمله از بین رفتند کارایی نهان نگار دچار مشکل نشود و همچنین برای کاهش پیچیدگی و بالا بردن سرعت الگوریتم پیشنهادی از مقیاس میانه الگوریتم SIFT استفاده شده همچنین جهت بالا بردن کیفیت تصویر واتر مارک شده ، سیگنال واتر مارک در فرکانسهای میانی تبدیل فوریه تصویر میزبان قرار گرفته است .
1-8 )کلمات کلیدی
نهان نگاری ، حوزه تبدیل فوریه ، الگوریتم SIFT
1-9 )نتیجه گیری
یکی از راهکارهای انجام نهان نگاری استفاده از استخراج ویژگی های محلی می باشد که نقاط استخراجی دارای سه ویزگی ، مشخص و متمایز هستند ، به آسانی استخراج می شوند و مستقل از مقیاس، دوران ، تغییر در روشنایی تصویر و میزان نویز تصویر هستند ،محل جایگداری واتر مارک را مشخص می نماید ، همچنین استفاده ازتبدیل فوریه گسسته که ذاتا در برابر اعوجاجات هندسی مقاوم است در این پایان نامه مورد استفاده قرار گرفته است که روش پیشنهادی موجب افزایش ضریب امنیت و توانمندی تصاویر دیجیتالی نهان نگاری شده در برابر حملات بخصوص حملات هندسی شده است .
1-10 )ساختار پایان نامه
در این پایان نامه در فصل اول کلیات تحقیق ارائه می شود، در ادامه بحث فصل دوم مروری بر ادبیات تحقیق و مفاهیم کلی نهان نگاری دیجیتالی و تبدیل فوریه گسسته و الگوریتم استخراج ویژگی محلی و نهان نگاری مبتنی بر الگوریتم SIFT ارائه می شود و در فصل سوم روش پیشنهادی برای نهان نگاری مبتنی بر الگوریتم SIFT و تبدیل فوریه گسسته ارائه شده است، در فصل چهارم پیاده سازی الگوریتم پیشنهادی و نتایج تجربی مقایسه الگوریتم پیشنهادی با سایر الگوریتمها آمده است و در سرانجام فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات بیان شده است .
فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق
در این فصل مروری بر ادبیات تحقیق ارایه شده است. برای این منظور در بخش اول اصول نهان نگاری دیجیتال بیان شده و سپس مفاهیم مربوط به انواع نهان نگاری، ساختار و نحوه عملکرد آنها بیان و روشهای مختلف انجام نهان نگاری مورد بررسی قرار می گیرند. در انتها خصوصیات نهان نگاری دیجیتال و حملات مختلف بر نهان نگاری دیجیتال وسپس به بیان مزایا و معایب آن پرداخته می شود .در بخش دوم مفاهیم مربوط به تبدیل فوریه گسسته را ارائه شده است و در بخش سوم الگوریتم SIFT که جهت استخراج ویژگی های تصویر بکار می رود را معرفی و سپس در بخش چهارم به پیشینه تحقیق و الگوریتمهای نسل دوم نهان نگاری اشاره گردیده است.
2-1 ) پنهان سازی اطلاعات ،استانوگرافی و نهان نگاری
اینها سه موضوع با ارتباط نزدیک می باشند که در بسیاری از رویکردهای تکنیکی همپوشانی دارند. هرچند که مفهوم وجودی آنها متفاوت است و تفاوت موجود نیازمندیها، طراحی و راه حلهای تکنیکی برای انجام و اعمال آنها را تحت تاثیر قرار می دهد[1].
پنهان سازی اطلاعات (پنهان سازی داده) یک مفهوم کلی است که شامل گستره ایی از روشها برای قرار دادن و جایگذاری پیغام در متن می باشد .منظور از پنهان کردن ممکن است مانند بعضی از انواع نهان نگاری روشی نامحسوس باشدکه با وجود اطلاعات، آن را مخفی نگهدارد. بعضی از مثالهای تحقیقاتی در این حوزه را می توان در کارگاههای بین المللی تحقیقاتی پنهان سازی اطلاعات یافت .که شامل مقالاتی بطور مثال با عنوان ناشناس ماندن در هنگام استفاده از شبکه و یا مخفی نگه داشتن بخشی از پایگاه داده از کاربران غیر مجاز می باشد. مخترع کلمه استانوگرافی ترتیمیوس ، نویسنده اولین مقالات رمزنگاری می باشد.که بخش تکنیکی آن از کلمه یونانی steganos بمعنای پوشیده شده و graphia به معنای نوشتن مشتق شده است .استانوگرافی هنر ارتباط پنهان است. سیستمها برای قراردادن پیغام در اثر می تواند تقسیم به سیستم نهان نگاری که پیغام وابسته به تصویرمیزبان می شود. سیستمهای غیرنهان نگاری که پیغام وابسته به تصویر میزبان نمی باشد.همچنین می توان سیستمها را به سیستمهای استانوگرافی که پیام در آنها مخفی است و غیر استانوگرافی تقسیم کرد که وجود پیام نیاز به مخفی بودن ندارد[1].
2-1-1 ) اهمیت نهان نگاری دیجیتال
افزایش ناگهانی علاقه به نهان نگاری بعلت نگرانی از حفظ کپی رایت آثار بوجود آمد.اینترنت با معرفی جستجوگر صفحات وب در سال 1993 بسیار کاربردی شده بود . به آسانی موزیک ، تصویر و ویدئو در دسترس بودند و دانلود می شدند . همانطور که می دانیم اینترنت یک سیستم توزیع پیشرو برای واسط های دیجیتال است زیرا هم ارزان است و هم با سهولت و آنی در دسترس می باشد. این سهولت دسترسی صاحبان اثر بخصوص استادیو های بزرگی مانند هالیوود را در معرض خطر نقض کپی رایت قرار داد.
خطر سرقت توسط سیستمهای ضبط دیجیتال با ظرفیت بالا شدت گرفته است .در زمانی تنها راه برای مشتریان کپی یک آهنگ یا فیلم بر روی نوارهای آنالوگ بود معمولا کپی محصول کیفیت کمتری داشت ولی امروزه کپی دیجیتال آهنگ و فیلم تقریبا بدون هیچ کاهش کیفیتی صورت می گیرد .و گستردگی اینترنت و این تجهیزات ضبط، سرقت آثار بدون اجازه مالک اثر را افزایش داده است بهمین دلیل صاحبان اثر بدنبال تکنولوژی و راهی هستند که از حقوقشان حمایت نماید.
اولین تکنولوژی که صاحبان اثر بسمتش رفتند رمز نگاری بود .رمز نگاری احتمالا مشهور ترین روش در حفظ آثار دیجیتال است و یقینا به بهترین نحو توسعه یافته است. در رمز نگاری اثر پیش از تحویل رمز می شود و کلید رمزگشایی فقط به کسانی داده میشود که اثر را بطور قانونی خریده باشند. فابل رمز شده قادر به حضور در اینترنت خواهد بود و بدون کلید مناسب قابل سرقت نمی باشد. متاسفانه رمز نگاری قادر به کمک به فروشنده برای نظارت بر چگونگی استفاده خریدار از اثر بعد از رمز نگاری نخواهد بود. یک سارق ادبی می تواند بطور قانونی محصول را خریده باشد ، از کلید رمز گشایی استفاده کند و به کپی محصول محافظت نشده دست یابد و بعد از آن کپی های غیر مجاز را توزیع نماید . به عبارت دیگر رمز نگاری از اثر در حین انتقال محافظت می کند ولی وقتی که اثر یکبار رمز گشایی شد دیگر حفاظتی برای آن وجود ندارد. بنابراین یک نیاز شدید برای جایگزینی یا تکمیل رمز نگاری وجود دارد.تکنولوژیی که بتواند محصول را حتی بعد از رمز نگاری حفاظت کند نهان نگاری است زیرا که اطلاعات را در اثر قرار می دهد که در حین استفاده معمولی از بین نمی رود .آشکار سازی ، مجددا رمزنگاری ،فشرده سازی تبدیل دیجیتال به آنالوگ و تغییر فرمت فایل نمی تواند واتر مارک طراحی شده را ازبین ببرند.
نهان نگاری در بسیاری از کاربردهای برای جلوگیری از کپی غیر مجاز وحفظ کپی رایت در نظر گرفته شده است .در جلوگیری از کپی غیر مجاز ممکن است برای اعلام کپی ممنوع به سخت افزار و نرم افزار بکار رود و در کاربرد حفظ کپی رایت ممکن است برای شناسایی صاحب کپی و اطمینان از صحت پرداخت استفاده شود .
هرچند جلوگیری از کپی و حفظ کپی رایت علت تحقیقات بر روی نهان نگاری است کاربردهای دیگری نیز برای نهان نگاری پیشنهاد شده است که شامل نظارت بر انتشار،پیگیری تعاملات ،تصدیق صحت ،کنترل کپی و کنترل ابزار بکار می رود که در ادامه توزیع داده می شوند[1].
2-1-2 ) اهمیت استاگونوگرافی
ارتباطات الکترونیکی بطور گسترده ایی در معرض استراق سمع و مداخله های بد خواهانه می باشند .موضوع امنیت و حریم خصوصی دلیلی برای استفاده از ابزار رمز نگاری. یک پیغام را می توان به یک پیغام تایید صحت الحاق کرد که فقط گیرنده واقعی قادر به تایید و خواندن آن باشد. رمز نگاری مدرن یک حوزه کارآمد است که تکیه زیادی بر ریاضیات پیشرفته دارد.
پیغامهای رمز شده واضح می باشند و وقتی در حال ارسال هستند آشکار است که گیرنده و فرستنده دارند محرمانه ارتباط برقرار می کنند. استانوگرافی خواهر جوانتر و کوچکتر رمز نگاری بوده و یک ابزار جایگزین برای حفظ حریم شخصی و امنیت می باشد. بر خلاف پیغام رمز شده می توان آنها را در موضوعات نامحسوس دیگری قرار دادکه حضور آنها را نا پیدا می سازند. بنابراین ، می توان از استاگونوگرافی بعنوان یک جایگزین عملی در کشورهایی که رمزنگاری غیر قانونی است یا ممکن است منجر به جلب توجه نا خواسته شود استفاده نمود.
همانطور که می دانیم کشف رمز روی دیگر سکه رمزنگاری می باشد بهمین خاطر رمزگشایی یک بخش جدایی ناپذیر از استانوگرافی است .حقیقتا ،یک روش استانوگرافی بدون در نظر گرفتن وقت کافی برای چگونگی شکستن آن ممکن نمی باشد.
بدلیل اینکه امروزه استانوگرافی توسط تروریستها و توزیع کنندگان تصاویر غیرمجاز کودکان بکار می رود،نیاز برای یک ابزار رمزگشا که توانایی مشخص نمودن پیغامهای مخفی را داشته باشد افزایش یافته است[1].
2-1-3 ) واترماکینگ یا نهان نگاری چیست؟
بطور کلی روش پنهان کردن داده ها، مخفی سازی اطلاعات، جاسازی داده های دیجیتال اغلب در یک واژه کلی تحت عنوان نهان نگاری مورد استفاده قرار می گیرند. نهان نگاری از ترکیب دو کلمهWater به معنی "آب" وMarking به معنی "نشانه گذاری" است و به معنی نشانه گذاری یا نقش بر آب می باشد؛ اما این روش بخشی از مطلب کلی تری به نام استگانوگرافی هست و برای روشن شدن مطلب توجه کنید اگر یک چوبی را در دست خود بگیرید و بر روی آب نقشی حک کنید می بینید بعد از مدتی محو می شود ولی این نوشته وجود داشته است. همان طور که گفته شد نهان نگاری دیجیتال رابطه نزدیکی با پنهان نگاری و پنهان سازی داده دارد. ولی با این حال، بسته به کاربردهایی که دارد، تفاوتهایی نیز مشاهده میشود. در تکنیک های نهان نگاری ، یک سیگنال پنهانی به نام واترمارک ، مستقیما در داخل داده میزبان جایگذاری می شود و همواره در آن باقی می ماند. برای استفاده از داده نهان نگاری شده، نیازی به برداشتن سیگنال واترمارک نیست زیرا این سیگنال طوری در داده میزبان قرار داده می شود که هیچ تأثیر نامطلوبی بر داده اصلی نمی گذارد. به عنوان مثال در نهان نگاری داده در تصویر، چشم انسان نباید تفاوت بین تصویر اصلی و تصویر واترمارک شده را حس کند. دو مساله اساسی در نهان نگاری مقاومت (جداناپذیری واترمارک از تصویر) و مشاهده ناپذیری واتر مارک است. یک بده بستان بین مقاومت و غیر قابل مشاهده بودن وجود دارد بطوری که هر چه مقاومت روش نهان نگاری بیشتر باشد مشاهده پذیری آن بیشتر و بالعکس.
هر یک از حوزه های پنهان نگاری و نهان نگاری کاربردهای متنوع و خاص خود را دارند. امروزه نهان نگاری قابل مشاهده و پنهان در شاخه های مختلف کاربردی شده و یک نیاز جدی به حساب میآید و از الگوریتمهای متنوع با هدف دستیابی به امنیت، مقاومت و ظرفیتهای مورد نظر بهره گرفته شده تا کاربردهای مختلفی ازنهان نگاری و پنهان نگاری پوشش داده شود[1].

2-1 روش نهان نگاری
2-1-3-1 )کاربردهایی از نهان نگاری
در اینجا سعی شده به بعضی از کاربردهای واقعی و مد نظر این تکنیک ، که عبارتند از :شناسایی مالک اثر ،پیگیری تراکنشها ، تایید صحت وکنترل انتشار نسخه اشاره نماییم. در ادامه بحث به آنها می پردازیم برای هر کدام از این موارد کاربردی سعی می کنیم نشان دهیم که کدام یک از مشکلات موجود در سایر تکنیکها استفاده از واتر مارک را مناسب می سازد. بهمین دلیل بدقت نیازمندیهای کاربرد را درنظر می گیریم و محدودیتها و روشهای جایگزین را می سنجیم.
شناسایی مالک اثر
طبق قوانین خالق هر اثری مانند داستان ، نقاشی ،آهنگ یا هر کار اصلی دیگری بطور خودکار حق مالکیت برای هر نمونه ایی از اثر، که به هر شکلی کپی شده است دارد. صاحبان آثار خواهان انتشار آنها بدون از دست دادن حقوق خود می باشند. شکل دقیق نمایش کپی رایت آثار مهم است برای آثار دیداری استفاده از علامت © و آثار شنیداری ℗ میبایست در سطح رسانه بعنوان اینکه این اثر تحت قانون کپی رایت است قرار داده شود.
علامت متنی محدودیت چندگانه برای شناسایی مالک دارد. یک از آنها اینست که به سادگی از روی اثر با کپی کردن آن برداشته می شود. یک دیگر نازیبا کردن تصویر است با پوشاندن بخشی از آن است و موارد دیگر. بدلیل اینکه واتر مارک می تواند هم محسوس و هم نامحسوس باشد برتری زیادی نسبت به علامتهای متنی دارد. و مالک اثر با آشکار سازی واتر مارک حتی بعد از دستکاری اثر قابل شناسایی است .
اثبات مالکیت
جذابیت استفاده از واتر مارک فقط در شناسایی مالکیت کپی رایت نیست بلکه در حقیقت در اثبات مالکیت است. بعلت اینکه علامتهای متنی و نوشتاری براحتی برداشته می شوند، نمی توان از آنها استفاده کرد. یک راه اینست که ابتدا تصویری که مثلا بر روی صفحه وب قرارمیگیرد ابتدا به مراجع قانونی برای ثبت مالکیت فرستاده شود و در آنجا ثبت شود ولی معمولا این روش هزینه دارد که ممکن است عهده مالک اثر بر نیاید. میتوان با استفاده از واتر مارک براین مشکل غلبه کرد که مالک اثر بطور مستقیم علامت خود را جایگذاری کند. این مانند اینست که عکاس نگاتیو تصویری را که گرفته است برای اثبات مالکیت نزد خود نگهدارد.
پیگیری تراکنشها
در این کاربرد واترمارک، یک یا تعداد بیشتری از واترمارک که در سابقه اثر وجود دارد را ثبت می کند.مثلا واتر مارک می بایست در هر فروش یا توزیع قانونی اثر را ثبت شود مالک یا تولید کننده اثر می بایست در هر نسخه یک واتر مارک متفاوت قرار دهد و اگر ترتیب و شکل واتر مارک تغییر کرد مالک می تواند مسوول آن را پیدا نماید. پیگری تراکنش اغلب اثر انگشت نامیده می شود. هر نسخه از اثر با واتر مارک منحصر بفرد شناسایی می شود. همانند اثر انگشت انسان وبه این عمل شناسایی غیر فعال نیز گفته می شود
تایید صحت اثر
دستکاری و تقلب در آثار دیجیتال هر روز آسانتر و آسانتر می شود.برای مثال تصویر زیر(1-2) دستکاری تصویر توسط فتوشاپ را نشان می دهد که تصویر سمت راست تصویر اصلی و تصویر سمت چپ نسخه دستکاری شده آنست .اگر این تصویر بخشی از یک شواهد مهم در یک مورد حقوقی یا تحقیقات پلیس باشد این نوع جعل ممکن منجر به مشکلات عدیده ایی گردد.این عمل ممکن است در تصاویر ویدئویی نیز صورت پذیرد.

شکل( 2-2 ) تصویر انسان در سمت چپ با فتوشاب حذف شده است[1]
مشکل تایید صحت پیام در مطالعات رمز نگاری بخوبی به آن پرداخته شده است. یکی از رویکرد های مهم در رمز نگاری امضای دیجیتال می باشد که اساسا خلاصه ایی از پیغام را رمز می کند. امضا ها را می توان یک فرا داده در نظر گرفت که بهمراه اثر برای تایید آن فرستاده می شود و این امکان وجود دارد که امضا در استفاده های معمولی گم شود. یک راه حل مناسب قرار دادن امضا درون اثر مانند واترمارک است مااین امضا جایگذاری شده را علامت تایید صحت می نامیم. این علامتهای تایید صحت طوری طراحی می شوند که با دستکاری تصویر از بین بروند و نا معتبر گردند که به آنها واتر مارکهای شکننده1 گویند .
کنترل نسخه برداری
اغلب کاربردهای واترمارک که تا کنون بحث شد فقط تاثیر بعد از اینکه کسی کاری خطا انجام داد دارد. برای مثال در نظارت بر پخش کمک به یافتن منتشر کننده غیر صادقی، وقتی که آگهی که پولش پرداخت شده است را بخش نمی نماید و پیگیری تراکنش وقتی که کپی غیر مجاز آن انتشار یافت را شناسایی می کند. آشکار است بهتر است قبل از وقوع جلوی آن را گرفت . در کنترل نسخه برداری هدف جلوگیری از نسخه برداری از اثر کپی رایت شده است .
2-1-3-2 ) ساختار نهان نگاری تصاویر دیجیتال
نهان نگاری تصویر، همانطور که قبلا هم اشاره شد، روند جایگذاری کردن یک سیگنال در یک تصویر میزبان می باشد به طوری که سیگنال را بعدا می توان شناسایی کرده یا استخراج نمود و از آن به عنوان ادعا در مورد مالکیت تصویر استفاده کرد . به طور کلی، هر طرح نهان نگاری شامل سه بخش زیر است:
اطلاعات واتر مارک
جایگذار واتر مارک که علامت نهان نگاری را در رسانه ی مورد نظر درج می کند،
آشکارساز واترمارک که حضور علامت نهان نگاری در رسانه را مشخص می کند

شکل(2-3 ) یک سیستم نهان نگاری
شکل) 2-2) یک سیستم نهان نگاری معمولی مربوط به ژنگ و همکاران 1 [9] 1شامل جایگذار واترمارک و آشکارساز علامت واترمارک را نشان می دهد. ورودی مربوط به بخش جایگذار واترمارک عبارتند از واترمارک، اطلاعات تصویر میزبان و کلید امنیتی می باشد. علامت نهان نگاری می تواند یک دنباله عددی، یک دنباله بیتی باینری و یا ممکن است یک تصویر باشد. به منظور افزایش امنیت کل سیستم نهان نگاری از کلید امنیتی استفاده می شود. خروجی واحد جایگذار واتر مارک، دیتای نهان نگاری شده است. ورودی مربوط به واحد آشکارساز واترمارک ؛ دیتای واترمارک شده، کلید امنیتی، و بسته به نوع روش، داده های اصلی و یا علامت نهان نگاری اصلی می باشد. عملیات واحد آشکارساز علامت واتر مارک شامل دو مرحله می باشد. مرحله ای شامل استخراج علامت واتر مارک است که خود شامل چند پردازش جداگانه می باشد. در این مرحله تصویر اصلی واترمارک نشده ممکن استفاده شود و یا اینکه استفاده نشود که البته به روش نهان نگاری بستگی دارد. اگر واحد آشکارساز برای استخراج علامت نهان نگاری به نسخه اصلی تصویر نیاز نداشته باشد، به آن طرح نهان نگاری عمومی یا نابینا گفته می شود، اگر واحد آشکارساز به تصویر اصلی نیاز داشته باشد، طرح نهان نگاری خصوصی یا نهان نگاری بینا نامیده می شود.
اگر تصویر اصلی استفاده شود، علامت واترمارک را می توان به شکل دقیقتر استخراج نمود(در صورتی که تصویر خراب شود) اگر روش تشخیص نابینا باشد، ما می توانیم وجود سیگنال واتر مارک را در تصویر تعیین کنیم. پس از آن، مرحله دوم است، در این مرحله باید مشخص گردد که آیا علامت استخراج شده همان سیگنال نهان نگاری اصلی هست یا نه. مرحله دوم معمولا شامل مقایسه علامت استخراج شده با علامت واترمارک اصلی هست و برای نتیجه گیری می توان از روش های مختلف اندازه گیری استفاده شود. معمولا از روش همبستگی برای این منظور استفاده می شود. تابع همبستگی مقدار همبستگی را محاسبه میکند و همبستگی محاسبه شده را با یک مقدار آستانه مقایسه می کند. اگر مقدار همبستگی بیش از مقدار آستانه باشد، یعنی این که علامت استخراج شده همان سیگنال نهان نگاری شده می باشد. در برخی الگوریتم های نهان نگاری، علامت استخراج شده را می توان برای دریافت پیام های جاسازی شده رمزگشایی نمود تا برای مقاصد مختلف مانند حفاظت از کپی رایت استفاده شوند.
همانطور که گفته شد یک رویه نهان نگاری معمولا دو قسمت دارد بخش جایگذاری و حک کردن واتر مارک در اثر داده شده و بخش آشکار ساز که واتر مارک را استخراج می نماید.
در هنگام فرایند جایگذاری واتر مارک، تصویر واتر مارک نشده اصلی ابتدا به حوزه ایی که می خواهیم واتر مارک را در آن جایگذاری کنیم انتقال داده و سپس واتر مارکی که از یک کلید نهان استفاده می کند و یا می تواند یک تصویر باشد ایجاد وبعد از آن ما واتر مارک را درون حوزه مورد نظر جایگذاری می کنیم و تبدیل معکوس برا ی بدست آوردن تصویر واتر مارک شده انجام می گیرد.
وقتی که واتر مارک x درون تصویر اصلی v حک می شود ،تصویر واتر مارک شده v’ بدست می آید. ما قدرت جایگذاری α رابرای مشخص نمودن اینکه چه مقدار واتر مارک تصویر اصلی را تغییر می دهد بکار می رود. فرمولی که معمولا برای محاسبه v’ استفاده می شود عبارتند از :
(1)
(2)
(3)
فرمول شماره (1) جایگذاری افزایشی نامیده می شود و به آسانی مقدار حاضل ضرب قدرت جایگذاری و واتر مارک را به تصویر اصلی اضافه می کند و زمانی که مقدار v تغییرات گسترده ایی دارد ممکن است مناسب نباشد بطور مثال اگر vi=105 اضافه نمودن 100 ممکن است برای تشخیص و آشکار سازی واتر مارک مناسب نباشد، برعکس اگر vi=10 باشد سپس اضافه کردن 100 منجر به تخریب اصالت تصویر می گردد. فرمول شماره(2) جایگذاری بکمک اضافه کردن با ضرب نامیده می شود. و وابسته به تصویر است زیرا مقداری که تصویر اصلی را تغییر می دهیم بستگی بهv دارد. این روش مقاومت بیشتری در مقابل تغییر مقیاسهای چنینی دارد. فرمول شماره(3) نتایجی مشابه فرمول 2 دارد وقتی کوچک است ، بعنوان نسخه لگاریتمی فرمول شماره (1) در نظر گرفته می شود.
انتخاب حوزه جایگذاری واتر مارک بسیار مهم است .روشهای نهان نگاری اولیه بسادگی واتر مارک را در حوزه مکانی جایگذاری می کردند. مطمئنا دستیابی به نامرئی بودن و ظرفیت بالا به سادگی قابل دستیابی می باشد، اما مقاومت آنها بسیارکم است و واتر مارک قادر به مقاومت در برابر هیچ تحریف و اعوجاج عمدی یا غیر عمدی نمی باشد.بعد ها نهان نگاری در حوزه فرکانس مد نظر قرار گرفت که با استفاده از برخی از انتقالهای گسسته و بهره برداری از خواص آنها صورت پذیرفت. بنابراین بعد از اجراء تبدیل و معکوس آن به حوزه مکانی، انرژی واتر مارک در تمامی تصویر توزیع می گردد. که نامریی بودن و مقاومت را بطور همزمان بهبود می بخشد.
2-1-4) تقابل امنیت، ظرفیت و مقاومت
به صورت کلی در سیستمهای پنهان سازی اطلاعات سه عنصر اصلی ظرفیت، امنیت و مقاومت دخیل هستند. در روشهای نهان نگاری عناصر ظرفیت و امنیت اهمیت اصلی را دارند. در دنیای امروز، جوهر نامرئی و کاغذ که در گذشته برای برقراری ارتباط پنهانی به کار برده میشد به وسیله رسانه های عملی تر مثل تصویر ویدئو و فایل های صوتی جایگزین شده اند. به دلیل اینکه این رسانه های دیجیتال دارای افزونگی اطلاعاتی زیادی هستند می توانند به عنوان یک پوشش مناسب برای پنهان کردن پیام استفاده شوند. تصاویر مهمترین رسانه مورد استفاده به خصوص در اینترنت می باشند و درک تصویری انسان از تغییرات در تصاویر محدود است. تصاویر نوعی رسانه میزبان مناسب در پنهان نگاری محسوب می شوند و الگوریتمهای نهان نگاری متعددی برای ساختارهای مختلف تصاویر ارائه شده است. هیچ یک از این الگوریتمها تاکنون امنیت را به طور کامل تأمین نکرده اند. به طور کلی رو شهای نهان نگاری در تصویر از الگوریتم جاسازی و الگوریتم استخراج بیت ها تشکیل شده اند. به تصویر مورد استفاده برای نهان نگاری پوشش و به تصویری که در اثر قرار دادن پیام به وسیله الگوریتم جایگذاری به دست می آید تصویر میزبان می گوییم. الگوریتمهای نهان نگاری به صورت عمومی از افزونگی در فضای مکانی یا افزونگی در فضای تبدیل استفاده می کنند. در هر کدام از این فضاها به شیوه های گوناگونی می توان داده ها را پنهان کرد که یکی از ساده ترین روشها، استفاده از بیت های کم ارزش فضای مورد نظر است.
2-1-5 ) تکنیک های نهان نگاری در حوزه مکان یا فرکانس
تکنیک های نهان نگاری همانطور که گفته شد می توانند به دو دسته تقسیم شوند: تکنیک های حوزه مکان و تکنیکهای حوزه فرکانس. در روش های حوزه مکان برای گنجاندن شی دیجیتال مورد نظر مقادیر پیکسل ها بطور مستقیم دستکاری می شود. این روش پیچیدگی کمتری دارند، شکننده ترند و قوی نیستند، اما در روش های حوزه فرکانس ابتدا تصاویر به یکی از حوزه های فرکانسی انتقال یافته و سپس نهان نگاری با دستکاری مقادیر در حوزه فرکانس انجام می گیرد و در نهایت تصویر به حوزه مکان باز گردانده می شود. در مقایسه با تکنیک های حوزه مکان ثابت شده است که تکنیک های حوزه فرکانس در دست یافتن به الگوریتم های نهان نگاری دیجیتال از لحاظ غیر قابل مشاهده بودن و استحکام بهتر می باشد
حوزه های فرکانسی که عموما استفاده می شوند عبارتند از تبدیل کسینوسی گسسته(DCT) ، تبدیل موجک گسسته (DWT) و تبدیل فوریه گسسته(DFT)همچنین بعضی از روشها وجود دارند که از تبدیل فوریه ملین برای عدم تغییر در مقابل چرخش و تغییر مقیاس بکار می روند. هر روش قوت و ضعفهای خود را دارد. رویکرد های مبتنی بر (DCT)یک مقاومت مناسب در مقابل فشرده سازی JPEG دارند زیرا که این نوع فشرده سازی خودش در حوزه) (DCT جای می گیرد همچنین این تبدیل در مقابل کمی سازی HVSنیز مقاومت می کند، هر چند در مقابل تحریف هندسی مقاوم نیست. رویکرد مبتنی بر DWT در مقابل فشرده سازی JPEG، فیلتر های پایین گذر و بالا گذر مقاوم است ولی نمی تواند در مقابل تحریف و اعوجاج هندسی مقاومت کندو منطبق با سیستم بینایی انسان HVS نمی باشد. رویکرد مبتنی بر DFT در مقابل تبدیلات هندسی بسیار مقاوم است زیرا در مقابل چرخش و انتقال ثابت است همچنین برای مدل HVS مناسب می باشد. هرچند خطای گرد کردن را ایجاد می نماید که ممکن است منجر به از دست دادن کیفیت و خطای استخراج واترمارک شود. رویکرد فوریه ملین در مقابل چرخش و انتقال بدون تغییر است و در مقابل تحریف هندسی بسیار مقاوم، اما در مقابل فشرده سازی با اتلاف ضعیف می باشد و پیچیدگی محاسباتی زیادی دارد. معایب و مزایای تبدیلات مختلف جایگذاری در جدول زیر آمده است
حوزه جایگذاری مزیت معایب
حوزه مکانی -به آسانی نامریی
-ظرفیت بالا مقاومت ضعیف
حوزه کسینوسی -مقاومت در برابر فشرده سازی JPEG
-مقاومت در برابر چندی کردن سیستم بینایی انسان عدم مقاومت در برابر اعوجاج هندسی
حوزه موجک -مقاومت در برابر فشرده سازی JPEG
مقاومت در برابر فیلتر های مینگین و پایین گذر عدم مقاومت در برابر تحریفات هندسی
عدم تطبیق با سیستم بینایی انسان
حوزه فوریه مقاومت در اعوجاج هندسی
مناسب برای سیستم بینایی انسان کاهش کیفیت و خطا در آشکارسازی واتر مارک
حوزه فوریه-ملین ثابت بودن در چرخش و انتقال
مقاوم در برابر اعوجاج هندسی ضعف در برابر فشرده سازی
پیچیدگی زیاد محاسباتی
جدول 2-1 نقاط قوت و ضعف حوزه های مختلف جایگذاری
بدلیل اینکه هدف ما طراحی یک واتر مارک مقاوم در مقابل اعوجاج و تحریفات هندسی می باشد لذا عمل جایگذاری واتر مارک در حوزه DFT انجام می پذیرد.
بعد از اینکه واتر مارک جایگذاری شد ،کیفیت تصویر واترمارک شده می بایست ارز یابی شود.متر هایی که برای اندازه گیری عمومیت دارند peak to noise ratio(PSNR) ، visual information fiedelity(VIF) ،visual to noise ratio(VSNR) و structure similarity(SSIM) . هر چند که اغلب از PSNRویا SSIM استفاده می شود. در اینجا ما از PSNR استفاده میکنیم قابل بذکر است که در بعضی از شرایط خوب کار نمی کند با این حال بعنوان یک سنجه برای رتبه بندی کیفیت بکار می رود.مقدار PSNR اغلب یصورت دسی بل نمایش داده می شود معمولا مقدار بالای 40db کاهش کم کیفیت را نشان می دهد و مقدار کمتر از 30db مشخص کنند کیفیت پایین است . بنابراین اگر مقدار PSNR یک تصویر واتر مارک شده بالای 40db باشد ما واتر مارک را کاملا نامریی در نظر می گیریم.
بعد از جایگذاری، فرایند آشکار سازی اعمال می شود که مشخص نماید آیا واتر مارک در تصویرپس از اعمال حمله وجود دارد یا خیر. در حین آشکار سازی، تصویر واتر مارک شده و مورد حمله قرار گرفته ابتدا به حوزه ایی که واتر مارک جایگداری شده انتقال می یابد. سپس واتر مارک را استخراج و با واتر مارک اصلی مقایسه می شود که آیا واتر مارک قادر به بازیابی بعد از حمله می باشد یا خیر. بلاک دیاگرام این فرایند در زیر نشان داده شده است شکل (2-3) .

شکل 2-4 آشکار سازی واتر مارک پس از حمله
بخش خط چین در بلاک دیاگرام تفاوت بین دو نوع آشکار ساز را مشخص می کند.آشکار ساز نابینا و آشکار ساز بینا. در بعضی از کاربردها تصویر اصلی واتر مارک نشده در حین آشکار سازی در دسترس می باشد. که کارایی آشکار سازی را بطور موثری افزایش می دهد. در کاربرد های دیگر ،تصویر اصلی در دسترس نیست که آشکار سازی بدون استفاده از تصویر اصلی انجام می پذیرد.
آشکار ساز بینا، اشکار سازی تعریف می شود که نیاز به دسترسی به تصویر اصلی واتر مارک نشده یا بعضی از اطلاعات تصویر اصلی بجای همه تصویردر فرایند آشکار سازی دارد. در مقابل اشکار ساز بینا، اشکار ساز نابینا بعنوان آشکارسازی تعریف می شود که نیاز به هیچ اطلاعاتی مربوط تصویر اصلی واتر مارک نشده ندارد. اینکه از کدام واتر مارک استفاده کنیم بر اساس کاربرد مشخص می شود. از واتر مارک بینا فقط در کاربردهایی که تصویر اصلی موجود است استفاده می شود. بطور کلی سند اصلی فقط در کاربرد های خصوصی موجود است و بنابراین آشکار سازهای بینا را نمی توان در کاربردهای عمومی بکار برد.
در این پایان نامه از آشکار ساز نابینا به جای آشکار ساز بینا جهت افزایش انطباق پذیری استفاده شده است.
2-1-6 ) نهان نگاری در تصاویر:
امروزه , پرکاربردترین روش نهان نگاری , مخفی کردن اطلاعات در تصاویر دیجیتالی است ؛ این تکنیک، از ضعف سیستم بینایی انسان(HVS) بهره می گیرد. با توجه به اینکه درک تصویری انسان از تغییرات در تصاویر محدود است، تصاویر نوعی رسانه پوششی مناسب در نهان نگاری محسوب می شوند والگوریتم های نهان نگاری متعددی برای ساختارهای مختلف تصاویر ارائه شده است. به طور کلی با استفاده از استگانوگرافی می توان هر چیزی در درون هرچیزی پنهان کرد، اما باید به این نکته توجه کرد که در هرتصویری نمی توان به یک میزان اطلاعات مخفی کرد و بستگی به شرایط تصاویر و الگوریتم مورد استفاده دارد. تغییر کم ارزش ترین بیت در ساختار بیتی داده ی پوششی و استفاده از روش 2LSBبرای تغییر کسینوسی گسسته ی (DCT) تصویر پوششی از جمله ی متداولترین روشهای نهان نگاری در تصاویر می باشد.
2-1-6-1 )نهان نگاری دیجیتالی بر پایه ادراک و آگاهی انسان
در این بخش می خواهیم ادراک تجزیه و تحلیل تکنیک های مختلف نهان نگاری بر اساس بینایی انسانی را مورد بررسی قرار دهیم. بر اساس ادراک بینایی انسان سیستم نهان نگاری به دو دسته اصلی یعنی قابل رویت و غیرقابل رویت طبقه بندی می شود.
در نهان نگاری قابل رویت علامت نهان نگاری بر روی یک تصویر میزبان تعبیه شده و توسط انسان قابل مشاهده است. نهان نگاری قابل رویت یک نوع ساده از نهان نگاری دیجیتال می باشد، آرم ها نمونه هایی از نهان نگاری قابل مشاهده است که مالکیت صاحب محتوا را نشان می دهند[10]. یکی از راه های معمول نهان نگاری تصویر قابل مشاهده، چاپ علامت " © تاریخ ، صاحب " بر روی تصویر می باشد. مثلا متنی که جایی از فایل های تصویری یا word، pdf و یا .... به منظور حفاظت از حق نشر قرار می گیرد. نهان نگاری قابل رویت نه تنها استفاده غیر مجاز جلوگیری مینماید بلکه شناسائی سریع کپی رایت داده های چند رسانه ای را نیز فراهم میکند. یکی از نقطه ضعف های نهان نگاری قابل مشاهده این است که می توان آن را به راحتی از روی تصویر دیجیتال حذف کرد.
در نهان نگاری غیر قابل رویت علامت نهان نگاری درون یک تصویر میزبان پنهان شده و به همین دلیل توسط انسان قابل مشاهده نمی باشد. نهان نگاری دیجیتال غیر قابل رویت، روشی است برای قرار دادن برخی بیت ها در درون رسانه دیجیتال، به طوری که کمترین اثر را داشته باشد و توسط چشم انسان قابل دیدن نباشد. در طرح های نهان نگاری غیر قابل رویت تصاویر دیجیتال ویژگیهای مهمی برای نهان نگاری وجود دارد. اولین ویژگی این است که درج واترمارک نبایدکیفیت و ظاهر تصویر میزبان را تغییر زیادی دهد و دوم اینکه باید از لحاظ ادراکی غیر قابل رویت باشد. علاوه بر دو ویژگی فوق سوم اینکه نهان نگاری باید در مقابل اعمال پردازش تصویر معمول نظیر فیلتر کردن، فشرده سازی، اعمال نویز و حذف قسمتی از تصویر مقاومت داشته باشد. در ادامه با انواع نهان نگاری قابل رویت و غیرقابل رویت آشنا خواهیم شد شکل(2-4).

شکل 2-5 انواع نهان نگاری
2-1-6-2 )نهان نگاری قابل مشاهده
نهان نگاری قابل مشاهده، روند جاسازی کردن علامت نهان نگاری در تصویر میزبان است. برای این روش نهان نگاری نرخ بیتی و قدرت سیگنال بالا می باشد. نهان نگاری قابل مشاهده به دو دسته سیستم بینایی انسان و نهان نگاری برگشت پذیر طبقه بندی می شوند.
سیستم بینایی انسان(HVS)
فرآیند نهان نگاری از نظر سیستم بینایی انسان، مدل حساس به وضوح می باشد. روش های زیر متعلق به نهان نگاری قابل مشاهده در سیستم بینایی انسان است بیائو بینگ و شائو شیان [11] با توسعه ضرایب ترکیبی تصویر میزبان و تصویر واترمارک، ویژگی های محلی و عمومی را محاسبه کردند و مورد استفاده قرار دادند. با استفاده از تابع حساسیت به وضوح و دامنه تبدیل موجک گسسته (DWT) تصویر میزبان و علامت واترمارک به بلوک های بیشتر تقسیم می شوند. بلوکها بر اساس ابعاد تصویر)طرح ، لبه و بافت( طبقه بندی می شوند. باید توجه داشته باشید که حساسیت فضایی انسان با توجه به وضوح تصویر نهان نگاری متفاوت است. یانگ و همکاران[12] ، روش بازیابی تصویر اصلی بدون درج هیچ گونه جزئیات فرآیند نهان نگاری در سمت گیرنده را پیشنهاد دادند. با توجه به عوامل تغییر اندازه HVS فرآیند نهان نگاری با تنظیم مقدار پیکسل انجام می شود. بر اساس تفاوت بین تصویر میزبان و نسخه تقریبی آن)با استفاده از روش بازیابی تصویر)یک بسته بازسازی تصویر برای برگشت پذیری ایجاد می شود. ویژگی های HVSبا توجه به فاکتور مقیاس بزرگتر و فاکتور مقیاس کوچکتر محاسبه شده است. سپس عوامل مقیاس بزرگتر و کوچکتربه ترتیب مناطق درخشندگی میانی و بافت اختصاص داده می شوند. مین جن [13] با استفاده از DWT یک روش نهان نگاری را توسعه داد. در حوزه DWT، تصویر اصلی و علامت نهان نگاری از ویژگی های محلی و عمومی بهره می برند. این روش برای پیدا کردن بهترین موقعیت جایگذاری واترمارک و وضوح جاسازی کردن علامت واترمارک استفاده می شود. عملیات جایگذاری بصورت پیکسل به پیکسل بین علامت واترمارک و تصویر میزبان انجام می شود. پیکسل نهان نگاری بسته به میزان روشنایی آن به دو دسته تقسیم می شود
نهان نگاری قابل مشاهده برگشت پذیر
نهان نگاری قابل مشاهده برگشت پذیر، عملیات جایگذاری علامت واترمارک قابل مشاهده درتصویر میزبان و استخراج علامت واترمارک بدون از دست دادن داده ی اصلی می باشد. این روش امکان بازیابی تصویر اصلی را فراهم می کند. همچنین این نوع نهان نگاری، برگشت پذیر و یا بازیابی بدون اتلاف واترمارک نامیده می شود. بر اساس روش بازیابی مورد نیاز ، دوباره این روش به دو نوع نهان نگاری نابینا و بینا طبقه بندی می شود.
نهان نگاری قابل مشاهده برگشت پذیر نابینا (خصوصی):
در نهان نگاری نابینا، اطلاعات تصویر میزبان برای بازیابی تصویر اصلی مورد نیاز نمی باشد و فرایند بازیابی تصویر اصلی با استفاده از واترمارک و بدون از دست دادن اطلاعات انجام می شود. یونگ جین و بیونگ وو [14] یک سیستم نهان نگاری قابل مشاهده که در آن علامت نهان نگاری قابل مشاهده به عنوان یک برچسب یا حقوق شناسه می باشد و همچنین برای بازیابی تصویر و استخراج کامل تصویر اصلی حذف می شود، را پیشنهاد دادند. در این مطلب، دو روش ارائه میگردد. در روش اول مخفی کردن داده ها، بخش خاصی از تصویر اصلی که قرار است کشف شود، در تصویرعلامت نهان نگاری قابل رویت ذخیره شده است. برای کاهش عملیات محاسباتی، برنامه نویسی مبتنی برکدگزاری ریاضی استفاده می شود. در روش دوم جاسازی کردن یک کلید که توسط کاربر ساخته شده بهمراه علامت نهان نگاری در بخش رزرو شده تصویر پوشش تعبیه می گردد. حذف علامت نهان نگاری با استفاده از کلید کاربر انجام می شود. کلید کاربر نه تنها برای حذف کامل نهان نگاری استفاده می شود و بلکه برای کمک به مخفی کردن اطلاعات کاربران مجاز استفاده می شود. این روش نهان نگاری قابل مشاهده امنیت را بخوبی فراهم می کند.
نهان نگاری قابل مشاهده برگشت پذیر بینا (عمومی)
در این روش برای بازیابی تصویر اصلی در سمت گیرنده، تصویر اصلی یا سیگنال نهان نگاری موردنیاز می باشد. تسونگ یوان و ون هسیانگ [15]روش نهان نگاری برگشت پذیر قابل مشاهده بصورت نگاشت یک به یک بین علامت نهان نگاری قابل مشاهده و تصویر میزبان را پیشنهاد دادند. این روش تصویر علامت نهان نگاری سیاه-سفید و یا رنگی را به تصویر میزبان رنگی اضافه می کند. همچنین برای بازیابی تصویر اصلی از کلید کاربر و سیگنال نهان نگاری استفاده می شود. یونگ جین و بیونگ وو [16]نهان نگاری قابل رویت قابل جابجایی با استفاده از کلید کاربر در حوزه DWT را پیشنهاد داد.برای بدست آوردن اطلاعات نهان نگاری شده، ابتدا قالب علامت نهان نگاری قبل از پردازش با استفاده از کلید کاربر مشخص می شود، سپس این الگو با تصویر میزبان و ضرایب تصویر میزبان نهان نگاری تعبیه می گردد. حذف علامت نهان نگاری معکوس روند جاسازی کردن بدون تصویر میزبان است.
2-1-6-3 ) نهان نگاری غیرقابل مشاهده
در نهان نگاری غیر قابل مشاهده که برای حمل اطلاعات کپی رایت و یا دیگر پیامهای مخفی استفاده می شود، علامت واترمارک در یک تصویر میزبان پنهان می گردد. یک علامت واترمارک غیر قابل مشاهده، تغییر بسیار جزئی در وضوح مناطق واتر مارک شده تصویر دارد که برای چشم انسان غیرقابل مشاهده است.برای روش نهان نگاری غیر قابل مشاهده، نرخ بیت و قدرت سیگنال باید پایین باشد. علامت نهان نگاری غیرقابل مشاهده را نمی توان از رسانه های دیجیتالی حذف نمود، زیرا این سیگنال پس از جاسازی کردن، یک جزء جدایی ناپذیر از محتوای رسانه دیجیتال شده است. با این حال، می توان بوسیله برخی از روش های دستکاری و تحریف آنها را دچار تغییر کرد و غیر قابل کشف نمود که به آن حملات 3گفته می شود. یک علامت نهان نگاری، ایده آل، باید در برابر تمام حملات ممکن انعطاف پذیر باشد. اثبات مالکیت اثر حوزه کاربردی دیگر از نهان نگاری های دیجیتال غیر قابل مشاهده می باشد، که به سطح بالاتر امنیت از شناسایی مالک اثر نیازمند است. در این بررسی نهان نگاری غیرقابل مشاهده بر اساس نیرومندی در دو نوع قوی و شکننده (همانطور که در شکل نشان داده شده است)، طبقه بندی می شود
نهان نگاری غیرقابل مشاهده مقاوم (قوی):
در این گروه حذف علامت نهان نگاری توسط کاربر غیر مجاز بسیار دشوار است و بهمین ترتیب این روش در برابر حملات نهان نگاری مقاومت بالایی را داراست، و حملات هرگز بر روی تصویر نهان نگاری تاثیر نمی گذارند. هدف از الگوریتم های قوی استقامت علامت نهان نگاری در برابر تحریف ها و حملات ممکن مانند فشرده سازی ، فیلتر کردن و ایجاد نویز می باشد. ایمن و دوایت [16]یک روش نهان نگاری غیرقابل مشاهده قوی را برای محافظت از علامت نهان نگاری در برابر حملات پردازش هندسی و سیگنال پیشنهاد دادند. در این روش با استفاده از تبدیل متعامد میانی، علامت واترمارک در تصویر اصلی جایگذاری شده است. تبدیل محافظ طبیعی (NPT) به عنوان یک تبدیل واسط در بین دامنه فرکانس و دامنه فضایی مورد استفاده قرار می گیرد. دو فرم مختلف NPT بر اساس تبدیل کسینوسی گسسته و تبدیل هارتلی6 برای بهبود کیفیت تصویر شده اند. در این روش تصویر اصلی و تصویر واترمارک شده برای استخراج علامت نهان نگاری مورد نیاز می باشند. ساراجو و همکاران [17]برای مدیریت حقوق دیجینال (DRM) یک روش نهان نگاری غیر قابل مشاهده پیاده سازی نمودند. در این روش دامنه نهان نگاری غیرقابل مشاهده قوی از تبدیل کسینوس گسسته(DCT) بهمراه رمزنگاری برای محفاظت در برابر حملات استفاده شده است. برای اینکار در داخل یک تصویر رنگی یک تصویر باینری غیر قابل رویت بهمراه کلید خصوصی که برای احراز هویت ایجاد شد، جاسازی شده است.
نهان نگاری غیرقابل مشاهده شکننده:
در این روش نهان نگاری علامت نهان نگاری چندان قدرتمند نیست و ممکن است در هنگام برقراری ارتباط تصویر نهان نگاری توسط برخی حملات نهان نگاری تحت تاثیر قرار بگیرد و یا حذف شود. صبا و همکاران [18] نهان نگاری غیر قابل مشاهده در هر دو حوزه دامنه مکانی و دامنه فرکانس را ارائه دادند. روش نهان نگاری در حوزه مکانی در مقابل حملات نهان نگاری شکننده است و اطلاعات نهان نگاری را در اختیار کاربران غیر مجاز قرار می دهد. در این تکنیک از جایگذاری یک تصویر و متن با استفاده از روش جایگزینی حداقل بیت(LSB) استفاده می شود. استخراج علامت نهان نگاری غیرقابل مشاهده با استفاده از مقدار کلید انجام می شود. سومیک و همکاران [19] یک روش جدیدی را برای جایگذاری علامت نهان نگاری در تصویر میزبان با استفاده از محل های مختلف ارائه دادند. تصویر میزبان به تعدادی بلوک تقسیم شده است و تصویر علامت واترمارک در همه بلوک های موقعیت LSB جا سازی می شود. در این روش احراز هویت کاربر مجاز با استفاده از کلید پنهان و تابع هش صورت می گیرد. با ترکیب مقادیر تمام بلوک های LSB ، برای استخراج تصویر علامت نهان نگاری ، تکنیک شکننده مورد نظر توسعه داده شده است.
نهان نگاری با توجه به برنامه کاربردی
با توجه به برنامه های کاربردی، نهان نگاری می تواند به دو گروه نهان نگاری مبتنی بر منبع و نهان نگاری مبتنی بر مقصد طبقه بندی شود. در الگوریتم های نهان نگاری مبتنی بر منبع، تمامی نسخه های نهان نگاری شده تنها با یک علامت واترمارک منحصر به فرد نهان نگاری می شوند و همان سیگنال واترمارک منحصر بفرد برای شناسایی مالکیت و یا تصدیق هویت استفاده می شود. این علامت نهان نگاری صاحب محتوای دیجیتالی را شناسایی می کند. با این حال، نهان نگاری های مبتنی بر مقصد (اثر انگشت) به صورت جداگانه در هر یک از نسخه های نهان نگاری شده، علامت واترمارک مجزایی را جاسازی می کند و برای مشخص کردن خریدار یک محصول خاص و جلوگیری از یک عمل غیر قانونی(انتشار غیر قانونی) مورداستفاده قرار بگیرد. روش اثر انگشت می تواند برای نظارت بر پخش محصول دیجیتالی استفاده شود. قبل ازپخش، علامت نهان نگاری منحصر به فرد در هر فایل ویدئویی یا صوتی و یا کلیپ جاسازی می گردد. کامپیوتر های خودکار بر پخش و شناسایی زمان و جایی که هر فایل دیجیتالی ظاهر شده است نظارت می کنند[3].
2-1-7 ) خواص و ویژگی نهان نگاری دیجیتال
خواص اصلی نهان نگاری شامل نیرومندی، وفاداری، هزینه محاسباتی و نرخ مثبت-کاذب هستند.[3]با این حال، ممکن است طرح نهان نگاری تمامی این خواص را تامین نکند همچنین شاید برخی از انواع نهان نگاری ها به همه ویژگی ها نیاز نداشته باشند. برای نهان نگاری قابل مشاهده، برآورده نشدن خصوصیت وفاداری، نگران کننده نیست، اما، این ویژگی یکی از مهم ترین مسائل برای نهان نگاری غیر قابل مشاهده می باشد. برای پاسخگویی به خواص مورد نیاز نهان نگاری، طراحی نهان نگاری باید با توجه به نوع کاربرد انجام بگیرد. بعبارت دیگر، ممکن است یک خصوصیت با خصوصیت دیگر تناقض داشته باشد. مثلا افزایش قدرت و صلابت علامت نهان نگاری باعث افزایش استحکام و نیرومندی نهان نگاری می شود، اما همچنین باعث کاهش ویژگی وفاداری هم می شود. بنابراین با توجه به برنامه های کاربردی می توان بین الزامات و خواص طرح نهان نگاری تعادل برقرار نمود. در این بخش، این خواص مورد بررسی قرار می گیرند.
استحکام
در بسیاری از برنامه های نهان نگاری، انتظار می رود داده های نهان نگاری شده قبل از آنکه به گیرنده برسند، در بین راه توسط سایر کاربران پردازش شوند. برای مثال، در پخش تلویزیونی و رادیویی، رسانه نهان نگاری شده باید نسبت به فشرده سازی با اتلاف تبدیل به کار رفته در فرستنده و طرف گیرنده گیرنده ، و برخی از انتقال های افقی و عمودی انعطاف پذیر باشد. علاوه بر این، با توجه به رسانه انتقال نویز هم می تواند به داده اصلی اضافه شود. گاهی اوقات تکنیک های فشرده سازی بر روی تصاویر و فیلم ها در محیط وب استفاده می شود، بنابراین اگر علامت نهان نگاری در این فایل ها وجود دارد، باید در برابر فشرده سازی مقاوم باشد. گاهی اوقات، ممکن است بخشی از محتوای چند رسانه ای نیاز باشد، و به این ترتیب بخواهند همان بخش را از تصویر جدا کنند، که در اینصورت نیاز به استحکام در برابر حذف کردن یا یا برداشتن نیز احساس می شود. ممکن است بعدا این تصاویر چاپ و توزیع شوند. ممکن است در این مورد، اعمال برخی نویز و اصلاح هندسی بر روی تصویر رخ دهد. نسخه های کپی توزیع شده در پخش رادیویی و تلویزیونی دارای نهان نگاری های مختلفی می باشند. ممکن است فردی بوسیله متوسط نسخه های کپی، نسخه کپی موجود را برای فراهم کردن کپی نهان نگاری نشده استفاده کند، که به نام "حمله تبانی" نامگذاری می شود. علامت نهان نگاری قوی باید پس از حملات ممکن، ثابت و قابل تشخیص باقی بماند. بهر حال، این مطلب که علامت نهان نگاری در برابر تمامی حملات ممکن بدون تغییر باقی بماند غیر ممکن است و این فرضیه تا حدودی غیر ضروری و افراطی است. معیار نیرومندی برای کاربرد خاص مورد استفاده قرار می گیرد. از سوی دیگر، مفهوم نهان نگاری شکننده با معیارهای نیرومندی چالش ایجاد می کند. در این نوع از کاربردها، پس از هر حمله اعمال شده، باید بتوان علامت نهان نگاری را تغییر داد و یا از بین برد. در بسیاری از موارد کاربردی، تغییرات و پردازش بر روی سیگنال نهان نگاری بین زمان تعبیه کردن سیگنال و زمان تشخیص آن در مقصد، غیر قابل پیش بینی است، بنابر این لازم است تا علامت نهان نگاری در برابر حملات اعوجاج احتمالی مقاوم باشد. این مورد بخصوص برای شناسایی مالک ، اثبات مالکیت ، انگشت نگاری و کنترل کپی ضروری می باشد. در ضمن این مطلب برای هر برنامه ای که در آن هکرها ممکن است بخواهند علامت نهان نگاری را از بین ببرند، هم درست است.
وفاداری
ویژگی وفاداری یک نگرانی عمده را برای انواع مختلف نهان نگاری غیر قابل مشاهده ایجاد کرده است. وفاداری بالا یعنی اینکه میزان تخریب ناشی از جاسازی کردن علامت نهان نگاری درکیفیت تصویر پوشش(میزبان) برای فرد بیننده محسوس نیست. با این حال، در اکثر برنامه های کاربردی برای افزایش نیرومندی، یک سیگنال واترمارک قوی تر را در تصویر اصلی جاسازی می کنند که این امر باعث از دست دادن وفاداری نهان نگاری می گردد. در این مورد با توجه به سطح اولویت ویژگی وفاداری یا نیرومندی در فرآیند نهان نگاری باید تصمیم گیری مناسب را انجام داد. برخی از الگوریتم های نهان نگاری که از سیستم بینایی انسان استفاده می کنند، علامت نهان نگاری را در مناطق غیر قابل مشاهده از شی پوشش جاسازی می کنند. برای نهان نگاری های قابل مشاهده، صحبت در مورد وفاداری بی ارزش است. با این حال، در این مورد، به منظور جلوگیری از حذف علامت نهان نگاری، آنرا در یک منطقه بزرگ یا مهم تصویر جاسازی نمایند.
هزینه محاسباتی
سرعت فرآیند جاسازی کردن علامت نهان نگاری، یک مسئله بسیار مهم به ویژه در برنامه های کاربردی نظارت بر پخش است. به این صورت که همزمان که نظارت بر پخش انجام می گیرد سرعت تولید رسانه ها نباید کاهش یابد و آشکارسازی علامت نهان نگاری در زمان واقعی باید کار کند. این امر نیاز به طرح نهان نگاری عملی دارد که بسیاری از کارهای محاسباتی را نمی تواند تولید کند. از سوی دیگر، برای یک تابع آشکارسازی که برای اثبات مالکیت مورد استفاده قرار می گیرد چندان اهمیتی ندارد، چون تنها در صورت اختلافات بر سر مالکیت اثر از این تابع آشکار ساز استفاده می شود
میزان تشخیص مثبت-کاذب

user8326

2-2-16-9) سنتگرایی در انتخاب موضوعها و عدم توجه به موضوعهای جدید........................................................................................39
2-2-17) روند ارزیابی تحقیقات..............................................................................................................................................................................40
2-2-18) تعاریف ارزیابی...........................................................................................................................................................................................40
2-2-19) کارکردها و ویژگیهای ارزیابی...............................................................................................................................................................41
2-2-20) مراحل ارزیابی............................................................................................................................................................................................42
2-2-21) معیارهای ارزیابی......................................................................................................................................................................................42
2-2-21-1) استاندارهای سودمندی......................................................................................................................................................................44
2-2-21-2) استانداردهای انجامپذیری..................................................................................................................................................................45
2-2-21-3) استانداردهای صحت ارزیابی.............................................................................................................................................................45
2-2-21-4) استانداردهای دقت..............................................................................................................................................................................46
2-2-22) پایاننامههای کارشناسی ارشد و نحوهی ارزشیابی آنها..................................................................................................................48
2-2-23) تحقیق و پژوهش در زمینهی تربیتبدنی و ورزش (موانع و راهکارها) ........................................................................................48
2-3) پیشینهی پژوهش.............................................................................................................................................................................................50
2-3-1) پژوهش‏های داخلی......................................................................................................................................................................................50
2-3-2) پژوهشهای خارجی....................................................................................................................................................................................57
2-4) جمعبندی فصل.................................................................................................................................................................................................66
فصل سوم: روش شناسی تحقیق
3-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................68
3-2) روش تحقیق.......................................................................................................................................................................................................69
3-3) جامعه و نمونهی آماری....................................................................................................................................................................................69
3-4) ابزار و روش جمعآوری دادهها........................................................................................................................................................................70
3-5) روش سنجش روایی چک لیست...................................................................................................................................................................70
3-6) قابلیت پایایی چک لیست................................................................................................................................................................................70
3-7) تحلیل آماری دادهها.........................................................................................................................................................................................71
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق
4-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................73
4-2) توصیف متغیرهای کلی....................................................................................................................................................................................74
4-2-1) تعداد کل پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................74
4-2-2) قلمرو موضوعی.............................................................................................................................................................................................75
4-2-3) قلمرو مکانی..................................................................................................................................................................................................77
4-2-4)جنسیت پژوهشگران.....................................................................................................................................................................................79
4-2-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما............................................................................................................................... 81
4-2-6)وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور..................................................................................................................................82
4-2-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها..............................................................................................................................................................92
4-2-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها............................................................................................................................................96
4-2-9) رنگ جلد پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................98
4-2-10) تعداد صفحات کل پایان نامه...............................................................................................................................................................100
4-2-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.......................................................................................................................................102
4-2-12) تعداد صفحات فصل دو.........................................................................................................................................................................104
4-2-13) تعداد صفحات فصل پنج.......................................................................................................................................................................106
4-2-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه...............................................................................................................................................................108
4-2-15) تعداد کلید واژه.......................................................................................................................................................................................110
4-2-16)تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه...........................................................................................................................112
4-2-17) تعداد اهداف تحقیق..............................................................................................................................................................................114
4-2-18) تعداد فرضیه تحقیق..............................................................................................................................................................................116
4-2-19) تعداد سوال تحقیق................................................................................................................................................................................118
4-2-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها..........................................................................................................................120
4-2-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها..................................................................................................................................................122
4-2-22) وضعیت تعداد جداول موجود در پایان نامه ها................................................................................................................................124
4-2-23) وضعیت نوع ضمیمه...............................................................................................................................................................................126
4-2-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................128
4-2-25) نوع پیشنهادات موجود در پایان نامه ها............................................................................................................................................130
4-2-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها...................................................................................................................................132
4-2-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها................................................................................................................................134
4-3) توصیف متغیرهای روش شناسی................................................................................................................................................................136
4-3-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها.......................................................................................................................................................136
4-3-2) جامعه آماری..............................................................................................................................................................................................138
4-3-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها........................................................................................................................................................142
4-3-4) شیوه جمع آوری داده ها.........................................................................................................................................................................144
4-3-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها........................................................................................................................................................146
4-3-6) روش تحقیق پایان نامه ها......................................................................................................................................................................148
4-3-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری.............................................................................................................................................150
4-3-8) روش گردآوری داده ها............................................................................................................................................................................152
4-3-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها........................................................................................................................................154
4-3-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه....................................................................................................................................................156
4-3-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها......................................................................................................................158
4-3-12) میزان ضریب آلفای پایایی....................................................................................................................................................................160
4-4) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها........................................................................................................................................................162
4-4-1) چاپ مشخصات روی جلد (فارسی) .....................................................................................................................................................163
4-4-2) چاپ مشخصات پشت جلد (انگلیسی) ................................................................................................................................................163
4-4-3) صفحه عنوان فارسی.................................................................................................................................................................................164
4-4-4) صفحه عنوان انگلیسی..............................................................................................................................................................................165
4-4-5) صفحه چکیده فارسی...............................................................................................................................................................................166
4-4-6) صفحه چکیده انگلیسی............................................................................................................................................................................167
4-4-7) صفحه تقدیم..............................................................................................................................................................................................168
4-4-8) صفحه تشکر...............................................................................................................................................................................................169
4-4-9) صفحه گواهی دفاع...................................................................................................................................................................................170
4-4-10) صفحه ارزشیابی......................................................................................................................................................................................171
4-4-11) صفحه تعهد اصالت پایان نامه.............................................................................................................................................................172
4-4-12) صفحه منشور اخلاقی............................................................................................................................................................................173
4-4-13) صفحه ضمیمه........................................................................................................................................................................................174
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1) مقدمه ..............................................................................................................................................................................................................176
5-2) خلاصه تحقیق................................................................................................................................................................................................177
5-3) یافته های تحقیق...........................................................................................................................................................................................178
5-3-1) بخش اول: توصیف متغیرهای کلی.......................................................................................................................................................178
5-3-1-1) تعداد کل پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................178
5-3-1-2) قلمرو موضوعی.....................................................................................................................................................................................178
5-3-1-3) قلمرو مکانی..........................................................................................................................................................................................179
5-3-1-4) جنسیت پژوهشگران...........................................................................................................................................................................179
5-3-1-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما....................................................................................................................... 179
5-3-1-6) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور....................................................................................................................... 180
5-3-1-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها......................................................................................................................................................180
5-3-1-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها....................................................................................................................................180
5-3-1-9) رنگ جلد پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................181
5-3-1-10) تعداد صفحات کل پایان نامه........................................................................................................................................................ 181
5-3-1-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.................................................................................................................................182
5-3-1-12) تعداد صفحات فصل دو....................................................................................................................................................................182
5-3-1-13) تعداد صفحات فصل پنج.................................................................................................................................................................182
5-3-1-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه..........................................................................................................................................................183
5-3-1-15) تعداد کلید واژه..................................................................................................................................................................................183
5-3-1-16) تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه....................................................................................................................183
5-3-1-17) تعداد اهداف تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-18) تعداد فرضیه تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-19) تعداد سوال تحقیق...........................................................................................................................................................................184
5-3-1-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................185
5-3-1-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها.............................................................................................................................................185
5-3-1-22) وضعیت تعداد جداول در پایان نامه ها.........................................................................................................................................185
5-3-1-23) وضعیت نوع ضمیمه.........................................................................................................................................................................186
5-3-1-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها...............................................................................................................................186
5-3-1-25) نوع پیشنهادهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................186
5-3-1-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها..............................................................................................................................187
5-3-1-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها...........................................................................................................................187
5-3-2) توصیف متغیرهای روش شناسی...........................................................................................................................................................187
5-3-2-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها..................................................................................................................................................187
5-3-2-2) جامعه آماری........................................................................................................................................................................................188
5-3-2-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها...................................................................................................................................................188
5-3-2-4) شیوه جمع آوری داده ها...................................................................................................................................................................188
5-3-2-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها.................................................................................................................................................. 189
5-3-2-6) روش تحقیق پایان نامه ها.................................................................................................................................................................189
5-3-2-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری........................................................................................................................................189
5-3-2-8) روش گردآوری داده ها.......................................................................................................................................................................190
5-3-2-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها...................................................................................................................................190
5-3-2-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه...............................................................................................................................................190
5-3-2-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها ...............................................................................................................191
5-3-2-12) میزان ضریب آلفای پایایی..............................................................................................................................................................191
5-3-3) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها..................................................................................................................................................192
5-4) بحث و نتیجه گیری......................................................................................................................................................................................192
5-5) نتیجه گیری....................................................................................................................................................................................................212
5-6) پیشنهادات برخاسته از تحقیق....................................................................................................................................................................213
5-7) پیشنهادات برای تحقیقات آینده................................................................................................................................................................215
منابع.............................................................................................................................................................................................................................217
پیوست.........................................................................................................................................................................................................................227
فهرست جداول
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفبایی.......................................................30
جدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه.....................................................................................................................................32
جدول 2-3) تنظیم گزارش نهایی تحقیقات بر اساس الگوی اقتباس از A.P.A..........................................................................................34
جدول 2-4) سی معیار ارائه شده توسط برینکرهوف (1981) .........................................................................................................................43
جدول 2-5) پژوهشهای داخلی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها..................................................................................................62
جدول 2-5) پژوهشهای خارجی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها................................................................................................65
جدول 3-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایاننامهها تا نیمهی مهرماه 1392...........................................................................................69
جدول 4-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان..........................................................................................74
جدول 4-2) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها....................................................................................................75
جدول 4-3) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی، در دانشگاه های مختلف ...........................................................................................76
جدول 4-4) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................77
جدول 4-5) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف...................................................................................................78
جدول 4-6) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................79
جدول 4-7) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف........................................................................................80
جدول 4-8) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................81
جدول 4-9) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه های مختلف........................................................................................83
جدول 4-10) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................86
جدول 4-11) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه های مختلف......................................................................................88
جدول 4-12) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................92
جدول 4-13) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه های مختلف...............................................................................................93
جدول 4-14) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................96
جدول 4-15) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................97
جدول 4-16) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها......................................................................................................98
جدول 4-17) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.....................................................................................................99
جدول 4-18) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................100
جدول 4-19) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در دانشگاه های مختلف.................................................................................101
جدول 4-20) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها....................................................102
جدول 4-21) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..................................................103
جدول 4-22) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................104
جدول 4-23) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در دانشگاه های مختلف.......................................................................105
جدول 4-24) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................106
جدول 4-25) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در دانشگاه های مختلف......................................................................107
جدول 4-26) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................108
جدول 4-27) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در دانشگاه های مختلف..........................................................................109
جدول 4-28) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه در مجموع پایان نامه ها........................................................................................110
جدول 4-29) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................111
جدول 4-30) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها...................................................112
جدول 4-31) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان، در دانشگاه های مختلف...........................................113
جدول 4-32) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................114
جدول 4-33) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................115
جدول 4-34) توزیع فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................116
جدول 4-35) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................117
جدول 4-36) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها................................................................................118
جدول 4-37) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف................................................................................119
جدول 4-38) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................120
جدول 4-39) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف............................................................................................121
جدول 4-40) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................122
جدول 4-41) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف................................................................................................123
جدول 4-42) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................124
جدول 4-43) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف............................................................................................125
جدول 4-44) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................126
جدول 4-45) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................127
جدول 4-46) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................128
جدول 4-47) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف........................................................................................129
جدول 4-48) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................130
جدول 4-49) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف............................................................................................131
جدول 4-50) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................132
جدول 4-51) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................133
جدول 4-52) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................134
جدول 4-53) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................135
جدول 4-54) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................136
جدول 4-55) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................137
جدول 4-56) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................138
جدول 4-57) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................139
جدول 4-58) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................142
جدول 4-59) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................143
جدول 4-60) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................144
جدول 4-61) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف....................................................................................145
جدول 4-62) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................146
جدول 4-63) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................147
جدول 4-64) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................148
جدول 4-65) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................149
جدول 4-66) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها...................................................................................150
جدول 4-67) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..................................................................................151
جدول 4-68) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده ها، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................152
جدول 4-69) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................153
جدول 4-70) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................154
جدول 4-71) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..................................................................................155
جدول 4-72) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................156
جدول 4-73) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف................................................................................157
جدول 4-74) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................158
جدول 4-75) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...................................................................................................159
جدول 4-76) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................160
جدول 4-77) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................161
جدول 4-78) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در مجموع پایان نامه ها....................................................................162
جدول 4-79) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در دانشگاه های مختلف....................................................................162
جدول 4-80) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در مجموع پایان نامه ها...................................................................163
جدول 4-81) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در دانشگاه های مختلف..................................................................163
جدول 4-82) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................164
جدول 4-83) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در دانشگاه های مختلف..............................................................................164
جدول 4-84) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................165
جدول 4-85) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................165
جدول 4-86) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................166
جدول 4-87) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................166
جدول 4-88) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................167
جدول 4-89) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................167
جدول 4-90) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................168
جدول 4-91) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................168
جدول 4-92) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................169
جدول 4-93) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................169
جدول 4-94) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................170
جدول 4-95) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع، در دانشگاه های مختلف................................................................................170
جدول 4-96) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در مجموع پایان نامه ها......................................................................................171
جدول 4-97) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................171
جدول 4-98) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................172
جدول 4-99) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت، در دانشگاه های مختلف................................................................................172
جدول 4-100) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی ، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................173
جدول 4-101) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................173
جدول 4-102) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها.....................................................................................174
جدول 4-103) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................174
فهرست شکل ها و نمودارها
نمودار 4-1) فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان......................................................................................................74
نمودار 4-2) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................75
نمودار 4-3) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی پایان نامه های دانشگاه مازندران.........................................................................................76
نمودار 4-4) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها...................................................................................................................77
نمودار 4-5) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................78
نمودار 4-6) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................79
نمودار 4-7) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف...................................................................................................80
نمودار 4-8) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................82
نمودار 4-9) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه مازندران..........................................................................................................84
نمودار 4-10) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه غیر انتفاعی شمال.....................................................................................84
نمودار 4-11) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد ساری....................................................................................................85
نمودار 4-12) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد آمل.......................................................................................................85
نمودار 4-13) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................87
نمودار 4-14) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه مازندران.........................................................................................................90
نمودار 4-15) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه غیرانتفاعی شمال.......................................................................................90
نمودار 4-16) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد ساری......................................................................................................91
نمودار 4-17) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد آمل.........................................................................................................91
نمودار 4-18) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................92
نمودار 4-19) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه مازندران..................................................................................................................94
نمودار 4-20) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه غیر انتفاعی شمال................................................................................................94
نمودار 4-21) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد ساری..............................................................................................................95
نمودار 4-22) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد آمل..................................................................................................................95
نمودار 4-23) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................96
نمودار 4-24) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در دانشگاه های مختلف...................................................................................................97
نمودار 4-25) فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................................98
نمودار 4-26) فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.................................................................................................................99
نمودار 4-27) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................100
نمودار 4-28) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در دانشگاه های مختلف..............................................................................................101


نمودار 4-29) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها...............................................................102
نمودار 4-30) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..............................................................103
نمودار 4-31) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در مجموع پایان نامه ها......................................................................................104
نمودار 4-32) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در دانشگاه های مختلف.....................................................................................105
نمودار 4-33) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در مجموع پایان نامه ها....................................................................................106
نمودار 4-34) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در دانشگاه های مختلف...................................................................................107
نمودار 4-35) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................108
نمودار 4-36) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در دانشگاه های مختلف.......................................................................................109
نمودار 4-37) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................110
نمودار 4-38) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف..................................................................................................111
نمودار 4-39) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها..............................................................112
نمودار 4-40) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان در دانشگاه های مختلف........................................................113
نمودار 4-41) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................114
نمودار 4-42) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................115
نمودار 4-43) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................116
نمودار 4-44) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................117
نمودار 4-45) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................118
نمودار 4-46) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف............................................................................................119
نمودار 4-47) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................120
نمودار 4-48) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................121
نمودار 4-49) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................................122
نمودار 4-50) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................................123
نمودار 4-51) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................124
نمودار 4-52) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................125
نمودار 4-53) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................126
نمودار 4-54) فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................127
نمودار 4-55) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................128
نمودار 4-56) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................129
نمودار 4-57) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................130
نمودار 4-58) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................131
نمودار 4-59) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................132
نمودار 4-60) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................................133
نمودار 4-61) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................134
نمودار 4-62) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................135
نمودار 4-63) فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................136
نمودار 4-64) فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................137
نمودار 4-65) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................138
نمودار 4-66) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه مازندران............................................................................................................ 140
نمودار 4-67) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه غیرانتفاعی شمال............................................................................................140
نمودار 4-68) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد ساری..........................................................................................................141
نمودار 4-69) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد آمل..............................................................................................................141
نمودار 4-70) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................142
نمودار 4-71) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................143
نمودار 4-72) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................144
نمودار 4-73) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................145
نمودار 4-74) فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................................146
نمودار 4-75) فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................147
نمودار 4-76) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................148
نمودار 4-77) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................................149
نمودار 4-78) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................150
نمودار 4-79) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................151
نمودار 4-80) فراوانی بر اساس روش گردآوری داه ها، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................152
نمودار 4-81) فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................153
نمودار 4-82) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................154
نمودار 4-83) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................155
نمودار 4-84) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................156
نمودار 4-85) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف............................................................................................157
نمودار 4-86) فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................................158
نمودار 4-87) فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................159
نمودار 4-88) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................................160
نمودار 4-89) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف............................................................................................................161
792480106549فصل اول:
طرح تحقیق
00فصل اول:
طرح تحقیق

1-1) مقدمه
توسعهی علمی، صنعتی و فرهنگی هر کشور بدون پرداختن به امر پژوهش با موفقیت چندانی همراه نخواهد بود و در واقع پژوهش، موتور محرک پیشرفت و توسعه محسوب میشود. حتی اگر نشانههایی از توسعه بدون پرداختن به مبانی پژوهشی رخ دهد، آن توسعه مستمر و پایدار نخواهد بود و نمیتواند مسیر مطمئنی را طی کند. بنابراین پژوهش مبنای توسعه است و تضمینی برای استمرار توسعه به شمار میآید. همچنین به کار بستن نتایج پژوهشهای انجام شده در هر زمینه به بهبود راهکارها و روشهای معمول در زمینههای مورد نظر منجر می شود. البته بخش مهمی از این فعالیتهای پژوهشی از سوی مؤسسههای آموزش عالی و دانشگاهها انجام میگیرد که طلایهداران عرصهی مطالعات و پژوهشهای کشور هستند(نیکسیرت و بدری، 1392).
انجام پژوهش و تحقیق، از نشانه‌های اعتلای کشورها و یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه محسوب می‌شود، چراکه موجب افزایش بهره‌وری در بخش‌های اقتصادی کشور خواهد شد. اگر امروز پژوهش را کم اهمیت فرض کرده و برای آن هزینه نکنیم، در آینده باید هزینه‌ی گزاف‌تری را متحمل شویم. مبنای قدرت و حیات در دنیای کنونی به میزان بهره‌مندی از علم و دانش باز میگردد. در جامعهی امروز فقیر و غنی بر اساس میزان بهره‌مندی از دانش در درجهی اول شکل میگیرد و نتیجهاش به میزان برخورداری از ثروت و قدرت میرسد.
در دنیای امروز هیچ راهی جز اندیشیدن به توسعهی علمی وجود ندارد وگرنه باید بپذیریم که روز به روز فقیرتر یا عقب ماندهتر شویم پس توسعهی علمی، هم یک امر ضروری و هم یک امر مطلوب است(بسطامی، 1384).
پژوهش مهم‌ترین شاخص جوامع برای رسیدن به جامعهی دانایی‌محور است و راهی برای به وجود آوردن فناوری، توسعه، پیشرفت و افزایش توان تولید و ارج نهادن به مقام پژوهشگران، شناسایی و طرح مشکلات آنان برای ارتقای سطح پژوهش جز الزامات به شمار می‌رود. پژوهش، نیروی محرکهی توسعهی همه‌جانبه و پایدار در ابعاد فرهنگ، اقتصاد، سیاست و جامعه است. علی‌رغم جایگاه رفیع پژوهش، این حوزه با دشواری‌های ساختاری و عملکردی فراوان مواجه است(امیری،1381).
یکی از روشهای پرورش محققان خوب، تشویق دانشجویان به نوشتن پایاننامههای پژوهشی است(کلاهی و همکاران،1382). چراکه نگارش پایاننامه مهم‌ترین بخش از زندگی دانشگاهی دانشجویان تحصیلات تکمیلی است(براوز، 2000).
نوشتن پایاننامه برای اکثر دانشجویان تحصیلات تکمیلی فعالیتی کاملا جدید است. پایان نامه نیازهای جدیدی را به وجود میآورد و تحقیقی است به مراتب بزرگتر از آن چیزی که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند. پایاننامه بر خلاف سایر مراحل تحصیل، نیاز به مطالعه مستقل و تلاش بیشتری دارد. ارزیابی پیوسته کمتری در آن وجود دارد و احتمالا طولانیترین نوشتهای است که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند(موری،2011).
«پایاننامه» شناسنامهی علمی محقق به حساب میآید که قابل تعویض، تصحیح و ابطال نیست. در واقع پایاننامه، تصویری است که بیانگر قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد(دستجردی و همکاران، 1391).
پایاننامه در واقع آموزش دانش، مهارت و روششناسی تحقیق برای دانشجویان میباشد، بنابراین ضرورت دارد که چهارچوبی مناسب و یکنواخت برای ارائهی این واحد آموزشی، پژوهشی تهیه گردد. از طرف دیگر هر پایاننامه، الگویی برای سایر دانشجویان قلمداد میشود که به عنوان مرجعی در ساختار مرسوم دانشگاه به آن مراجعه میکنند، بنابراین وجود پایاننامههایی با کیفیت و محتوای مناسب برای راهنمایی در این خصوص احساس میشود(کلاهدوزان و همکاران، 1383).
1-2) بیان مسئله
کرت لوین (1993)، معتقد بود تحقیق و پژوهش مشکلات اجتماعی را از ریشه میخشکاند. به عقیدهی او، اگر لازم است نوعی پیشرفت در جهت حل معضلات اجتماعی صورت گیرد، باید دست به پژوهش زد، زیرا برنامههای پژوهشی، خاصیت تعییینکنندگی دارند.
دورههای تحصیلات تکمیلی در مقایسه با دوره‌های کارشناسی و قبل از آن که دورهی انتقال و آموزش است، دورهی زایندگی و تولید علم است. هر دانشجو در قالب پایاننامهی خود، یک پروژهی تحقیقاتی را به انجام می رساند که به صورت بالقوه میتواند در حل مسائل و معضلات علمی و فنی جامعه استفاده شود(نیک سیرت و بدری،1392).
یکی از فعالیت‌های تحقیقاتی دانشجویان در مقطع تحصیلات تکمیلی، انجام کار تحقیقاتی با عنوان «پایاننامه» می‌باشد. تدوین پایاننامه مجالی برای یادگیری در محیط واقعی است. از این رو می‌توان هر پایان‌نامه را انعکاس ‌دهنده‌ی بخشی از فرهنگ فکری و دانشگاهی یک جامعه فرض کرد. ضمن آنکه پایان‌نامه نشان دهنده‌ی توانایی‌های یادگیری، مهارت فنی و بهبود قدرت نگارش و تحلیل هر دانشجو است.
پایان‌نامه از مهمترین منابع اطلاعاتی است که به لحاظ مختلف از اهمیت علمی و پژوهشی خاصی برخوردار است. از طرفی اولین حرکت پژوهشی جدی دانشجویان در دورهی تحصیلات تکمیلی دانشگاهی است و از سوی دیگر نیز میتوان آن را به مثابهی کاری نهایی ارزیابی کرد زیرا همین فعالیت پژوهشی، برایند کل یافتههای دانشجو در طول دورهی تحصیلی است(حری،1378).
اکنون در کشور ما دانشجویان این دوره به واسطهی الزام به تدوین پایان‌نامه که فعالیتی پژوهشی قلمداد می‌شود، به ‌عنوان محقق جامعه محسوب می‌شوند.
بررسی مسائل مربوط به پایان‌نامههای کارشناسی ارشد از جهات متعددی از قبیل نیاز مبرم به دانش بیشتر در مورد علل و پویاییهای آسیبهای اجتماعی، نیاز به درک قوانین تغییر اجتماعی، نیاز به کشف راهحلهای کاربردی و علمی برای رفع آن مشکلات و نیاز به کشف قوانین کلی و عمومی که پدیدههای اجتماعی پیچیدهتر حائز اهمیت است. بر این اساس سالیانه صدها دانشجوی تحصیلات تکمیلی کشور، به تدوین پایان نامه‌های خود در حوزه‌های متفاوت رشته‌ی مدیریت ورزشی می‌پردازند. پایان نامه یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های ملی است، ولی متأسفانه پژوهش‌های اندکی برای ارزیابی آن انجام شده است. البته این امر منحصر به ایران نیست و می‌توان گفت که این مسئله در سطح جهان قابل بررسی است. با این حال تاکنون ارزیابی‌های اندکی به صورت نظام یافته در مورد ویژگی‌های پایاننامه‌ها انجام پذیرفته است.
1-3) ضرورت تحقیق
امروزه نگارش و ارائه پایان نامه، حتی برای محققان با تجربه کاری چالش برانگیز است (لی، 2010). این کار چالش برانگیز نیازمند تلاش و صرف انرژی و وقت فراوان است تا محقق به یک نتیجه مطلوب برسد و نتیجه علمی محقق که در قالب تدوین پایان نامه نمایان می شود دارای کیفیت مناسب باشد.
وضعیت تدوین پایاننامهها میتواند انعکاسی از میزان توجه مسئولین دانشگاه، اساتید راهنما و دانشجویان به این واحد آموزشی، پژوهشی مهم باشد که به صورت تدریجی در جهتدهی به فعالیتهای علمی دانشگاه و کسب اعتبار علمی آن دخیل میباشد(آرکنا و میر، 2000). با توجه به اهمیت این موضوع، ارائهی صحیح، استاندارد و مدون پایاننامهها به عنوان گزارش یک پژوهش ضروری به نظر میرسد(دستجردی و همکاران،1391).
پایاننامههای دانشجویی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و هرگونه توجه و دقت در امر پایاننامهنویسی و ارتقای کیفیت آنها در آیندهی تحقیقاتی کشور بسیار مفید خواهد بود(هیگینسون و کرنر، 1996). از طرفی ارزشگذاری و معیارسنجی شاخصهای کمی و کیفی علوم ورزشی مانند دیگر علوم برای حضور مؤثر در حیات علمی این رشته در کشور با توجه به این که در حال حاضر دانش علوم ورزشی به عنوان دانش میان رشته ای با انبوهی از دستاوردهای علمی و تخصصی روبرو است ضروری به نظر می رسد و طبقهبندی و ساماندهی این یافتهها موجب شکلگیری روند جدیدی در دانش فوق می شود(شریفی و همکاران،1391).
با توجه به این که پایاننامههای کارشناسی ارشد تربیت بدنی و علوم ورزشی بخش مهمی از تحقیقات انجام گرفته در حوزهی تربیتبدنی را تشکیل میدهند، شناخت و رفع مشکلات و مسائل موجود در این بخش اهمیت زیادی دارد(میزانی و همکاران،1392) و لزوم پیروی آنها از یک روش استاندارد برای استفادهی مناسب ضروری به نظر میرسد(منتخب و همکاران، 1388).
در مجامع علمی، پایاننامهها به عنوان نتایج تحقیقات دانشپژوهان در نظر گرفته میشود و هویت علمی دانشگاه در گرو ارزیابی همین اسناد است(کلاهدوزان و همکاران،1383). از طرفی همهساله مقادیر فراوانی از امکانات مالی دولت و قسمت اعظمی از نیرو، انرژی و وقت اعضای هیأت علمی و دانشجویان دانشگاه صرف انجام پایان نامه میشود(فیروزآبادی و همکاران، 1392). با توجه به این مهم، نقش و تأثیر غیرقابلتردید پایاننامه و رساله، در رشد علمی تحقیقات و محققان، لزوم توجه به کیفیت و کمیت آنها را دوچندان میکند. برای گام برداشتن صحیح به سوی پیشرفت حقیقی، بررسی کمی و ارزیابی تحقیقات امری ضروری است(خلجی و کشتی دار، 1381).
مهمترین هدف از انجام پژوهشها، استفادهی عملی از یافتههای آنها بوده و عدم کاربرد عملی یافتهها به نوعی اتلاف منابع محسوب میشود. برخی از یافتهها قابلیت کاربرد مستقیم دارند و برخی دیگر را صرفاً میتوان اشاعه داد و امیدوار بود که موجب افزایش دانش و مهارت و تغییر نگرش مخاطبان شود. لذا این تغییر نگرش در برنامهریزی و تصمیمگیری اثری مستقیم خواهد داشت. استفاده از یافتههای پژوهشی، نیازمند کوششی سازمان یافته است. امروزه پایان نامه هایی با موضوعات تکراری، مسئله مدار نبودن آثار و لغزش های روش شناختی از جمله مهمترین کاستی هایی است که در تولیدات علمی دانشگاه ها خودنمایی می کنند(منصوریان، 1392).
تحلیل و بررسی پایان نامه ها می تواند اطلاعات مختلفی که درون تعداد زیادی پایان نامه نهفته است را در اختیار علاقه مندان قرار دهد. در راستای این مهم، محققان در مطالعات مختلفی، ارزشیابی و بررسی نقاط قوت و ضعف پایاننامهها، هر چند سال یک بار، اقدام به رفع موانع موجود برای ارتقای کیفیت و مطلوبیت را پیشنهاد نموده اند(صادقی و همکاران، 1390)، (منتخب و همکاران، 1388)، (افتخاری و همکاران، 1392) و (علیشیری و همکاران، 1389)، (زرشناس و همکاران1391).
از آنجا که استان مازندران در دسترسی به زیرساخت‌های مناسب ارتباطی و نیز فاصله تا پایتخت، همراه با شرایط آب و هوایی معتدل، اراضی بسیار حاصلخیز، طبیعت گوناگون و مفرح ساحلی، دشتی، جنگلی و کوهستانی مساعد برای توسعهی صنعتهای مختلف و از جمله صنعت ورزش از شرایط مطلوبی برخوردار است و همچنین برخورداری از میراث فرهنگی غنی و بیشترین نرخ دانشآموختگان با تحصیلات دانشگاهی در میان استان‌های کشور و این که این استان باسوادترین استان کشور است.
کیفیت تحقیق و پژوهش در راستای استفاده از نتایج کاربردی تحقیقات در جهت آبادانی در زمینههای مختلف استان از جمله رشتههای دانشگاهی نظیر تربیتبدنی از اهمیت خاصی برخوردار است.
میزانی و همکاران(1390)، بیان کردند که داده های غیر واقعی می تواند به دلیل مشکلاتی در زمینه های دیگر موثر در تدوین پایان نامه از قبیل منابع اطلاعاتی و مالی و نظام بوروکراسی اداری دانشگاه باشد. زمانی که شرایط و امکانات موجود برای نوشتن پایان نامه نامناسب و دانشجو از این نظر تحت فشار باشد امکان این که به فکر تقلب بیفتد بیشتر است. نبود سازکارهای جلوگیری و برخورد با این پدیده مخرب در کشور نیز ممکن است در شیوع آن نقش داشته باشد. می بایست تدابیری برای جلوگیری از احتمال تقلب علمی دانشجویان و تشویق آن ها به پیروی از اخلاق پژوهشی اندیشیده شود.
با توجه به اهمیت پایاننامهها و هزینه، زمان و انرژی زیادی که صرف تهیهی آنها میشود، آگاهی از محتوا و شناسایی موضوعی آنها ضروری به نظر میرسد (نیکسیرت و بدری،1392) و نیز کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات کاربردی و هدفمند برای پایان نامه ها با آگاهی از پژوهش های پیشین مهم است. راهکارهایی همچون تهیه بانک اطلاعاتی مناسب از پایان نامه ها می تواند راهنمای مناسبی جهت انتخاب موضوعات جدید و غیر تکراری پایان نامه های دانشجویان باشد(رضا خانی مقدم و همکاران، 1390)، (شکفته و اکبری، 1387).
به طور قطع نتایج این تحقیق با توجه به ایجاد بانک اطلاعات موضوعی میتواند مرجعی برای راهنمایی دانشجو در توجه به جزئیات مهم در پایاننامه شود و ضمن پیشگیری از خستگی، سردرگمی، صرف هزینه و وقت فراوان، موجب بهبود در وضعیت تدوین پایاننامهها در موضوعات جدید، بررسی نشده و کاربردی را فراهم میآورد. به نظر می رسد زمانی که پایان نامه هایی با موضوعات مشابه وجود داشته باشد احتمال سوء استفاده از پایان نامه ها افزایش می یابد و از آنجایی که امروزه درون دانشگاهها، متأسفانه هدف اصلی اکثر دانشجویان اخذ مدرک شده و زمینههای جامعهپذیری علمی و فرهنگی ضعیف شده، تمایل به سوء رفتار علمی نیز بالا رفته است(ذاکر صالحی، 1389)، امید است در راستای کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات جدید، بتوان گام مثبتی در جلوگیری از این رفتار ناپسند برداشت.
با توجه به این که پژوهشهای انجام گرفته در سایر رشتهها نیز نشان میدهد که کاستیهای نگارشی و روشهای آماری از جمله موضوع های مورد توجه محققان بوده (شریفی و همکاران،1391) و تاکنون در داخل استان تحقیقی برای ارزیابی پایاننامههای «گرایش مدیریت ورزشی» در دانشگاههای هدف یافت نشده است، این پژوهش قصد جمعآوری اطلاعات کمی از مجموع پایاننامههای دفاع شده در مقطع کارشناسی ارشد رشتهی تربیت بدنی، گرایش مدیریت ورزشی در دانشگاه های استان مازندران را داشته است. به همین منظور تحقیق حاضر به تحلیل ساختاری و کمی پایاننامههای تربیتبدنی و علوم ورزشی، گرایش مدیریت ورزشی میپردازد.
1-4) اهداف پژوهش
1-4-1) هدف کلی
هدف کلی از این تحقیق، «تحلیل ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» میباشد.
1-4-2) اهداف اختصاصی
بررسی توزیع کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران.
بررسی توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در پایاننامهها.
بررسی توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها.
بررسی توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ انواع روشهای تحقیق، روشهای نمونهگیری، حجم نمونه، فرمول حجم نمونه، روش گردآوری و ابزار جمعآوری دادهها، میزان آلفا و نرمافزارهای مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها و پیشنهادات در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
برررسی توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، استاد راهنما، استاد مشاور و جنسیت پژوهشگر.
بررسی توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها (فصل دو، فصل پنج، ضمیمه و کل پایاننامه)
بررسی توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی.
ایجاد بانک اطلاعاتی موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان، در راستای جلوگیری از تکرار موضوعات و نیز انتخاب موضوعات تحقیقاتی جدید و بررسی نشده.
15.بررسی سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) از ابتدا تاکنون.
1-5) سؤالهای تحقیق
1-5-1) سؤال اصلی
«وضعیت ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی در دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» در چه وضعیتی قرار دارد؟
1-5-2) سؤالهای فرعی
توزیع تعداد کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران به چه نحوی میباشد؟
توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ متغیرهای گوناگون به چه نحوی میباشد؟
توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها به چه نحوی
میباشد؟
توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، جنسیت پژوهشگر، استاد راهنما و استاد مشاور به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها چگونه میباشد؟
توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایان نامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی به چه نحوی میباشد؟
بانک اطلاعات موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان تا نیمهی مهر سال 1392 معطوف به چه عناوینی است؟
سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) تا نیمهی مهر سال 1392 چگونه بوده است؟
1-6) محدودهی تحقیق
در این تحقیق تنها پایاننامههایی که تا مهر 92 به اتمام رسیدهاند مورد بررسی قرار گرفته است، زیرا برخی از پایاننامهها بعد از این تاریخ به علت عدم تسویه حساب دانشجویان در دسترس قرار نداشتند.
در این تحقیق تنها پایان نامه هایی مورد بررسی قرار گرفته اند که اصل آن ها در زمان پژوهش در بخش پایان نامه ی کتابخانه دانشگاه های منتخب موجود بوده اند.
در این تحقیق تنها پایاننامههای مقطع کارشناسی ارشد مدیریت ورزشی مورد بررسی قرار میگیرند.
این تحقیق شامل پایاننامههایی است که در دانشگاههای استان مازندران انجام شدهاند.
این تحقیق شامل دانشگاههای علوم پزشکی نمیباشد.
دادههای این تحقیق در سال 1393 گردآوری شده است.
1-7) محدودیتهای غیرقابل کنترل
با توجه به این که برخی دادهها از نوشتههای درون پایاننامه اخذ شده است، بنابراین پژوهشگر به صراحت و صداقت نویسندگان پایاننامهها اعتماد کرده است.
برخی پایاننامهها که پس از تسویه حساب دانشجویان، به کتابخانهی دانشگاه تحویل داده نشده و یا به مدت طولانی به امانت رفته بودند، در دسترس محقق قرار نگرفت.
نارسایی نگارشی متون برخی از پایاننامهها و انتزاعی بودن برخی مفاهیم موجود در آنها ممکن است سبب اختلاف در برداشت شده باشد.
1-8) تعاریف اصطلاحاتپایاننامه
تعریف نظری: پایاننامه گزارشی است مکتوب به زبان فارسی یا غیر فارسی (در برخی رشتهها) که در آن دانشجو، نتایج بررسی و تحقیق خود را در یکی از حیطههای رشتهی تحصیلی مربوطه زیر نظر استاد راهنما انجام داده و ارائه می‌نماید (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: منظور از پایاننامه در تحقیق حاضر، پایاننامههایی است که توسط دانشجویان کارشناسی ارشد انجام شده و در کتابخانههای یکی از دانشگاههای هدف، در دسترس محقق قرار گرفته است.
درجهی پایاننامه
تعریف نظری: منظور مقطع تحصیلی میباشد که پایاننامه به منظور اتمام آن مقطع نوشته شده است (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها عنوان درجهی کارشناسی ارشد ذکر شده باشد.
گرایش مدیریت ورزشی
تعریف نظری: این رشته دارای حوزهی وسیع و طیف گستردهای میباشد و شامل گرایشهای مختلفی مانند: «مدیریت بازاریابی در ورزش، مدیریت اماکن و تأسیسات ورزشی، مدیریت اوقات فراغت و ورزش‌های تفریحی، مدیریت راهبردی در سازمان‌های ورزشی، مدیریت رسانه‌های ورزشی و مدیریت رویدادهای ورزشی» می باشد.
منظور رشته یا گرایشی می باشد که موضوع پایان نامه در حیطه های آن انتخاب شده باشد.
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها گرایش مدیریت ورزشی ذکر شده باشد. در برخی از موارد هرچند عنوان گرایش یا رشتهی مدیریت ورزشی ذکر نشده بود اما محقق بر اساس حیطهی پژوهش انجام شده تصمیم به احتساب آن گرفته است.
998855242570جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه
00جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه

2-1) مقدمه
«تحقیق» و «پژوهش» یکی از عمده‌ترین عوامل رشد و توسعهی جوامع بشری است. متأسفانه با بررسی تحقیقات انجام شده در ایران و مقایسهی کمی و کیفی آنها با کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، اختلاف قابل توجهی از نظر شاخص‌های تحقیق دیده می‌شود(دندار و لوییز،1998). انجام تحقیقات و استفاده از یافته‌های پژوهشی بسان مغزی متفکر و توانمند، مدیریت دانشگاه را در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی یاری می‌رساند. هدف اصلی از انجام تحقیقات در دانشگاه‌ها و صرف بودجه‌های پژوهشی و به‌کارگیری نیروی انسانی، بهبود کیفیت، کمک به تصمیم‌گیری مناسب، افزایش بهره‌وری و کارآیی سازمانی، اتخاذ راهبردهای مناسب، حل مشکلات و کارآفرینی است.
از این منظر پایان نامه به عنوان نتیجهی یک کار تحقیقاتی مورد توجه مخاطبان خود می باشد و توجه به کمیت و کیفیت آنها امری ضروری است و در واقع یکی از منابع مهم و با ارزش اطلاعات میباشند که به ویژه برای استفاده در کتابخانه‌های دانشگاهی از اهمیت خاصی برخوردارند. پژوهش تصویری است از قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد. بررسی موضوعات پایاننامه در یک مقطع زمانی بیانگر خط سیر پژوهش دانشگاهی در همان مقطع است. پایاننامهها از بُعد اجتماعی میتوانند با انجام پژوهشهای کاربردی، حل مشکلات و مسائل مبتلا به جامعه در ابعاد مختلف را بر عهده گیرند.
بخشهای اصلی فصل دوم را مطالعات نظری و پژوهشی و ادبیات تحقیق تشکیل میدهند. در قسمت اول، مبانی نظری تحقیق با استفاده از منابع و مآخذ مختلف مورد بررسی قرار میگیرد؛ قسمت دوم نیز شامل نتایج تحقیقات انجام گرفته در داخل و خارج کشور در رابطه با بررسی و ارزیابی پایاننامهها میباشد.
با وجود این که در رابطه با پژوهش حاضر پیشینههای زیادی به خصوص در ارتباط با رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی در داخل و خارج از کشور وجود ندارد، با این حال تلاش شده است تا تحقیقاتی را که مرتبط با تحقیق مورد نظر بوده و به نوعی در رابطه با پایاننامهها هستند، در این قسمت مطرح شوند.
2-2) مبانی نظری
2-2-1) تحقیق چیست؟
تحقیق ‌از نظر لغوی، یعنی رسیدگی کردن و به کُنه مطلبی پی بردن. واژهی تحقیق ‌از زبان عربی گرفته ‌شده ‌است و در فرهنگ معین به معنای درست کردن، رسیدن، بر رسیدن، پژوهش، رسیدگی، بررسی، مطالعه، حقیقت و واقعیت (فرهنگ فارسی، ذیل واژه ‌تحقیق). تحقیق کوشش منظمی است که به منظور پاسخگویی به ‌یک ‌یا چند سؤال داده شده ‌است(بازرگان، 1382). خواجه نوری(1392) در کتاب روش تحقیق، تحقیق را بدین صورت تعریف می‌نماید: «مجموعه ‌اقداماتی که به کمک مشاهدات در جهان ظاهری برای کشف قسمتی از مشخصات جهان حقیقی انجام می‌گیرد».
طبق یک تعریف کلاسیک نیز تحقیق عبارت است از نوعی فعالیت آگاه‌ساز، پرسشگرانه‌ و چراجویانه برای دستیابی به پاسخ‌هایی مطلوب در خصوص موجودیت پدیده‌ای، امری یا حدوث حادثه‌ای و بالاخره شناخت و تفسیر ارتباط موجود بین عوامل مؤثر در کنش‌ها و واکنش‌ها از دیدگاههای مختلف است. دایره‏‎‏المعارف علوم‌ اجتماعی (1380)، تحقیق را اینگونه ‌تعریف می‌کند: «تحقیق، فعالیت فشرده‌ای ‌است که مستلزم کشف ‌اطلاعات جدید یا کشف روابط جدید در یک نظریه به منظور تعمیم دادن نتایج آن است. تاکمن، (1972) تحقیق را کوششی ‌نظام‌مند به ‌منظور فراهم کردن پاسخ به تعدادی سؤال تعریف ‌میکند. از نظر دلاور (1390)، تحقیق‌ مجموعه فعالیتهای منظمی ‌است که هدف آن کشف حقیقت یا رسیدن از علم ‌اندک به علم بیشتر است، خواه با آزمایش صرف و خواه با روش‌های دیگر و یا کاربرد روش علمی برای حل یک مسئله را تحقیق گویند(اسحاقیان،1382).
2-2-2) اهمیت تحقیقات
در فرآیند پیچیدهی علوم، فعالیتهای تحقیقاتی را میتوان به مثابهی بخشی از فعالیتهایی به حساب آورد که در دهههای اخیر، سخت مورد توجه قرار گرفته است و زیربنای نوآوریها و اقدامات مربوط به بهبود نظامهای آموزشی و تربیتی بوده و به عنوان یکی از پرجاذبهترین و بااهمیتترین عوامل به شمار رفته است. اینگونه فعالیتها در کشورهای مختلف جهان برای بررسی فرآیندهای آموزش و تربیت در ابعاد گوناگون آغاز گردیده و پژوهشگران بسیاری را مشغول کرده است. در نتیجه، مجموعهی قابل توجهی از روشها و اطلاعات مربوط به پژوهش گردآوری شده و در بسیاری از موقعیتها به کار گرفته شده است.
اغلب کشورهای جهان اعم از صنعتی یا در حال توسعه در دههی 1960 از رونق بیشتری در حوزهی تحقیق برخوردار بودهاند. ایجاد واحدهای تحقیقاتی در کنار دستگاهها و سازمانهای اجرایی و یا ایجاد مراکز تحقیقاتی وابسته به دانشگاهها، نمونهی بارزی از این کوششها بوده، اما در برخی از کشورها از جمله ایران این کوششها چندان موفقیتآمیز نبوده است (بازرگان، 1382). یکی از اصلیترین ارکان نظام تحقیقاتی، نظارت و ارزیابی تحقیقات است، زیرا در استحکام نظام و بهرهوری بیشتر از تحقیقات نقش بسیار تعیینکنندهای دارد. با اطمینان میتوان ادعا کرد بین تحقیقات و میزان پیشرفت حقیقی در هر کشور رابطهی مستقیمی وجود دارد. اهمیت و نقش تحقیقات در روند تحولات، توسعه و پیشرفتهای جوامع بشری از نیمهی دوم قرن بیستم، به طور مداوم در حال ارتقا و افزایش بوده است. در طی پنج سال اخیر تمامی کشورهای صنعتی و به تبع آن کشورهای موفق در حال توسعه با وقوف به نقش مهم و تعیینکنندهی تحقیقات در توسعهی بخشهای مختلف کشور، عمده توجه و اهتمام خود را در جهت تقویت و ارتقای سطح شاخصهای مختلف تحقیقات معطوف ساختهاند (قاضیزاده، 1376).
اما سؤالی که مطرح شدن آن در اینجا منطقی به نظر میرسد این است که چرا تحقیق و ارزشیابی در علوم تربیتی و رفتاری بجا و دارای اهمیت است؟
در پاسخ به این سؤال باید خاطرنشان کرد که در تصمیمگیری و ارزیابی آموزشی، تحقیق و ارزشیابی تنها راهی است که به کمک آن میتوان از بین تصمیمهای موجود، مناسبترین تصمیم را برای معتبر ساختن اصلاحات آموزشی و بنیانگذاری شیوههای مؤثر به عنوان سدی علیه نوآوریهای بیارزش و موقتی، انتخاب کرد. در حال حاضر، از طرفی بخش خصوصی و دولتی، بودجههای پژوهشی را بر اساس برنامهریزی خوب و روشهای ارزشیابی مناسب تأیید میکنند و از طرف دیگر، تأثیر نقطهنظرهای رفتارگرایی در علوم تربیتی و رفتاری موجب تأکید بر رفتارهای قابل مشاهده و عینی شده است. لازم به ذکر است که نفوذ تکنولوژی رایانه و روش سیستمی که به اطلاعات ورودی کمی نیاز دارند، موجب شده است که روابط و مفاهیم به صورت ریاضی و منطقی تعریف شوند. به همین علت، عملیات سیستمی بر اساس هدفهای نهایی شکل میگیرند. سهولت و توانایی کلی کامپیوتر در مرتب کردن، ذخیرهسازی و پردازش سریع و اقتصادی اطلاعات موجب شده است که تودهی عظیمی از اطلاعات با استفاده از روشهای پیچیدهی آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند(ایزاک، 1996).
یادآوری میشود که رشد علاقهی بخش صنعتی برای توسعه و گسترش مواد، ابزار و برنامههای آموزشی، سیمای جدیدی را برای ارزشیابی فراهم ساخته است. آمادگی مردم، تکنیکها و امکانات مالی به منظور برآورده ساختن نیازهای پژوهشی و ارزشیابی در موقعیتهای آموزشی و عملی نیز از دیگر دلایل این مهم میباشد. ضمن آن که پایداری یافتههای منفی یا بیحاصل در ادبیات پژوهشهای آموزشی موجب طرح سؤالهای جدی دربارهی اعتبار برنامههای آموزشی، هم از نقطه نظر قانونی و نوآوری و هم از نظر نکات اساسی و زیربنایی آنها شده است (ایزاک، 1996).
با این وجود باید اذعان نمود که در کشور ما و در شرایط رو به رشد کنونی، راه پیموده شده جز بخش کوچکی از مسیری که باید پیموده شود، به حساب نمیآید. لذا نه تنها نباید به آنچه تاکنون صورت گرفته بسنده نمود، بلکه باید به اینگونه فعالیتها به مثابهی امری پویا و ضروری نگرسیت. چراکه آیندهای که در پیش روی ماست ایجاب میکند تا با استفاده از تحقیقات علمی، قدمهای مؤثری در پیشرفت فناوری برداریم. به علاوه، جهت پیشبرد نظام آموزشی به عنوان زیربنای هرگونه توسعه ناگزیریم به تحقیقات آموزشی و تربیتی بیافزاییم(حری، 1371). بنابراین برای دستیابی به اهداف علمی، پیشرفت و توسعهی حقیقی، توجه به تحقیقات و توصیف و ارزیابی آنها ضروری مینماید. لازم به ذکر است، در رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی بررسیهایی که تاکنون روی تحقیقات و به خصوص پایاننامهها انجام شده، بسیار محدود میباشند.
2-2-3)ویژگیهای تحقیق (دلاور، 1390)
از نظر تاکمن (1998)
تحقیق دارای فرایند معینی است؛ به این معنی که در اجرای آن از اصول و قواعد مشخصی استفاده میشود و منظم است یا به عبارت دیگر، تحقیق فعالیت منظمی تلقی میگردد.
در تحقیق، نظامی تعقیب میشود که در به کار بردن آن منطقی حکمفرماست، به همین دلیل تحقیق منطقی است.
تحقیق تجربی است؛ به عبارت دیگر، تحقیق بازگشت به واقعیت است.
تحقیق جنبهی تقلیلی دارد؛ به این معنی که محقق با استفاده از روشهای تجزیه و تحلیل، اطلاعات جمعآوری شده را در طبقههای معین و معناداری طبقه بندی می کند.
تحقیق قابل انتقال و تکرر است؛ یعنی که فرایند و روشهای تحقیق قابل تکرار و انتقال میباشد.
از نظر جان بست(2006)
هدف اصلی تحقیق، حل یک مسئله یا پاسخگویی به یک سؤال یا دستیابی به روابط علت و معلولی بین متغیرهای پژوهشی است.
تحقیق در صدد یافتن قوانین کلی است؛ به عبارت دیگر، هدف تحقیق مشاهده و درک الگوهای کلی رویدادها و روابط بین آنهاست.
تحقیق بر مشاهده و آزمایش تأکید دارد. فرضیهها و نظریهها برای آنکه مورد استفاده قرارگیرند، باید در جهان واقعی قابل مشاهده و آزمون باشند.
محقق به منظور جمعآوری اطلاعات و آزمودن فرضیه، از ابزار مختلف اندازهگیری استفاده میکند، اما مواقعی وجود دارد که نمیتوان با استفاده از ابزار، عمل اندازهگیری را انجام داد به همین دلیل در چنین شرایطی محقق از مشاهدهی دقیق برای توصیف روابط بین متغیرها استفاده میکند.
در تحقیق، محقق باید از جدیدترین منابع اطلاعاتی برای رسیدن به هدفهای تحقیقی خود استفاده کند.
در تحقیق، هدف خاصی وجود دارد که محقق تلاش میکند با جمعآوری اطلاعات مناسب به آنها دسترسی پیدا کند.
انجام تحقیق مستلزم داشتن مهارت لازم در زمینهی موضوع مورد تحقیق است.
تحقیق، فعالیتی عینی و منطقی است؛ به این معنی که محقق با رعایت اصول و ضوابط روشهای تحقیق، اطلاعات لازم را جمعآوری کرده و بدون هیچگونه تعصبی به نتیجهگیری میپردازد.
تحقیق به منظور حل مسائل بدون جواب یا سؤالهای بدون پاسخ انجام میشود؛ به عبارت دیگر، تحقیق نباید تکرار کار دیگران باشد و یا به حل مسائلی بپردازد که قبلاً به وسیلهی دیگران حل شده است.
وظیفهی محقق با خاتمه یافتن تحقیق به پایان نمیرسد، بلکه محقق موظف است با تهیهی گزارش دقیق، آنچه را که پیدا کرده به اطلاع عموم برساند.
انجام تحقیق مستلزم این است که محقق دارای برخی ویژگیها نظیر صداقت، شهامت و خلاقیت باشد.
2-2-4) انواع پروژههای تحقیقاتی
براساس هدف پژوهش ها به پژوهش های بنیادی و کاربردی تقسیم می شوند. بعضی از محققان نیز پژوهش ها را بر اساس هدف به سه دسته تقسیم می نمایند: تحقیق بنیادی، تحقیق کاربردی و تحقیق و توسعه. با عنایت به توضیحات زیر می توان گفت تحقیق و توسعه خود یک نوع تحقیق کاربردی است.
تحقیق بنیادی پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء پدیده‌ها و روابط بین متغیرها، اصول، قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری‌ها و نظریه‌ها می‌پردازد و به توسعه مرزهای دانش رشته علمی کمک می‌نماید. هدف اساسی این نوع پژوهش تبیین روابط بین پدیده ها، آزمون نظریه ها و افزودن به دانش موجود در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتی" یک نمونه تحقیق بنیادی است. سطح گفتمان کلی و انتزاعی در حوزه یک علم است. تحقیق بنیادی می تواند نظری یا تجربی باشد. تحقیق بنیادی نظری از روش‌های استدلال عقلانی و قیاسی استفاده می‌کند و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام می‌شود. تحقیق بنیادی تجربی از روش‌های استدلال استقرائی استفاده می‌کند و بر پایه روشهای میدانی انجام می‌شود.
تحقیق کاربردی پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به منظور بهبود و به کمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، وسایل، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می‌شود. هدف تحقیق کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. در اینجا نیز سطح گفتمان انتزاعی و کلی اما در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی میزان اعتماد مشتریان به سازمان فرضی" یک نوع تحقیق کاربردی است. (حافظ نیا،1392)
2-2-5) پژوهش چیست؟
در دنیای امروز، «دانایی» یکی از محورها و شاخصهای اصلی پیشرفت و تعالی هر جامعه محسوب میشود. سنجش سطح دانایی به میزان تولید و مصرف اطلاعات و گسترش دانایی به دسترسی سریع و آسان به منابع علمی موثق وابسته است. دانستههای ما یا از طریق مطالعهی منابع اطلاعاتی موجود حاصل میشود یا بر اساس پژوهش‌هایی که خود انجام میدهیم به دست میآید. اگر این دانستهها بر اساس نتایج پژوهش‌های قبلی باشد، در واقع به مصرف اطلاعات پرداخته شده و اگر مبتنی بر مشاهدات و تحلیلهای جاری باشد تلاش ما به تولید اطلاعات منجر شده است؛ بنابراین منبع اصلی تولید اطلاعات و دانش جدید در واقع حاصل فعالیتهای پژوهشی است که انجام میگیرد.
پژوهش کوششی است برای یافتن بهترین راه‌حل‌های ممکن در جهت حل مشکلات موجود در عرصههای مختلف زندگی و همچنین، پژوهش فعالیتی منسجم برای رسیدن به شناختی روشنتر از مفاهیم پیرامون ماست. در مجموع پژوهش راهی برای گسترش مرزهای دانش و گشودن افق‌های تازه برای آیندگان است. شخصی که به شیوههای گوناگون به انجام پژوهش میپردازد، پژوهشگر (محقق) نامیده میشود. پژوهشگر فردی است که با استفاده از روشهای علمی در صدد رسیدن به شناختی تازه از مسائل و مفاهیم مختلف است. او با استفاده از ابزارهای گوناگون به مشاهدهی دقیقتر و عمیقتر پدیدههای اطراف خود میپردازد. پژوهشگر با نگاهی نقادانه و موشکافانه به پیرامون خود مینگرد و برای رفع مشکلات جامعه و ارائهی بهترین راهکارهای عملی، اطلاعات موثقی را در اختیار متولیان امور قرار میدهد. پژوهش، موجب توصیف، پیش‌بینی، بهبود و تبیین امور و پدیدهها میشود(گال و همکاران، 2003).
پژوهش، به عنوان یکی از قوی‌ترین ابزارهای پرورش استعدادهای بالقوه، از مهم‌ترین مسائلی است که برنامه‌ریزان دانشگاهها باید به آن توجه داشته باشند(ظهور و فکری، 1382).
نکتهی کلیدی آن است که پژوهش یک «فرآیند» فعال و جهتدار است که این ویژگی آن را از جمع‌آوری منفعلانهی اطلاعات متمایز می‌‌سازد. در واقع منشأ پژوهش، فرضیه‌ای مشخص است که در طی مراحل پژوهش مدام در حال تکمیل، تفسیر و تجدید می‌باشد.
2-2-6) اهمیت و ضرورت پژوهش
پژوهش اصلی‌ترین نیروی محرکهی یک جامعه در مسیر ترقی بوده و از آن به عنوان یکی از شاخص‌های مهم رشد، نام برده می‌شود. در بُعد اقتصادی نیز پژوهش فعالیتی کاملاً ضروری، موجه و دارای بازدهی مثبت تلقی می‌شود زیرا مبنای نوآوری و زمینهساز تحول و تکامل وسایل و ابزارهای تولید است (حری، 1371).
نوع و سطح فعالیتهای پژوهشی، یکی از شاخصهای اصلی توسعه و پیشرفت محسوب میشود. موفقیت در تمام فعالیتهای مربوط به توسعهی صنایع، کشاورزی، خدمات و غیره به نحوی به گسترش فعالیتهای پژوهشی بستگی دارد. در واقع پژوهش یکی از محورهای مهمی است که ضامن پیشرفت و توسعهی پایدار در هر کشور به شمار میآید. اگر پژوهشی صورت نگیرد، دانش بشری افزایش نخواهد یافت و دچار سکون و رکود خواهد شد. بدون انجام پژوهش امور آموزشی نیز از پویایی و نشاط لازم نیز برخوردار نخواهد بود. همهی آنچه که به عنوان پیشرفت علوم در اعصار مختلف تاریخ میشناسیم، حاصل تلاش افرادی است که در کار خود رویکردی پژوهشی داشتهاند و ذهن پرسشگرشان همواره محرکی برای فعالیتهای پژوهشی آنان بوده است.
در کشور ما نیز پس از تشکیل سازمان‌های رسمی تحقیقاتی، از فعالیت‌های پژوهشی انتظار میرفت که نتایج این تحقیقات، پی ساخت تصمیم‌های پژوهشی قرار گیرد، اما شواهد موجود از جمله ‌اظهار نظرهای کارشناسی و نتایج یک تحقیق انجام شده‌ در این ‌زمینه‌، دال بر عدم‌ استفاده ‌از نتایج تحقیقات و داشتن دید تشریفاتی و زینتی نسبت ‌به سازوکار پژوهش است(حری، 1371).
2-2-7) دیدگاه اسلام نسبت به پژوهش و دانش
اسلام، دین اندیشه، عقل و دانش است. برای اثبات این مدعا دلیلی که به تنهایی کفایت میکند این است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) برای اثبات رسالت خود هر چیزی که ارائه میکرد، به واسطهی اندیشه و عقل و دانش درک میشد. روشهای مختلفی که قرآن برای تشویق نمودن مردم به اندیشیدن در ملکوت آسمانها و زمین اتخاذ کرده، خود دلیل روشنی است بر این که عقل و دانش تا چه حد در نظر اسلام بزرگ آمده است. بنابراین هرچه آیه در زمینهی بزرگداشت اندیشهی انسانی آمده هم به فضیلت عقل اشاره دارد، یعنی باید آن را پرورش داد و هم به برتری مقام دانش که باید به تحقیق آن پرداخت. در نتیجه انسان عنصری آگاه از حقایق میگردد که پردهی جهل را دریده و از زنجیر خرافات و اوهام رهایی مییابد (شلتوت، 1964). قرآن برای دانش، مقامی ارجمند در نظر گرفته و از دانشمندان، بعد از خدا و فرشتگان در مرحلهی سوم یاد کرده است:
«خدا به یکتایی خود گواهی می دهد که جزو ذات اقدسش خدایی نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز بر این مطلب گواهند، او نگهبان عدل و راستی است».
قرآن دانشمندان را کسانی میداند که چون قدرت و عظمت حق را دریافتهاند، از او میترسند:
«در میان بندگان، تنها دانشمندان از خدا، ترس دارند».
در جایی دیگر برای تکریم مقام دانش به لفظ فرمانروایی از آن تعبیر میکنند:
«کسانی که در آیات خدا بدون داشتن فرمانروایی (یعنی دانش) مجادله میکنند، خدا و مؤمنان را به خشم میآورند».
اگر به سیر تاریخی دانش نگاهی شود، معلوم میشود که مسلمانان در پرتو تعالیم اسلام بوده که میاندیشیدند، بحث و کاوش میکردند و نیروی عقل خود را به کار برده، در هر امری دلیل میطلبیدند و از این رو نیز سرور ملتها شدند. ولی آنگاه که در آنان دگرگونی پدید آمد و عقلهای آنها از تب تقلید رنجور گردید، دیگر خود را نشناخته و از روزگار و زندگی بیخبر شدند و در دین خدا تفرقه انداختند. حال دیگر نباید جز از طریق دانش که نیکی را از بدی و مفید را از مضر تشخیص میدهد و جز به وسیلهی تندرستی که باعث کمال عقل و سلامت تدبیر است، آن را تحقق بخشید و غیر از این راهی در اختیار ما نیست. پس دانش و تندرستی دو اصلی هستند که زندگی بر وجهی که فلسفهی آفرینش تأمین شود، بدان نیازمند میباشند. همه چیز به این دو اصل احتیاج دارد و در برابر دانایی جز نادانی و بیماری عاملی وجود ندارد که خانهی سعادت را ویران و راحتی انسانها را نابود و همبستگی آنها را از هم گسیخته میکند (شلتوت، 1964).
2-2-8) ویژگیهای پژوهشگر
یک پژوهشگر موفق نگاهی کنجکاو و موشکافانه به پدیدههای اطراف خود دارد. او نسبت به آنچه در اطرافش میگذرد، حساس است و ذهنی پویا و پرسشگر دارد. ذهن پرسشگر او همواره در جهت یافتن پاسخهای تازه برای پرسشهای موجود است. همچنین او برای انجام موفقیت‌آمیز پژوهش خود، از روشهای علمی و پذیرفتهشده استفاده میکند. علاوه بر آن، یک پژوهشگر موفق از مهارت لازم برای یافتن منابع اطلاعاتی مورد نیازش برخوردار است. این منابع از محلهای مختلف مثل کتابخانهها، مراکز اطلاع‌رسانی و شبکههای رایانهای ملی و بین‌المللی به دست میآیند. او به خوبی می‌تواند در این منابع به جستجو بپردازد و با مطالعهی پیشینهی پژوهشی موضوعی که در آن زمینه فعالیت میکنند، به درک روشنی نسبت به گذشتهی آن موضوع دست یابد(نادری وسیف نراقی،1391).
پژوهشگران موفق به کار گروهی در طرحهای پژوهشی بها میدهند و تلاش میکنند پژوهش خود را با همکاری یکدیگر انجام دهند. همچنین آنان نتایج یافتههای خود را به نحو مؤثری منتشر ساخته و در اختیار سایر محققان قرار میدهند. آنان نسبت به توسعهی مرزهای دانش احساس مسئولیت کرده و لحظهای از تلاش در جهت ارتقای مهارتهای علمی خویش باز نمیایستند.
2-2-9) پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی
یکی از انواع تحقیقات علمی که معمولاً در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی به مرحلهی اجرا درمیآید، پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی می باشند که دانشجویان برای گذراندن مرحلهی پژوهشی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتریی خود در آخرین بخش از دورههای مذکور، ملزم به انجام آن میباشند. برای تنظیم و نوشتن یک پایاننامهی تحقیقی در قالب چهارچوبی علمی و معقول، محقق ناگزیر است اصولی را رعایت کند تا هم کار تدوین پایاننامه برای او آسان شود و هم مطالعهی آن برای دیگران به گونهای ثمربخش امکانپذیر گردد (نادری و سیف نراقی،1391). این اصول عبارتند از:
اصول تدوین و تنظیم مطالب در پایاننامه
اصول نوشتن مطالب در پایاننامه
اصول استفاده از منابع و مآخذ در پایاننامه
2-2-10) تدوین پایاننامه
اساساً پایان‌نامه‌ به ویژه در دورهی تحصیلات تکمیلی، ثمرهی پژوهش در موضوع‌های مختلف علمی و حاصل پردازش اطلاعات دانشجویان در جریان تحقیقات آنان میباشد. به یقین تدوین هر پایان‌نامهی تحصیلی علاوه بر انتقال و پردازش تجربیات سایرین، به ارائهی طرح‌ها و راهکارهای جدید علمی منجر می‌گردد. همچنین می‌تواند موجب صرفه‌جویی در وقت‌ و هزینه‌ و نیز پیشگیری از تکرار تحقیقات شود و در عین حال نتایج تحقیق را در معرض رؤیت، نقد و ارزیابی صاحب‌نظران و محققین قرار داده و به تبع آن منجر به رفع اشکالات احتمالی میگردد(سیاری، 1373).
2-2-11) اهمیت پایاننامه
از ویژگی‌های پایان‌نامه این است که زیر نظر استادان راهنما و مشاور، تکمیل و به پایان می‌رسد. در واقع می‌توان گفت که این، یک کار گروهی است. پایان‌نامه یا رساله، غیر از گزارشهای فصلی و موسمی است که توسط دانشجو برای استادان فراهم می‌شود. در دنیا هم برای پایان‌نامه‌ها اهمیت فراوانی قائلند. بسیاری از تحقیقات پیمایشی، توصیفی و یا تجربی توسط دانشجویان انجام می‌شود که کار آنها سرآغاز سلسله پژوهشهای مفصل‌تر و اساسی‌تر می‌گردد. چکیده‌هایی که به طور روزآمد و مرتب از پایان‌نامه‌ها در کشورهای پیشرفتهی جهان تهیه می‌شود حاکی از اهمیت آن است(موچو پارک،2003).
نکتهی قابل توجه این است که دانشجویانی که گرفتارهای معمول زندگی را دارند و یا از نظر مالی و مادی در مضیقه هستند، طبعاً نمیتوانند کار خوبی تحویل دهند. به علاوه این که، بعضی از طرحها واقعاً هزینههای زیادی دربر دارد و برای همین است که دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی برحسب مقدورات و امکانات خود بودجههایی را برای این منظور در نظر گرفتهاند که طبعاً باید بر کمیت آن افزوده شود، زیرا دانشجو ممکن است دارای نظریهها و فرضیههای خوبی باشد که چنانچه پشتوانهی مالی نباشد ذهن جوشان او به سردی می‌گراید و انگیزهها از بین میرود. در رابطه با پایاننامههای کاربردی این مشکل زودتر حل میشود زیرا دستگاههای بهرهبردار در صورت اطلاع میتوانند حمایت کنند و مشکلات مالی و اجرایی پژوهش را برطرف سازند. باید روال و رویههای مشخص از طرف دانشگاهها و آموزش عالی برای حمایت و تقویت و پیشرفت کار پایان‌نامهها و رسالهها طراحی گردد و به طور مستمر و با نظارت، چه به صورت هزینهی کامل و یا کمک هزینه، مجریان طرحها را یاری نمود. کمکهایی از قبیل تایپ، تجلید و یا تخفیف در انجام آنها، حداقل کمک ممکنی است که دانشجویان میتوانند از آنها بهرهمند شوند.
بعضی از سازمانهایی که عهدهدار وظیفهی چکیدهسازی و یا جمع آوری آن هستند، میتوانند با عقد قرارداد با دانشگاهها و یا دانشجویان و نیز هدایت آنان جهت تهیهی چکیده، مساعدتهای مطلوبی را ایفا نمایند.تحقیقات مهم دورهی فوقلیسانس و دکتری ممکن است زیر نظر استاد راهنما و یا استاد ارشدی انجام گیرد که انرژی خود را صرف تحقیق در مسائل مهم میکند. در این صورت تلاش داوطلبانهی درجه‌های تحصیلی را میتوان در جهتهای خاص مسئلهی اصلی هدایت کرد و مطالعات درازمدت را امکانپذیرد(موچ و پارک، 2003).
اصولاً هر دانشجویی بهویژه در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، برای خاتمهی کار خود، لازم است اثری تحقیقی را تهیه و تحویل نماید. این اثر در واقع عصاره و چکیدهی فعالیتهای آموزشی و پژوهشی او محسوب میشود. پایاننامه به معنای تأیید پایانی کار تحصیلی یک دانشجو است و نشانگر فعالیتهای منسجم او به حساب میآید که با راهنمایی و ارشاد استاد راهنما و استادان مشاور آن را به پایان می‌رساند. نباید چنین تصور شود که پایاننامه همانند همهی درسهای دیگر جنبهی تمرینی دارد.
در نگارش پایان‌نامه و یا رساله با توجه به این که مدت قابلتوجهی وقت صرف میشود و برحسب این که ارزش پایان‌نامهی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتری باشد بیش از یک یا چند واحد درسی است چنین تصوری درست نیست. در بعضی کشورها تا 12 واحد نیز برای پایاننامهی کارشناسی ارشد منظور میشود (دانشگاه کلمبیا، 1992). همچنین تعداد واحدها در دورهی دکتری بیش از 20 واحد است. با توجه به این مسئله در تعریف دو واژهی پایاننامه و رساله اگرچه در بسیاری از موارد مترادف گرفته میشوند، اما برخی برای آنها تمایزهایی قائل میشوندو معتقدند که اولی برای پایاننامههای دورهی کارشناسی ارشد و دومی برای پایاننامههای دورهی دکتری است(موچ و پارک، 2003).
2-2-12) اهداف پایاننامه و رساله
در این که اهداف عمومی پایاننامه و رسالهنویسی چیست، نظرهای مختلفی ابراز شده است. بعضی‌ها آن را صرفاً یک کار پژوهشی و تحقیقی میدانند. عدهای آن را رقابت پژوهشی مینامند. برخی نیز آن را مشارکت در دانش بشری به حساب میآورند. البته شاید همهی این مفاهیم مورد نظر باشد ولی با توجه به نوع دانشکده فرق کند. این تلقی عمدتاً یک تلقی فردی است تا جمعی(موچ و پارک، 2003).
پایان‌نامه و رساله باید راه را نشان دهد، ذهن دانشجو را در مسیر مسائل اجتماعی به حرکت درآورد و او را برای آینده‌ای بهتر آماده سازد. البته این بدان معنا نیست که پایاننامهها صرفاً باید مسائل کاربردی را مدنظر داشته باشند و از مسائل نظری غافل شوند، بلکه بدین معناست که به خاطر فراوانی مسائل کاربردی، درگیرشدن در این گونه موضوعات هم برای دانشجو جاذبهی بیشتری دارد و هم خود او می‌تواند ثمرهی فعالیتهای خود را به زودی مشاهده کند که این امر نیز میتواند موجب تشویق دیگران در زمینه‌های پژوهشی گردد. شاید عمدتاً تحقیقات کاربردی برای پایان‌نامه‌های دورهی کارشناسی ارشد و تحقیقات نظری در سطح دکتری مناسبتر باشد، اگرچه این امر کلیت ندارد و برحسب مورد و در موضوعات مختلف میتواند فرق کند.
2-2-13) ویژگی‌های یک پایان نامهی خوب
یک پایان‌نامهی خوب، پایان‌نامه‌ای است که در تهیهی آن به همهی ظرایف و نکات ریز و درشت عنایت شده باشد. رعایت همهی نکات در انواع پایان‌نامه‌ها ممکن است با هم فرق کند، اما توجه و هوشیاری دانشجو می‌تواند به او کمک کند تا جلوی بسیاری از ایرادهایی که ممکن است توسط استاد راهنما، استادان مشاور و یا اعضای کمیتهی تحصیلات تکمیلی، گروه و یا دانشکده گرفته شود را بگیرد. جدول 2-1، مجموعهی مسائلی است که در نگارش پایاننامه و یا رساله باید از آغاز تا انجام مدنظر باشند و دانشجو همواره کار خویش را با آنها مطابقت و ارزیابی نماید تا نکتهای فراموش نشده باشد(موچ و پارک، 2003).
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفباییانتخاب موضوع
ارجاعها و کتابشناسیها
اسناد مورد اعتماد و سایر موارد
استثناهای مربوط به رساله (اگر باشد)
استفاده از زبان خارجی
امضاهای مورد نیاز
اندازه و ترکیب مورد درخواست کمیتهی پایان نامه و رساله
استفاده از نسخههای دانشجویان و یا استادان
بخشهای فرعی و اصلی
بخشهای تصویری
بخشهای مهم پایان نامه و یا رساله
بررسی توضیحات اضافی
برنامهی کامپیوتری مناسب برای پایاننامه
ثبتنام برای دفاع رساله یا پایاننامه (زمان)
چکیده
چشماندازها
حق مؤلف
حاشیهها
خدمات ماشیننویسی
روش بررسی نواقص و احتیاجات
زندگینامه (طرح سرگذشتنامهای)
صحافی
صفحهی عنوان
ضمائم
عکسها
علائم اختصاری، رمزها و اصطلاحات غلط گیری
فرایند عدول از مقررات رسمی
فرم انتخابی گزارش پایاننامه و یا رساله فضاها
فهرست مندرجات (نمونه)
فهرست جداول
قراردادهای ماشیننویسی
قالبها و پردازشگر کلمات
قالببندی صفحات
کار با کمیتهی پایاننامه برگههای چاپ شده کامپیوتری
بررسی تفاوت بین نیازمندیهای مورد درخواست دانشگاه، گروه و کمیته
پاورقیها
پرداختهای ویژه و زمان آن
تقدیرها
تعریف اصلاحات
تصاویر
توضیحات و آموزش مربوط به مواد به کار رفته در پایاننامه
ترسیمها
تکثیر و یا نسخهبرداری نسخ خطی
تغییرات و اصلاحات
تحویل طرح کلی
مواد طبقهبندی شده
مواد و مطالب نقل شدهی مجاز مثل نقلقولها
مسئولیت رئیس دانشکده
مسئولیت رئیس گروه
مشاوره و کمک در ویرایش
مقررات محلی
میکروفیلم
مالکیت پایاننامه (حقوقی ادبی)
مکان و جایگذاری مواد غیرچاپی
مواد قبلاً توزیع و چاپ شده و یا قابل چاپ مجلدات جداگانه
مسئولیت دانشجو
محدودیتهای زمانی و برنامهی زمانبندی شده برای تحویل
ماشیننویسها
نظم مطالب
نسخهی نهایی
نسخهی شخصی
نمرهی پایاننامه و یا رساله
نسخههای مورد نیاز
نیازهای باقی مانده
جدول 2-1 مجموعهی مطالب و مواردی است که در یک پایاننامه و رسالهی جامع و فراگیر میتواند مدنظر باشد، گو این که در بعضی از موارد ممکن است پارهای از آنها به دلایل مختلف کاربرد نداشته باشد و یا نسبت به آن سختگیری نشود.
2-2-14) برنامهی زمانبندی مراحل مختلف پایاننامه
بسیاری از دانشجویان در ارزیابی کار خود سردرگم و گیج میشوند، زیرا از آغاز کار، آن طور که باید و شاید، کار را برآورد نمیکنند و در اثر سهلانگاری، خوشباوری و یا ساده‌انگاری چنین تصور میکنند که کار به موقع تمام میشود و چون با تأخیر مواجه میشوند همواره تقاضای تمدید وقت میکنند. گاهی اوقات هم کار آماده است ولی به دلیل عدم آشنایی با مقررات گروه و یا کمیتهی تحصیلات تکمیلی دانشکده چون خود را در نوبت نگه داشته‌اند باز به خاطر تراکم متقاضیان دفاع پایاننامه و یا برخورد با تعطیلات رسمی و یا سالانه دانشگاه و یا در مرخصی و مأموریت بودن استاد راهنما و یا استادان مشاور و داور، کار دفاع به تاخیر میکشد. دانشجو برای این که کارش دچار تأخیر نشود، از آغاز باید برنامهی زمانبندی داشته باشد. هر کاری را در تاریخ معین انجام دهد و سر موعد و حتی پیش از موعد به فکر انجام آن باشد.
انتخاب استاد راهنما
تحویل موضوعات پیشنهادی استاد راهنما
تصویب موضوع انتخاب توسط استاد راهنما
تصویب استاد راهنما و موضوع توسط گروه
انتخاب سایر اعضای کمیتهی پایاننامه و یا رساله
تعیین اعضای کمیته توسط گروه
تحویل پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق که توسط استاد راهنما بازبینی شده به کمیته
اصلاح پیشنویس به وسیلهی استاد راهنما
جلسه با سایر اعضای کمیته جهت بحث بر روی طرح پیشنهادی تحقیق
بحث بر روی ملاحظات اعضای کمیته یا استاد راهنما
لحاظ کردن نظر اعضای کمیته و استاد راهنما در طرح پیشنهادی
تصویب پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب مدارک طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب نهایی طرح پیشنهادی تحقیق
شروع به کار پایاننامه و یا رساله
گزارش پیشرفت کار به استاد راهنما و اعضای کمیته
انطباقهای لازم که توسط استاد راهنما و اعضای کمیته پیشنهاد میشود
تکمیل مطالعه
تهیهی پیشنویس پایاننامه یا رساله
تهیهی نسخهی پایاننامه و یا رساله که ماشین و قالببندی شده است.
بازبینی اولین نسخه توسط استاد راهنما برای اصلاحات
پذیرش اولین نسخهی اصلاح شده توسط استاد راهنما
تسلیم اولین نسخهی اصلاح شده به اعضای کمیته و مصاحبه با تک تک اعضا
مصاحبه با تک تک اعضای کمیته
بحث با استاد راهنما به منظور پذیرش دیدگاههای سایر اعضای کمیته
پذیرش تغییرات توسط استاد راهنما
نسخهی نهایی پایاننامه و یا رساله و تحویل آن به کمیته
جلسهی دفاعیه
اصلاحات احتمالی توسط کمیته
تصویب نهاییجدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه
2-2-15) گزارش نهایی پایان نامه
فرآیند پژوهش یک فرآیند منظم و پیوسته است که ترتیب توالی مراحل آن، هم در اعتبار درونی و هم در اعتبار بیرونی تحقیق تأثیر زیادی دارد. برای مثال تا زمانی که جامعهی آماری تعریف نشود، انتخاب روش نمونهگیری و حجم نمونه، همراه با خطا خواهد بود. پس از آنکه مراحل یک پژوهش علمی با ترتیب توالی خاص خود انجام گرفت، آخرین مرحلهی این فرآیند تعریف می گردد.
تهیهی گزارش تحقیق، آخرین مرحلهی یک تحقیق است. برای تهیهی این گزارش، قبل از هر چیز باید هدف از تهیهی آن را به طور روشن و جامع تعریف و مشخص نمود. برای مثال اگر هدف در یک تحقیق آموزشی این است که به همهی فرهنگیان یک منطقه اطلاعرسانی صورت گیرد، ضروری نیست یک گزارش تفصیلی جامع تهیه گردد، بلکه یک خلاصهی تحقیق به زبان ساده در 2 الی 3 صفحه مناسبتر است. البته باید توجه داشت که تهیهی یک خلاصهی تحقیق، بایستی با استفاده از گزارش تفصیلی و جامع تحقیق صورت گیرد. بنابراین ضروری است برای هر پژوهشی یک گزارش تفصیلی و جامع تهیه گردد که این گزارش، فرآیند پژوهش مربوطه را نشان میدهد (عبادی، 1381).
پژوهشگران در تهیهی گزارش نهایی از سلیقههای مختلفی استفاده میکنند. علاوه بر این دانشگاهها نیز برای پایاننامهها و گزارشهای تفصیلی روشهای مختلفی را اعمال میکنند. وجود چنین روشهایی برخی اوقات پژوهشگران جوان را برای استفاده از یافتهها و نتایج این گزارشها با مشکل مواجه میکند. بنابراین لازم است به منظور یکسانسازی گزارشهای نهایی و استفادهی بهینه از روند پژوهشها و نتایج یافتههای آنها، گزارش نهایی تحقیقات از یک الگوی ثابت پیروی کند. طبق الگوی اقتباس شده از "A.P.A"، تنظیم گزارش نهایی تحقیقات به صورت زیر میباشد:

pro12

2-12-3- استگانوگرافی در صدا36
2-12-3-1- محیط های صدا37
-12-3-2- ذخیره صدا37
2-12-3-3- وسایل پخش37
2-12-3-4- روش های مخفی کردن اطلاعات در صدا38
2-12-3-5- مخفی کردن اطلاعات در Echo39
2-11- ابزارهای پنهان نگاری و بازیابی40
2-12- استفاده از خط فرمان و ادغام فایل زیپ با گیف41
2-15-کاربردهای استگانوگرافی42
2-13- تبدیل فوریه44
2-14- تبدیل موجک45
2-15- تبدیل موجک گسسته (DWT)45
2-16- تجزیه مقدار منفرد48
2-17- مقدار منفرد چیست؟49
2-18- تعریف تجزیه مقدار منفرد49
2-18- مثالی از SVD51
2-19- خواص SVD در پردازش تصاویر دیجیتال51
2-20- پنهان نگاری دیجیتالی با استفاده از تجزیه مقدار منفرد53
2-20-1- الگوریتمهای مبتنی بر SVD خالص53
2-20-1-1- الگوریتم های مبتنی بر غیر بلوک54
2-20-1-2- الگوریتم های مبتنی بر بلوک55
2-20-2- SVD و الگوریتم های مبتنی بر دامنه تبدیل55
2-20-2-1- الگوریتم مبتنی بر SVD و DCT56
2-20-2-2- الگوریتم مبتنی بر SVD و DWT56
2-20-2-3- الگوریتم مبتنی بر SVD و FHT57
2-20-2-4- الگوریتم مبتنی بر SVD و Zernike57
فصل سوم: روش تحقیق
3-1- پنهان نگاری دیجیتالی59
3-2- پیشینه تحقیق61
3-3- روش های پنهان نگاری مبتنی بر SVD63
3-4- نهان نگاری مبتنی بر SVDچندگانه در حوزه موجک... (زارعی، 2014)63
3-4-1- الگوریتم جاسازی تصویر نهان نگاری63
3-4-2- الگوریتم استخراج تصویر نهان نگاری65
3-5- روش پیشنهادی پنهان نگاری مبتنی بر DWT-SVD67
3-5-1- الگوریتم جاسازی پنهان نگاری68
3-5-2- الگوریتم استخراج پنهان نگاری70

فصل چهارم: محاسبات و یافته های تحقیق
4-1- پیاده سازی الگوریتم72
4-1-1- ابزار مورد استفاده برای آزمایش و پارامترهای اندازه گیری72
4-2- نتایج پیاده سازی74
4-3- مقایسه با سایر روش های پنهان نگاری78
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات
نتیجه گیری و پیشنهادات74
منابع و مآخذ84
پیوست (الف) کدهای پیاده سازی شده به زبان متلب89
Abstract92
فهرست جداول
جدول 2-1 مقایسه پنهان نگاری، نهان نگاری و رمزنگاری22
جدول 2-2 ارزش های منفرد از دو تصویر52
جدول 4-1 MSE و PSNR با استفاده از روش پنهان نگاری پیشنهاد شده DWT-SVD78
جدول 4-1 MSE و PSNR با استفاده از روش نهان نگاری زارعی (2014)78
فهرست اشکال
شکل 2-1 Johannes Trithemius و نمونه ای از کتابهایش12
شکل 2-2 طبقه بندی انواع واترمارکینگ براساس مدل دی ولیچساور15
شکل 2-3 شکل های پنهان سازی اطلاعات توسط پتیتکولاس26
شکل 2-4 تصویر لنا – تصویر اصلی و تصویر فیلتر شده52
شکل3-1 چارچوب استگانوگرافی سرپرست فعال60
شکل 3-2 استگانوگرافی مدرن61
شکل 3-3 الگوریتم جاسازی نهان نگاری زارعی 64
شکل 3-4 الگوریتم استخراج نهان نگاری زارعی65
شکل 3-5 فلوچارت الگوریتم پرندگان در الگوریتم پیشنهادی66
-21863051652905تصویر رنگی پوشش
00تصویر رنگی پوشش
شکل 3-6 الگوریتم جاسازی به روش DWT-SVD69
-21863051652905تصویر رنگی پوشش
00تصویر رنگی پوشش
شکل 3-7 الگوریتم استخراج به روش DWT-SVD70
شکل 4-1 تصویر پوششی72
شکل 4-2 تصویر مخفی72
شکل 4-3 تصویر پنهان نگاری شده73
شکل 4-4 تصویر مخفی استخراج شده73
شکل 4-5 تصویر پنهان نگاری شده توسط الگوریتم DWT-SVD پیشنهاد شده74
شکل 4-6 تصویر پنهان نگاری شده توسط الگوریتم زارعی74
شکل 4-7 حمله Salt & paper بر روی الگوریتم DWT-SVD پیشنهاد شده75
شکل 4-8 حمله Salt & paper بر روی الگوریتم زارعی75
شکل 4-9 حمله Rotation بر روی الگوریتم DWT-SVD پیشنهاد شده76
شکل 4-10 حمله Rotation بر روی الگوریتم زارعی 76
شکل 4-11 حمله gaussian بر روی الگوریتم DWT-SVD پیشنهاد شده76
شکل 4-12 حمله gaussian بر روی الگوریتم زارعی77
شکل 4-13 حمله Cropping بر روی الگوریتم DWT-SVD پیشنهاد شده77
شکل 4-14 حمله Cropping بر روی الگوریتم زارعی77
فصل اول
2505075465899500مقدمه و کلیات تحقیق
232854567043300023285456179185002505075432943000
1-1- مقدمه
پیشرفت سریع اینترنت و انقلاب اطلاعات دیجیتالی باعث تغییرات مهمی در کل جامعه شده است. داده های مولتی مدیا که در فرمت های دیجیتالی موجودند (تصویر، ویدئو، صدا) زمینه های چالش برانگیزی از نوآوری را باز کرده اند. نرم افزارهای ساده کاربردی و کاهش قیمت وسایل دیجیتالی این امکان را برای همه ی مردم در سراسر جهان فراهم کرده که داده های مولتی مدیا را براحتی ایجاد و ویرایش کنند.
پهنای باند ارتباطات اینترنتی و انتقال تقریباً بدون خطای اطلاعات ایجاد کپی های یکسان از داده ها را آسان کرده است، به عکس فایل های آنالوگ (نوارهای کاست، نوارهایVHS )، فایل های دیجیتالی بر اثر کپی های زیاد کیفیتشان کم نمی شود، در نگاه اول این مزیت فایل های دیجیتالی به نوع آنالوگ آن است ولی اشکال در حفظ حقوق کپی رایت می باشد.[6]
روش های قدیم حقوق کپی رایت برای محافظت از داده های مولتی مدیا دیگر کافی نیست یک مکانیسم ساده ی حفاظت که براساس تعبیه اطلاعات در بیت های سرآمد یک فایل دیجیتالی بود، ناکارآمد شده زیرا این اطلاعات می تواند به آسانی با تغییر در فرمت داده بی اثر شود بدون آنکه هیچ اثری روی کیفیت فایل بگذارد.
رمزگذاری یک فایل مولتی مدیای دیجیتالی از دسترسی داشتن به آن فایل تا زمانی که کلید آشکار سازی مناسب را در اختیار نداشته باشند جلوگیری می کند، بنابراین مؤلف می تواند برای تحویل مولتی مدیا بصورت قابل مشاهده پول دریافت کند و هر مشتری که حق تایپ را پرداخت کرده قادر خواهد بود فایل دریافت شده را بطور مناسب رمزگشایی کرده و استفاده نماید، اما اشکال در این است که وقتی یکبار فایل مولتی مدیا رمز گشایی شد آن فایل می تواند بدون مانع مکرراً کپی شده و توزیع گردد.[6]
پنهان نگاری دیجیتالی یک راه حل دیگر را برای حل این مشکل فراهم می کند. پنهان نگاری معادل فارسی واژه ی استگانوگرافی می باشد که در اصل کلمه ای یونانی بوده و از دو کلمهSteganos به معنای پنهان کردن و Graphy به معنای نوشتن تشکیل شده است.[7,8] اساس پنهان نگاری بر این فرض استوار است که پیام پنهان شده در اسناد یا تصویر توسط شخص سوم قابل تشخیص و یا بازیابی نباشد. پوشش می تواند یک فایل صوتی، صدا، متن و یا ویدئو و ... باشد.
با توجه به اینکه پنهان نگاری در طیف گسترده ای از رسانه های دیجیتالی و با اهداف خاصی طراحی می شوند، لذا با توجه به موارد کاربردی در دسته های مختلفی طبقه بندی می شوند. با وجود تفاوت در اعمال روش های پنهان نگاری دیجیتال، همه روش ها در داشتن امنیت بالا دارای نقطه اشتراک هستند با توجه به دامنه وسیع کاربرد تکنیک های پنهان نگاری آنها را می توان به صورت زیر طبقه بندی نمود:
طبقه بندی با توجه به حوزه کاری (حوزه فرکانس یا حوزه مکان) با توجه به نوع اسناد (متن، صدا و تصویر) و با توجه به ادارک و آگاهی انسانی (سیستم بینایی و یا شنوایی)؛ با توجه به برنامه های کاربردی (مبتنی بر منبع یا مبتنی بر مقصد).[9]
استگانوگرافی دارای روش های گسترده ای برای مخفی کردن اطلاعات در رسانه های مختلف است. در میان این روش ها می توان به جوهرهای نامرئی، امضای دیجیتالی، کانالهای پیچیده و ارتباطات طیف گسترده اشاره کرد. امروزه به خاطر وجود تکنولوژی پیشرفته از استگانوگرافی در متن، تصویر، صدا، سیگنالها و خیلی رسانه های دیگر استفاده می کنند. با این حال استگانوگرافی دارای عیوبی نیز می باشد. به طور مثال، برای فرستادن چند بیت اطلاعات، احتیاج به فرستادن تعداد بسیار زیادی بیت بدون اطلاعات هستیم و تلفات آن زیاد است. یا اینکه به محض لو رفتن الگوریتم یک روش، دیگر از آن روش نمی توان در مخفی کردن اطلاعات استفاده کرد.[2] به صورت کلی در سیستم های اختفاء اطلاعات سه عنصر مقاومت، امنیت، و ظرفیت دخیل هستند. در روش های پنهان نگاری عناصر ظرفیت و امنیت اهمیت اصلی را دارند. تصاویر مهمترین رسانه مورد استفاده به خصوص در اینترنت هستند و درک تصویری انسان از تغییرات در تصاویر محدود است. تصاویر نوعی رسانه پوششی مناسب در پنهان نگاری محسوب می شوند و الگوریتم های پنهان نگاری متعددی برای ساختارهای مختلف تصاویر ارائه شده است.[2] به طور کلی روش های پنهان نگاری در تصویر از الگوریتم جاسازی بیت ها و الگوریتم استخراج تشکیل شده اند. برخی روش های روش های رایج در استگانوگرافی فایلهای تصویری عبارتند از [10] :
جایگزینی بیت کمترین ارزش (LSB)
همبستگی بر پایه آستانه
همبستگی بر پایه مقایسه
روش طیف گسترده
مقایسه ضریب باند متوسط DCT
مقایسه – همبستگی مستقر در باند متوسط DCT
طیف گسترده در دامنه موجک
با توجه به کارهای گذشته ای که در این زمینه انجام شده است، در این تحقیق قصد داریم تا الگوریتم های پنهان نگاری در تصاویر دیجیتالی با استفاده از تجزیه مقدار منفرد را توسعه دهیم. برای این منظور از روش های پنهان نگاری ترکیبی که شامل تجزیه مقدار منفرد و تبدیل موجک گسسته می باشد استفاده خواهیم کرد.
1-2- بیان مساله
متن، تصویر، صوت و ویدئو را می توان به صورت داده های دیجیتال بیان کرد. فراگیری فزاینده و رشد سریع استفاده از اینترنت انسان ها را به سوی جهان دیجیتال و ارتباط از طریق داده های دیجیتال سوق داده است. هر جا سخن از ارتباط به میان آید، مساله امنیت کانال ارتباطی نیز مطرح می گردد. در واقع، در یک کانال ارتباطی، استگانوگرافی یا همان پنهان نگاری روشی از ارسال اطلاعات محرمانه است به نحوی که وجود خود کانال در این ارتباط مخفی بماند. روش استگانوگرافی کامپیوتری، روشی از استگانوگرافی است که امنیت اطلاعات را در رسانه دیجیتال فراهم می سازد و هدف آن درج و ارسال پیام محرمانه از طریق رسانه دیجیتال است بگونه ای که هیچ ظنّی مبنی بر ارسال اطلاعات برانگیخته نشود. پیام محرمانه می تواند به صورت یک تصویر یا متن و یا سیگنال کنترل و خلاصه هر چیزی که بتوان بصورت یک رشته بیتی از صفر و یک بیان شود، باشد. قابل توجه است، امکان دارد، پیام محرمانه قبل از استگانوگرافی تحت مراحل فشرده سازی و یا رمزنگاری نیز قرار گیرد. استگانوگرافی دارای سه پارامتر ظرفیت اطلاعات وارد شونده، کیفیت ادراکی و مقاومت است. بدون شک پیشینه سازی تؤام همه ی این پارامترها امکان پذیر نیست و تنها بسته به کاربرد می باید مصالحه ای بین این پارامترها ایجاد کرد. روش های استگانوگرافی کامپیوتری، اساساً باید به گونه ای باشد که به هیچ وجه تصویر استگانوگرافی قابل کشف از تصویر اصلی نباشد. این چنین روش هایی از استگانوگرافی می توانند برای اهداف مختلفی مورد استفاده قرار گیرند. برای مثال، کاربرد دیگر استگانوگرافی علاوه بر ارتباطات امنیتی، کمک در ایجاد بانک اطلاعاتی است. در این کاربری، وظیفه استگانوگرافی همراه کردن اطلاعات اضافی و مربوطه به تصویر با آن به منظور یکپارچه سازی اطلاعات و تسهیل در ذخیره سازی است. چنین کاربردهایی از استگانوگرافی، وجود اطلاعات در تصویر عموماً معلوم بوده و سیستم بسته فرض می شود و هیچگونه نگرانی از حمله به تصویر از خارج به منظور کشف اطلاعات وجود ندارد. در این موارد، روش های غیر مقاوم مناسب به نظر می رسند. از طرف دیگر در کاربردهای اطلاعاتی، تصویر دیجیتال به عنوان سیگنال حامل بوده و پیام محرمانه می تواند به صورت نامه های بسیار محرمانه نقشه های نظامی و تصاویر مخصوصی باشد در این کاربردها تاکید اصلی بر این است که ناظر سوم به هیچ وجه متوجه وجود اطلاعات در تصویر نشده و نتواند تداخلی در کانال ارتباطی ایجاد کند یا موفق به کشف پیام شود. در این کاربردها، می توان از شکل های مقاوم یا از روش های غیر مقاوم استفاده کرد.
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق
به دلیل رشد وسیع ارتباطات دیجیتال و سهولت در رد و بدل نمودن اطلاعات پرونده ها از طریق شبکه های کامپیوتری نظیر اینترنت و همچنین حجم بسیار زیاد اطلاعات رد و بدل شده، پنهان نگاری کاربرد مناسبی پیدا کرده است و استفاده از آن روز به روز بیشتر می شود. از طرفی برای جلوگیری اطلاع از ارتباطات باندهای تروریستی یا افراد بزهکار و یا خروج اطلاعات محرمانه از شرکت ها یا سازمان ها به منظور ارزیابی امنیتی سیستم های پنهان نگاری که توسط نیروهای نظامی یا امنیتی استفاده می شوند، به تحلیل پنهان نگاری نیاز است. هر چقدر پهنای باند اینترنت برای انتقال پرونده های بزرگ نظیر پرونده های ویدئویی، بیشتر می شود، انتقال اطلاعات غیر عادی و مشکوک نیز ساده تر شده و غیر قابل آشکارتر می شود. در طی سالهای اخیر تلاش هایی برای طراحی الگوریتم های تحلیل انجام شده است. اکثر پژوهشگران با توجه به راه حل های پیشنهادی خود بر این باورند که سایر الگوریتم های پنهان نگاری دارای ضعف هستند و اختلاف آرا در این زمینه وجود دارد. لذا مقایسه و بررسی الگوریتم های پیشنهادی با سایر روش ها برای تحقیق در نظر گرفته شده است.

1-4- اهداف تحقیق
به طور کلی اهداف تحلیل پنهان نگاری و یا حالت هایی که تحلیل انجام می گیرد شامل اثبات وجود یا عدم وجود پیغام پنهانی، تخریب پیغام، استخراج پیغام، تغییر پیغام، استخراج کلید عمومی و کلید رمز، یافتن الگوریتم پنهان نگاری می باشد. در میان روش های ابتکاری توسعه یافته برای حل این مشکل، تکنیک پنهان نگاری تصاویر دیجیتال مبتنی بر تجزیه مقدار منفرد یکی از پرکاربردترین روش ها است. روش های مشابه دارای معایبی از جمله برگشت پذیر بودن و تشخیص مثبت- کاذب و ناتوان بودن در برابر برخی حملات از جمله اعوجاج هندسی و ... است. یکی از راه های مقابله با دستکاری غیر مجاز در تصاویر دیجیتالی استفاده از تکنیک پنهان نگاری مبتنی بر تجزیه مقدار منفرد می باشد. هدف اصلی این تحقیق، بهبود الگوریتم پنهان نگاری در تصاویر دیجیتال با استفاده از تجزیه مقدار منفرد می باشد. روش پیشنهادی از ترکیب تجزیه مقدار منفرد بهمراه تبدیل موجک گسسته بهره می برد و هدف آن امنیت تصاویر دیجیتالی است که در مقایسه با دیگر روش ها کارایی بیشتری داشته باشد. همچنین بدلیل ایجاد تخریب هایی که توسط کاربران غیر مجاز بر روی تصاویر پنهان نگاری شده انجام می گیرد و گاهاً باعث لو رفتن اطلاعات پنهان نگاری با تخریب داده های اصلی می شوند. لذا از اهداف دیگر الگوریتم پیشنهادی افزایش توانمندی الگوریتم در برابر حملات تخریب کننده و برطرف کردن مشکل نرخ هشدار – کاذب است.
1-5- سوالات تحقیق
استفاده از الگوریتم های پنهان نگاری در تصاویر دیجیتالی باعث می شود تا از اطلاعات محرمانه حفاظت شود و آن را در برابر استفاده غیر مجاز کاربران مصون بدارد. با توجه به عملکرد این نوع الگوریتم های پنهان نگاری سوالات در این زمینه مطرح می کنیم و در این طرح به آن ها می پردازیم:
چگونه می توان الگوریتم های پنهان نگاری در تصاویر دیجیتال را با استفاده از روش تجزیه مقدار منفرد بهبود بخشید؟
چطور می توان الگوریتم پنهان نگاری مبتنی بر تجزیه مقدار منفرد و تبدیل موجک گسسته در تصاویر دیجیتال را در برابر حملات تخریب کننده معمول از قبیل چرخش، تغییر اندازه، برداشت و ایجاد نویز توانمند و مقاوم کرد؟

1-6- فرضیه های تحقیق
الگوریتم پنهان نگاری پیشنهاد شده، روش پنهان نگاری مبتنی بر تجزیه مقادیر منفرد را توسعه داده است. این روش یک الگوریتم ترکیبی است که از تجزیه مقدار منفرد و تبدیل موجک گسسته بهره می برد.
بمنظور حفاظت از افشای اطلاعات محرمانه، الگوریتمی ارائه شده که در برابر رایج ترین حملات و به طور خاص، در برابر حملات اعوجاج هندسی توانمند و ایمن می باشد.
این الگوریتم از روش اعداد تصادفی در تصویر پنهان نگاری، از یک تصویر با متن معنی دار استفاده می کند. بنابراین کیفیت تصویر پنهان نگاری استخراج شده عملکرد الگوریتم را تضمین می کند.
در روش پیشنهادی در استخراج تصویر پنهان نگاری کور می باشد به این صورت که حمله کننده از نوع الگوریتم به کاررفته در فرایند استگانوگرافی اطلاعی ندارد.
1-7- کلمات کلیدی
1-7-1- استگانوگرافی
استگانوگرافی یا پنهان نگاری دانشی است برای پنهان کردن داده یا فایلی در فایل دیگر، بطوری که فقط افراد آگاه با ابزار لازم بتوانند به آن دست یابند. استفاده از این روش در مواردی بسیار عالی و کاربردی است. برخلاف رمزگذاری که فایل حفاظت شده را کاملاً حساس جلوه می‌دهد و جلب توجه می کند، این روش از ناآگاهی افراد، برای جلوگیری از دستیابی آن‌ها به اطلاعات خاص بهره می برد. پنهان نگاری خود شاخه ای از دانشی به نام ارتباطات پوشیده است. دانش ارتباطات پوشیده خود شامل چندین شاخه از جمله رمز نگاری، ته نقش نگاری و ... می باشد.
1-7-2- حوزه تبدیل
تکنیک های پنهان نگاری می توانند به دو دسته تقسیم بندی شدند: تکنیک های دامنه فضایی (مکان) و تکنیک های دامنه تبدیل (فرکانس). در شکل های دامنه فضایی برای گنجاندن شی دیجیتال مورد نظر مقادیر پیکسل ها بطور مستقیم دستکاری می شود. این روش پیچیدگی کمتری دارند، شکننده ترند و قوی نیستند، اما در شکل های حوزه تبدیل (فرکانس) ابتدا تصاویر به یکی از حوزه های فرکانسی انتقال یافته و سپس پنهان نگاری با دستکاری مقادیر در حوزه فرکانس انجام می گیرد و در نهایت تصویر به حوزه مکان بازگردانده می شود. در مقایسه با تکنیک های دامنه فضایی ثابت شده است که تکنیک های حوزه تبدیلی در دست یافتن به الگوریتم پنهان نگاری دیجیتال از لحاظ غیر قابل مشاهده بودن و نیازمندی های استحکام بهتر می باشد. انتقال های حوزه تبدیل که عموماً در الگوریتم های پنهان نگاری تصاویر دیجیتال مورد استفاده قرار می گیرد شامل انتقال های زیر است: دامنه تبدیل کسینوسی گسسته (DCT)، دامنه تبدیل فوریه گسسته (DFT)، دامنه تبدیل موجک (DWT)، دامنه تبدیل سریع هادامارد (FHT) و تجزیه مقدارمنفرد (SVD) و ... می باشد.
1-7-3- تجزیه مقدار منفرد
روش های متعدد پنهان نگاری در حوزه تبدیل وجود دارند. تجزیه مقدار منفرد یا تجزیه مقدارهای تکین (SVD) یکی ازاین موارد است. این روش توسط بلترامی در سال 1873 و جردن در سال 1874 مستقلاً ابداًع شد و بعدها در سال 1930 یانگ آن را برای ماتریس های مستطیل شکل گسترش داد. تا سال 1960 به دلیل نیاز به تکنیک های پیچیده عددی، از SVD به عنوان یک ابزار محاسباتی استفاده نمی شد. ژنه کلوب آن را به عنوان یک ابزار سودمند در موارد گوناگون معرفی کرد.[11] SVD یکی از مفیدترین ابزارهای جبر خطی برای کاربردهای مختلف مانند فشرده سازی تصویر و سایر زمینه های پردازش تصویر و سیگنال می باشد. بطور کلی طرح های پنهان نگاری مبتنی بر تجزیه مقدار منفرد با توجه به سادگی در پیاده سازی و برخی ویژگی های جذاب ریاضی، محبوبیت زیادی را به دست آورده اند.
1-7-4- تبدیل موجک گسسته
تبدیل موجک گسسته (DWT) یک ابزار ریاضی مناسب برای نمایش و پردازش تصویر دیجیتالی است. این تبدیل در حوزه فرکانس صورت می گیرد اصولاً تبدیلاتی که در حوزه فرکانس انجام می شوند پیچیدگی بیشتری دارند و در برابر تخریب ها و حملات مقاوم تر عمل می کنند.

1-8- نوآوری تحقیق
با توجه به تلاش هایی که در زمینه پنهان نگاری تصاویر دیجیتالی صورت گرفته، نوآوری تحقیق پیشرو ارائه روش پیشنهادی پنهان نگاری تصاویر دیجیتال با استفاده از روش ترکیبی تجزیه مقدار منفرد و تبدیل موجک گسسته 1- سطحی می باشد که همانطور که در نتایج این تحقیق نشان داده شده است در امنیت و حفظ تصویر مخفی موثر واقع شده است.
1-9- ساختار پژوهشدر این پایان نامه در فصل اول مقدمه و کلیات تحقیق ارائه شده است، در ادامه بحث فصل دوم ادبیات و پیشینه تحقیق، مفاهیم کلی پنهان نگاری دیجیتالی، تجزیه مقدار منفرد و تبدیل موجک گسسته ارائه می شود و در فصل سوم روش تحقیق شرح داده شده می شود، در فصل چهارم محاسبات و یافته های تحقیق روش پیشنهادی ارائه می گردد و سرانجام فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات بیان شده است.

فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق
226568040170100023679156535420002480945585343000255714562236350022656804645025002-1- تاریخچه
پنهان کردن اطلاعات تاریخچه ی کهنی دارد. جوهرهای نامرئی، کدهای رمزی، پیغام های مخفی و به طور کلی استگانوگرافی همواره مورد توجه بشر بوده است. [12]اولین استفاده از تکنیک های پنهان نگاری توسط هرودوت که یک مورخ یونانی است در کتابش «تاریخها» شرح داده شده است. [13]داستان آن به حوالی سالهای 440 قبل از میلاد برمی گردد، وقتی که حاکم یونان به دست داریوش در شوش زندانی شده بود ولی بایست پیامی را بصورت محرمانه برای برادر خوانده اش در میلتیوس ارسال کند. به همین منظور موی سر غلامش را تراشید و پیام خود را روی سرش خال کوبی نمود و وقتی موهای غلام به اندازه کافی رشد نمود او را عازم مقصد نمود و جالب است که در اوایل قرن بیستم نیز از همین روش جاسوسان آلمانی استفاده نمودند. داستان دیگر نیز مربوط به زمانه همین پادشاه است. دمراتوس، یک یونانی در دربار ایران بود و یک پیام مخفی را برای اسپارتا ارسال کرد تا او را از حمله کوروش آگاه سازد. او ابتدا موم روی لوح را برداشت و پیام را روی چوب زیر موم نوشت سپس پیام را با موم دوباره مخفی کرد. به گونه ای که لوح دوباره بصورت یک لوح مفید که هنوز هیچ پیامی روی آن نوشته نشده بود درآمد. به همین ترتیب روش های دیگری توسط آلفیس استفاده شد. روش های مخفی سازی پیام در پاشنه کفش پیکهای خبررسان، گوشواره های زنان و نوشتن متن داخل لوح های چوبی که توسط گچ سفید پوشانده می شدند از این جمله بودند. همچنین او در روش دیگری پیشنهاد کرد که می توان جهت مخفی سازی یک پیام سوراخهایی در بالا و پایین حروف ایجاد و یا ارتفاع حروف مورد نظر را در یک متن که ما آن را متن پوششی می نامیم تغییر داد. سوراخ های ایجاد شده روی حروف و یا زیر آن به علت تضاد رنگ سیاه حروف و سفید کاغذ اصولاً محو می شدند و قابل دیدن نمی باشند. این روش تا قرن 17 میلادی نیز استفاده می شد. اما در سالهای بعدی توسط وایلکنس توسعه یافت. او از نقاط بسیار کوچک که با جوهرهای قابل رؤیت ایجاد می کرد بجای سوراخ کردن کاغذ استفاده می نمود. جوهرهای نامریی نیز یکی از عمومی ترین ابزارها برای پنهان نگاری هستند و در روم باستان حتی در جنگ جهانی دوم مورد استفاده قرار می گرفتند. یکی از پیشگامان پنهان نگاری تریتمیوس روحانی آلمانی بود و کتابی پیرامون پنهان نگاری با عنوان «Steganographia» نوشت که در زمان وی منتشر نشد.[8] اولین کتاب واقعی در این زمینه را اسکات در سال 1665 در 400 صفحه با نام Schola Steganographica نوشت. [14] او در این کتاب به چگونگی مخفی کردن پیام در لابلای نتهای موسیقی اشاره کرده است.

شکل 2-1 Johannes Trithemius و نمونه ای از کتابهایش [14]
در قرن 15 و 16، پنهان نگاری توسعه زیادی پیدا نمود. در سال 1875 بروستر پیشنهاد کرد که می توان پیام های محرمانه را در فواصل خالی در حدود یک نقطه پنهان نمود.
در اوایل قرن بیستم و در طی جنگ بور در آفریقای جنوبی یک پیشاهنگ انگلیسی نقشه هایش را روی نقاشیهایی از بالهای پروانه مخفی می کرد و برای فرمانده اش می فرستاد. در جنگ بین روسیه و ژاپن در سال 1905، تصاویر میکروسکوپی در گوش، سوراخ های بینی و یا زیر ناخن انگشتان جاسازی می شد. در جنگ جهانی اول پیامهایی که بین جاسوسان رد و بدل می گشت محدود به یک سری نقاط بسیار ریز بود که در چندین مرحله کوچک شده بودند و در بالای نقطه ها و یا علامت های کاما که در یک جمله استفاده می گشتند قرار می گرفتند و بگونه ای که هیچ توجهی را جلب کنند.
در جنگ جهانی دوم نیز توجه زیادی به پنهان نگاری شد و تجربیات زیادی در این زمینه کسب شد. در ابتدای جنگ از جوهرهای نامریی استفاده می شد ولی بعداً از حروف و پیام های معمولی برای مخفی کردن پیام اصلی استفاده کردند.
اولین روش های پنهان نگاری دیجیتال در دهه ی 80 مطرح شدند و روش های جدیدتر همه مربوط به یک دهه ی اخیر هستند. با ارائه هر الگوریتم، روشی نیز بر ضد آن طراحی می شود و روش های قدیمی جای خود را به روش های جدیدتر می دهند. البته دولت آمریکا تا سال 1999 از ترس استفاده ی تروریستی و جاسوسی کشورهای دیگر، استفاده تجاری از پنهان نگاری را ممنوع کرده بود ولی با فشار شرکتها و محققان آمریکایی و طی یک دادخواهی چهار ساله اجازه ی استفاده مشروط از این فناوری در کاربردهای عمومی را صادر کرد. [12,15,16]
2-2- معرفی
همزمان با پیشرفت تکنولوژی و رشد روز افزون اینترنت ، امکان استفاده غیر مجاز از اطلاعات افزایش یافته است، لذا نیاز مبرم به روش های جدید به منظور حفظ حریم اشخاص و شرکت ها در این حوزه احساس می شود. رمزنگاری و استگانوگرافی علومی هستند که به بشر در زمینه امنیت اطلاعات کمک می نمایند. در حوزه رمز نگاری، ابتدا داده به صورتی که برای مهاجم نامفهوم باشد، تغییر شکل می یابد و سپس ارسال می شود. تغییر شکل به گونه ای است که امکان دستیابی مهاجم به اطلاعات بدون داشتن کلید رمز غیرممکن خواهد بود. اما در حوزه نهان نگاری، ابتدا داده درون یک سیگنال پوشاننده برای ایجاد «سیگنال نهان نگاری شده» مخفی می شود سپس این سیگنال، ذخیره یا مخابره خواهد شد. بنابراین وجود داده و حتی انتقال آن مخفی خواهد ماند.
مبنای انواع کریپتوگرافی و استگانوگرافی به این دلیل است که ارتباطات الکترونیکی در رسانه های ناامنی نظیر ایمیل و صفحات وب انجام می شود. در واقع، بیشتر دولتها مقرراتی دارند که به آنها اجازه می دهد هر نوع ارتباطات در اینترنت و شبکه های تلفنی سوییچ عمومی را کنترل نمایند. این موضوع شامل کنترل ایمیل ها، صفحات وب، تلفن های عمومی و سایر شکل های ارتباط الکترونیکی می باشد.[17] آژانس های امنیتی دولتها از سخت افزارها و نرم افزارهای ویژه برای دریافت سیگنالهای الکترونیکی در مخابرات ماهواره های بین المللی استفاده می کنند. سپس کامپیوترها اطلاعات مشکوک در ارتباط تلفنی را براساس کلید واژه هایی نظیر «بمب» با تطبیق یک الگوی ویژه صوتی فیلتر می کنند.[18]
برنامه های استگانوگرافی گسترده ای بصورت آماده در اینترنت قابل دسترسی هستند که به تروریستها یا افراد سودجو کمک می کند تا اطلاعات با ارزش خود را از طریق اینترنت پخش کنند بدون اینکه آژانس های امنیتی دولت ها متوجه شوند. در حال حاضر برخی از گروههای امنیتی مشغول توسعه روش هایی برای تشخیص اطلاعات استگانوگرافی شده هستند. با توجه به وجود هزاران روش و برنامه قابل دسترس استگانوگرافی، تقریباً غیر ممکن است که هر تجزیه و تحلیل روی ارتباطات نتیجه دهد و اطلاعات استگانوگرافی شناسایی شوند.[19]
در ادامه به طور کامل به معرفی کامل شکل های مختلف حفاظت از محتوای رسانه دیجیتالی خواهیم پرداخت.
2-2-1- پنهان نگاری
بسیاری از شما نوشتن با آبلیمو و آب پیاز را در کودکی تجربه کرده‌اید و شاید هم برای دوستان تان این تردستی را اجرا کرده باشید که با گرم کردن کاغذ نوشته‌ها نمایان می شدند. از قلم‌های بی‌رنگ که استفاده کرده اید؟ قلم‌هایی که جوهر نامرئی دارند. نوشته‌های این قلم‌ها تنها با استفاده از نورهای مخصوص نمایش داده می‌شوند. برای نوشتن عبارات مخفی و سرّی بر روی کاغذ می‌توان از این روش استفاده کرد. تنها کسانی می‌توانند نوشته‌ی روی آن را بخوانند که از شیوه کار آگاه بوده و چراغ مخصوص اش را داشته باشند.
پنهان نگاری معادل فارسی واژه ی استگانوگرافی می باشد که در اصل کلمه ای یونانی بوده و از دو کلمه Steganos به معنای پنهان کردن و Graphy به معنای نوشتن تشکیل شده است. ترجمه کلمه به کلمه این لغت «نوشتار پوششی» می باشد که البته برداشت این معنی از استگانوگرافی چندان متداول نیست و بیشتر به مفهوم پنهان سازی اطلاعات در یک رسانه به عنوان پوشش بکار می رود به گونه ای که توسط اشخاص غیر مجاز قابل تشخیص نباشد.
مفاهیم مخفی سازی اطلاعات، جاسازی داده ها و واترمارکینگ دیجیتال اغلب در یک واژه کلی تحت عنوان واترمارکینگ مورد استفاده قرار می گیرند که البته این موضوع در کاربردهای تجاری بیشتر صدق می کند و لیکن در مقالات و کتب تخصصی پیرامون این موضوع، نویسندگان از عناوین مختلف استفاده می نمایند. به عنوان نمونه دی ولیسچاور بنا به استفاده تخصصی در هر موضوع، استگانوگرافی را در دسته های مختلف مطابق شکل (2-2) تقسیم نمود [20] و یا نیکولیدیس معیار دیگری برای تقسیم بندی این موضوع مطرح کرد.[21]

شکل 2-2 طبقه بندی انواع واترمارکینگ براساس مدل دی ولیچساور [20]
یک اصل اساسی در انواع روش های پنهان نگاری این است که پیام پنهان شده در اسناد یا تصویر توسط شخص سوم قابل تشخیص و یا بازیابی نباشد. به عنوان مثال، پیام پنهان شده می تواند شامل یک شماره سریال یا یک دنباله ارقام تصادفی یا داده های کپی رایت و یا مشخصات پدیدآورنده اثر باشد. بنابراین در جهان امروز استگانوگرافی را به صورت نوعی رمزنگاری الکترونیک می توان تعریف کرد که در آن اطلاعات در یک فایل که آن را پوشش می نامند، به گونه ای مخفی شود که تنها توسط گیرنده ی مجاز (فردی که الگوریتم و رمز به کار گرفته شده را می داند) قابل بازیابی باشد. پوشش می تواند یک فایل تصویری، صدا، متن و یا ویدئو و ... باشد. به فایل نهایی اصطلاحاً «استگانوگرام » می گویند.
با نگاهی به تاریخ در می یابیم که روش های مختلف پنهان سازی اطلاعات از یک سابقه هزار ساله برخوردار است. [7,8,22] اما تنها در سالهای اخیر روش های جدید پنهان نگاری پیشرفت چشمگیری داشته است. هر روز میلیون ها فایل در اینترنت بین افراد جابه جا می شود وگستردگی و ارزان قیمت بودن این شبکه، این امکان را فراهم آورده است که به صورت کانالی ارزان و سهل الوصول برای مبادله ی پیغام های سری مورد استفاده قرار گیرد، که در این زمینه جالب است بدانیم اعضای القاعده برای تبادل پیام های خود قبل از 11 سپتامبر از تصاویر و متن های استگانوگرام استفاده کرده بودند. روش های متعددی برای پنهان نگاری مطرح شده است که اکثر آنها مربوط به همین چند سال اخیر می باشند. هر روش مزایا، معایب و کاربردهای خاص خود را دارد.
به دلیل احتمال استفاده ی غیر قانونی از این تکنولوژی، روش های تشخیص و بیرون کشیدن اطلاعات پنهان شده نیز اهمیت فوق العاده ای دارند. جنگ دیرینه ی بین روش های مختلف پنهان کردن و تشخیص اطلاعات همچنان ادامه دارد و هر دو در ابتدای راه پیشرفت خود هستند.
2-2-2- واترمارکینگ یا نقشاب داده ها
واتر + مارکینگ به معنی نشانه گذاری یا نقش بر آب می باشد که از ترکیب دو واژه به معنی نشانه گذاشتن و آب می باشد. اگر توجه کرده باشید اگر یک چوبی را در دست خود بگیرید و بر روی آب نقشی حک کنید می بینید بعد از مدتی محو می شود ولی این نوشته وجود داشته است. بیشترین کاربرد واترمارکینگ در حک کردن اسم ها و امضاها بر روی عکس ها می باشد به طوری که مشخص نخواهد بود. این امر باعث می شود تا دیگر عکسی تقلب در آن صورت نگیرد و می توانید ادعا کنید که این عکس برای شماست. کسی این نوشته را نمی بیند ولی شما می توانید با یک الگوریتمی آن را استخراج کنید این نرم افزار همین کار را بر روی عکس انجام می دهد و نوشته هایی را به صورت هاید بر روی عکس می نویسد. پنهان‌نگاری هنر و علم جاسازی اطلاعات در یک رسانه حامل است که با توجه به پیشرفت قابل توجه ارتباطات دیجیتال استفاده از آن رو به افزایش می‌باشد. در پنهان‌نگاری هدف اصلی، امنیت به معنای عدم توانایی در اثبات وجود پیغام است در حالیکه در واترمارکینگ با توجه به کاربردهای مختلف، بیشتر مقاومت در مورد تغییرات اهمیت دارد. هر یک از حوزه‌های پنهان‌نگاری و واترمارکینگ کاربردهای متنوع و خاص خود را دارند. امروزه واترمارکینگ قابل مشاهده و پنهان در شاخه‌های مختلف کاربردی شده و یک نیاز جدی به حساب می‌آید. نرم‌افزار نهان‌ساز با هدف واترمارکینگ و پنهان‌نگاری در تصویر، طراحی و پیاده‌سازی شده است و از الگوریتم‌های متنوع با هدف دستیابی به امنیت، مقاومت و ظرفیت‌های مورد نظر بهره گرفته شده تا کاربردهای مختلفی از واترمارکینگ و پنهان‌نگاری پوشش داده شود. واترمارکینگ (فیزیکی) که در زبان فارسی به چاپ سفید ترجمه شده‌است، طرحی است که علاوه بر طرح زمینه، به صورتی غیر محسوس بر روی اسناد کاغذی چاپ می‌شود و با کمک رنگ روشن‌تر و یا از راه در معرض نور قرار گرفتن قابل رؤیت می‌باشد. واترمارکینگ دیجیتال رابطه نزدیکی با پنهان نگاری و پنهان‌سازی داده دارد. ولی با این حال، بسته به کاربردهایی که دارد، تفاوت‌هایی نیز مشاهده می‌شود. لذا در عین حال که می‌توان از مفاهیم مشابه در پنهان نگاری برای ارزیابی الگوریتم‌های واترمارکینگ بهره گرفت، نباید از تفاوت‌هایی که در عمل بین آن‌ها وجود دارد، غافل بود.
2-2-3-پوشیده نگاری
متشکل از دو آلمه یونانی stego به معنی مخفی و graphos به معنای نوشته که روی هم معنی نوشته مخفی را تداعی می کنند. در رمز نگاری دسترسی به محتوای پیام برای فرد غیر مجاز ناممکن می گردد لیکن در پوشیده نگاری موجودیت پیام انکار می شود. هدف رمزنگاری حفظ محرمانگی و تمامیت پیام است که با رمز کردن آن حاصل می شود. پوشیده نگاری هم همین اهداف را با پنهان نمودن پیام دنبال می کند بعلاوه در پوشیده نگاری انتخاب جا و ترتیب پنهان نمودن پیام نیز با بهره گیری از نوعی رمز در چینش بیت های پیام لابه لای بیت های میزبان صورت می پذیرد .همچنین می توان پیام را قبل از جا سازی داخل میزبان با استفاده از الگوریتم های رمز نگاری به صورت رمز در آورد و سپس عمل پنهان سازی را انجام داد.
بطوریکه می توان گفت با استفاده از پوشیده نگاری در حقیقت سه لایه حفاظتی بسیار محکم در دسترسی به پیام ایجاد خواهد شد: اول اینکه وجود ارتباط نامحسوس است و این هدف اصلی در پوشیده نگاری است و بنابراین گذشتن از اولین مانع کار چندان ساده ای نخواهد بود در صورتیکه وجود اطلاعات در یک میزبان مورد سوءظن واقع شود مرحله دوم پیدا کردن الگوریتم پنهان سازی است طوریکه باید جا و ترتیب پنهان شدن اطلاعات معلوم شود لیکن در این مرحله نیز چون از یک کلید بنام کلید استگ برای جاسازی پیام استفاده شده دانستن این کلید ضروری است و بنابراین گذشتن از این مرحله نیز با دشواری همراه خواهد بود و چنانچه دو مرحله قبلی با موفقیت پشت سر گذاشته شوند اکنون به متن رمزی دسترسی پیدا شده است که تازه در این مرحله مسائل مربوط به رمزنگاری مطرح می گردند .
در دنیای واقعی کنونی نیز استفاده از رمزنگاری قوی در ارتباطات شخصی توسط دولت ها محدود شده است. علت این محدودیت سوء استفاده از این علم برای انجام فعالیت های جنایی و تروریستی و سایر امور مرتبط با این موضوعات می باشد و به شدت توسط ارگانهای مربوطه کنترل می گردد و در صورت انجام تخلّف از فرستنده و گیرنده پیام رمزی توضیح خواسته می شود.
2-2-4- پنهان شکنی
در حالی که هدف استگانوگرافی مخفی کردن اطلاعات و جلوگیری از پیدا شدن و جلب توجه آنهاست، پنهان شکنی علمی است که برای پیدا کردن چنین مطالب مخفی شده ای به کار می رود. پنهان شکنی سعی می کند تا اطلاعات پنهان شده را پیدا کند اما اغلب متون مخفی که با استفاده از نرم افزارهای استگانوگرافی مخفی شده اند علامت خاصی از خود نشان نمی دهند یعنی مثلا اگر به شما چندین عکس داده شود تا یک متن مخفی را از درون آنها پیدا کنید بایستی ابتدا تشخیص دهید که کدام عکس شامل این متن مخفی است چرا که هیچ علامت خاصی وجود ندارد تا شما آن را تشخیص دهید حتی اگر عکس اولیه و اصلی نیز وجود داشته باشد براحتی قابل تشخیص نیست چرا که نه از لحاظ ظاهری و نه از لحاظ حجم این دو عکس تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند. نسل های مختلفی از نرم افزار های استگانوگرافی وجود دارد که پنهان شکنی یکی از انواع آن است. به طور کلی شکل های پنهان نگاری در صورتی امن هستند که تصویر پوششی یا گنجانه دارای نشانه‌های قابل کشف نباشد. به بیان دیگر، خواص آماری تصویر پوششی یا گنجانه باید همانند خواص آماری پوشانده باشد. توانایی کشف پیام در تصویر به طول پیام پنهان بستگی دارد. واضح است که هرچه مقدار اطلاعاتی که در یک تصویر قرار می‌دهیم کمتر باشد امکان کمتری هست که نشانه‌های قابل کشف به وجود آید. انتخاب فرمت تصویر نیز تأثیر زیادی بر سیستم پنهان نگاری دارد. فرمت‌های فشرده نشده‌ای مثل BMP، فضای زیادی برای پنهان نگاری فراهم می‌کنند ولی استفاده از آنها به دلیل حجم اطلاعات زائد بالای آنها شک برانگیز است.
پیدا کردن پیغام ها که بسیار مفید تر از نابودی آن است می تواند به دو دسته کلی تقسیم شود، عکس ها و متن ها. البته دسته های دیگری مانند بررسی های بلا درنگ بر روی ISDN و TCP/IP می تواند باشد که برای آنها به علت حجم بسیار بالای اطلاعات منتقل شده باید از الگوریتم های پیچیده استفاده کرد. همچنین در مورد پیدا کردن پیغام در متن، یک text باید از جنبه هایی مثل: گرامر، تعداد لغات تکرار شده، تعداد حرف های تکرار شده، محتوای متن و معنای آن. با وجود روش های بسیار زیاد انتقال متن مانند فکس، پست الکترونیکی، چاپ های با کیفیت بالا حتی با چاپگر های خانگی، تلگراف، پیدا کردن یک پیغام مخفی شده در حجم عظیمی از متن ها که جابجا می شوند کار بسیار دشوار و تقریباً غیر ممکن است.
2-2-5- تشخیص استگانوگرافی
هنر تشخیص استگانوگرافی، به عنوان آنالیزاستگ یاد می شود، که برای تشخیص استگانوگرافی موجود در یک فایل استفاده می شود .
روش های زیادی برای تشخیص استگانوگرافی وجود دارند:
1- مشاهده آن فایل و مقایسه آن با دیگر کپی آن فایل از طریق پیداکردن آن در اینترنت: معمولاً کپی های چندگانه ای از تصاویر در اینترنت وجود دارند، به طوری که شما می توانید چند تا از آنها را جهت مقایسه با فایل مشکوک به کار گیرید .
به عنوان مثال اگر شما یک فایل JPEG را دانلود کردید و فایل مشکوک هم JPEG بود و دو فایل، از واقعیت فاصله داشتند ، یکی از دیگری بزرگتر است. احتمال اینکه فایل مشکوک شما اطلاعات مخفی در درون خود داشته باشد زیاد است.
2- گوش کردن به یک فایل: این روش مانند روش بالا است و سعی در تشخیص استگانوگرافی در فایل تصویر دارد. اگر شما سعی در تشخیص استگانوگرافی در یک فایل صوتی دارید ، شما نیازمند این هستید که فایل یکسانی را برای مقایسه پیدا کنید که از همان فرمت صوتی استفاده می کند.
2-2-6- علامت حق تکثیر
در حقیقت علامت های حق تکثیر جنبه تجاری استفاده از پنهان سازی اطلاعات هستند که برای جلوگیری از استفاده های غیرمجاز تولیدات الکترونیکی اطلاعات به صورت نامحسوس و غیرقابل تفکیک از محصول داخل آن جاسازی می شود که در مواقع لزوم برای پیگیری استفاده غیر مجاز و اثبات حق مالکیت از طریق قانون می تواند به مالک واقعی محصول کمک کند . علامت حق تکثیر را می توان به دو دسته تقسیم کرد:
الف) واترمارکینگ: علامت واترمارکینگ اطلاعاتی هستند که داخل محصول الکترونیکی جاسازی می شوند و یا به بیان بهتر ترکیب می شوند طوری که از مقاومت بسیار بالایی برخوردار می باشند و معمولاً این اطلاعات شامل آرم یا علامت مخصوص شرکت یا مالک است که به آن لوگو گفته می شود. فرقی که پوشیده نگاری با واترمارکینگ دارد این است که در پوشیده نگاری آنچه مهم است پیامی است که داخل میزبان پنهان شده است و میزبان در حقیقت سدی است برای محافظت از پیام، لیکن در واترمارکینگ آنچه که مهم است میزبان است و پیام برای محافظت از میزبان داخل آن جاسازی شده است. یکی از خصوصیات ضروری واترمارکینگ داشتن مقاومت بسیار بالا است به طوری که به هیچ وجه قابل تفکیک از میزبان نباشد و از بین بردن آن منجر به از بین رفتن میزبان شود.
ب) فینگرپرینتینگ: فینگرپرینتینگ اطلاعاتی است که برای محافظت در مقابل استفاده غیر مجاز از محصولات نرم افزاری داخل آن پنهان می شود طوری که استفاده کننده مجاز با وارد کردن آنها به صورت عدد شناسایی قادر به استفاده از آن خواهد بود. همچنین این عدد شناسایی برای پیگیری کپی های غیر مجاز از نرم افزار نیز می تواند مورد استفاده قرار گیرد.
2-3- معایب استگانوگرافی
استگانوگرافی به اعتقاد بسیاری از نویسندگان و متخصصان علوم کامپیوتر، استگانوگرافی کاربردهای بد و غیرقانونی نیز وجود دارد. براساس آمار وب سایت www.techsec.com بیش از 300 نوع برنامه استگانوگرافی در اینترنت وجود دارند که به صورت رایگان و بی نام قابل دانلود شدن هستند. بدین ترتیب هر کس که تنها اطلاعات کمی در مورد کامپیوتر داشته باشد می تواند یکی از این برنامه ها را دانلود کرده و از آنها برای فرستادن پیام های مخفی استفاده کند. حال این فرد می تواند یک فرد عضو یک گروه جنایتکار و تبهکار باشد. و یا یکی دیگر ازاستفاده های بد استگانوگرافی را می توان هرزه نگاری برخی افراد و پنهان کردن آنها در داخل عکس های معمولی و قرار دادن آن عکس ها در داخل وب سایت ها برشمرد که در این صورت حتی ما از وجود آنها در بین فایل هایمان نیز بی اطلاع خواهیم بود.
2-4- تفاوت بین واترمارکینگ و فینگرپرینتینگ
واترمارکینگ و فینگرپرینتینگ کمی با یکدیگر تفاوت دارند، وقتی نشانه تجاری یا مشخصه ای در یک اثر مانند عکس، ویدئو یا صدا به شکل مخفیانه ذخیره می شود به آن واترمارکینگ می گویند؛ اما مخفی کردن شماره سریال یا یک مشخصه از یک چیز در چیز مشابه دیگر را فینگرپرینتینگ می نامند. هر دوی این روش ها برای جلوگیری از دزدی آثار بکار می روند، از دومی برای پیدا کردن ناقضین کپی رایت و از اولی برای اثبات آن استفاده می شود. اما این دو روش بخشی از مطلب کلی تری به نام استگانوگرافی هستند.
2-5- تفاوت پنهان نگاری و رمزنگاریتفاوت اصلی رمزنگاری و پنهان نگاری آن است که در رمز نگاری هدف اختفاء محتویات پیام است و نه به طور کلی وجود پیام، اما در پنهان نگاری هدف مخفی کردن هر گونه نشانه‌ای از وجود پیام است. در مواردی که تبادل اطلاعات رمز شده مشکل آفرین است باید وجود ارتباط پنهان گردد. به عنوان مثال اگر شخصی به متن رمزنگاری شده‌ای دسترسی پیدا کند، به هر حال متوجه می‌شود که این متن حاوی پیام رمزی می‌باشد. اما در پنهان نگاری شخص سوم ابداً از وجود پیام مخفی در متن اطلاعی حاصل نمی‌کند.
بنابراین استگانوگرافی به نوعی امنیت بیشتری نسبت به رمزنگاری دارد. البته همانطور که گفته شد می توان از ترکیب هر دو با هم نیز استفاده کرد، بدین ترتیب که پیام ابتدا رمز و سپس مخفی می شود که در این صورت یک لایه ی امنیتی دیگر به روش های متداول رمزنگاری اضافه می شود.

2-6- تفاوت پنهان نگاری، واترمارکینگ و رمزنگاری
جدول 2-1 مقایسه پنهان نگاری، نهان نگاری و رمزنگاری [23]
روش پنهان نگاری نهان نگاری رمزنگاری
حامل انواع رسانه دیجیتالی بیشتر ویدئو و تصویر متن هایی که مبتنی بر بسط فایل تصویری هستند
داده مخفی بار مفید واترمارک متن ساده
کلید اختیاری ضروری
فایل های ورودی حداقل دو تا مگر اینکه در تابع تعبیه سازی باشد یکی
آشکارسازی کور یادگیرنده است(نیاز به پوشش اصلی یا واترمارک برای استخراج دارد) کور
احراز هویت بازیابی کامل داده معمولاً توسط ارتباط متقابل بدست می آید. بازیابی کامل داده


هدف ارتباط مخفی حفظ قانون کپی رایت حفاظت از داده
نتیجه فایل استگ فایل واترمارک رمز گذاری متن
بحران مطلوبیت / ظرفیت استقامت استقامت
انواع حمله پنهان شکنی پردازش تصویر رمزگشایی
قابلیت مشاهده هیچ وقت گاهی اوقات همیشه
زمان شکست شناسایی شود حذف یا جایگزین شود رمزگشایی شود
ارتباط با پوشش لزوما وابسته به پوشش نیست. پیام مهمتر از پوشش است. معمولاً ویژگی از پوشش می آید. پوشش مهمتر از پیام است. کاربرد ندارد.
قابلیت انعطاف برای انتخاب پوشش مناسب آزاد است. انتخاب پوشش محدودیت دارد. کاربرد ندارد
تاریخچه بسیار سنتی بغیر از مدل های دیجیتالی مدرن مدرن
2-7- اهداف و ملزومات پنهان نگاری
به طور کلی اهداف تحلیل پنهان نگاری و یا حالت هایی که تحلیل انجام می گیرد به ترتیب شامل موارد زیر است:
1- اثبات وجود یا عدم وجود پیغام پنهانی: در یک رسانه ی مشکوک این حالت مهمترین هدف تحلیل پنهان نگاری است و اکثر الگوریتم های ارائه شده نیز در این مقوله هستند.
2- تخریب پیغام: این حالت مربوط به بازرسی فعال می شود. در یک کانال ارتباطی مشکوک تمام رسانه های رد و بدل شده را طوری تغییر می دهند که مطمئن باشند هیچ پیغامی رد و بدل نمی شود. البته در این زمینه باید توجه داشت که تغییر رسانه با هدف تخریب، کمترین تاثیر را روی کیفیت رسانه بگذارد.
3- استخراج پیغام: اگر فرستنده و گیرنده از الگوریتم های ساده ی پنهان نگاری استفاده کنند که نیازی به کلید رمز یا عمومی ندارد و یا این که کلید لو رفته باشد و الگوریتم توسط دشمن شناسایی شده باشد، دشمن می تواند پیغام را استخراج نماید. البته این حالت در پنهان نگاری به سختی اتفاق می افتد.
4- تغییر پیغام: پس از استخراج پیغام، ممکن است دشمن به قصد فریب پیغام را تغییر دهد و آن را در تصویر قرار داده و برای گیرنده ارسال کند.
5- استخراج کلید عمومی و کلید رمز: در بسیاری از الگوریتم های پنهان نگاری، کلید عمومی در بخشی از رسانه ی پنهان نگار به صورت ترتیبی قرار می گیرد که می توان الگوریتم های تحلیل خاصی به این منظور طراحی نمود.
6- یافتن الگوریتم پنهان نگاری: یک نوع تحلیل می تواند این باشد که پیغام به نوعی به دست دشمن رسیده است و دشمن می خواهد الگوریتم پنهان نگاری را به دست آورد تا برای رسانه های پنهان نگار بعدی بتواند پیغام پنهانی را استخراج کند.
گرچه هر کاربردی از پنهان نگاری تصویر نیازهای خاص خود را دارد، با این همه تمام روش های پنهان نگاری باید ملزومات مشترکی را رعایت کنند که عبارتند از :
١) شفافیت از نظر درک سیستم، ٢) امنیت و ٣) رعایت ظرفیت سیگنال
واضح است که این ملزومات به یکدیگر مربوطند. الگوریتم های پنهان نگاری، به منظور درج اطلاعات سیگنال پیام در داخل داده میزبان، تغییرات کوچکی را بر اساس سیگنال پیام در داده میزبان، ایجاد می کنند، به نحوی که با چشم انسان قابل مشاهده نباشد.
مواردی که در طراحی یک روش پنهان سازی دارای اهمیت هستند:
شفافیت: شفافیت سیستم بیان می دارد که موضوع میزبان قبل و بعد از جاسازی در پیام نباید تفاوت محسوسی داشته باشد چرا که هدف غیر قابل حس کردن انتقال پیام است و در حقیقت امنیت یک سیستم پنهان سازی در همین مسئله شفافیت نهفته است و هر چقدر که شباهت موضوع میزبان پیام در هر دو حالت عاری و حاوی پیام بیشتر باشد امنیت این سیستم در سطح بالاتری قرار دارد.
مقاومت: مقاومت یک سیستم پنهان سازی به معنای این است که پیام پنهان شده در مقابل اعمال تغییرات ناخواسته و غیر عمدی که وجود نویز در طول مسیر انتقال بوجود می آورد و یا اعمال تغییرات عمدی که توسط حمله کننده فعال به منظور تغییر پیام یا از بین بردن آن انجام می گیرد مقاومت لازم را داشته باشد.
ظرفیت: در یک سیستم پنهان سازی هر چقدر بتوان پیام بیشتری را در یک میزبان مخفی نمود این سیستم مناسب تر خواهد بود حجم داده ای که می توان در یک میزبان ذخیره کرد دقیقا بستگی به ماهیت میزبان دارد و این که تاچه حدی می توان داده در آن پنهان کرد بدون اینکه در شفافیت آن تاثیری جدی بگذارد. سه ویژگی فوق بطور بسیار تنگاتنگی در ارتباط با یکدیگر هستند بدین معنی که با ثابت فرض کردن ویژگی اول و افزایش ویژگی دوم ویژگی سوم حتما کاهش خواهد یافت.
ثابت =مقاومت*ظرفیت
در شکل های پنهان نگاری عناصر ظرفیت و شفافیت اهمیت اصلی را دارند. در دنیای امروز، جوهر نامرئی و کاغذ که در گذشته برای برقراری ارتباط پنهانی به کار برده می‌شد به وسیله رسانه‌های عملی‌تر مثل تصویر، ویدئو و فایل‌های صوتی جایگزین شده‌اند. به دلیل اینکه این رسانه‌های دیجیتال دارای افزونگی اطلاعاتی زیادی هستند می‌توانند به عنوان یک پوشش مناسب برای پنهان کردن پیام استفاده شوند. تصاویر مهم‌ترین رسانه مورد استفاده به خصوص در اینترنت هستند و درک تصویری انسان از تغییرات در تصاویر محدود است. تصاویر نوعی رسانه پوششی مناسب در پنهان نگاری محسوب می‌شوند و الگوریتم‌های پنهان نگاری متعددی برای ساختارهای مختلف تصاویر ارائه شده‌است. هیچ یک از این الگوریتم‌ها تاکنون امنیت را به طور کامل تأمین نکرده‌اند. به طور کلی شکل های پنهان نگاری در تصویر از الگوریتم جاسازی و الگوریتم استخراج بیت‌ها تشکیل شده‌اند. به تصویر مورد استفاده برای پنهان نگاری پوشانه و به تصویری که در اثر قرار دادن پیام به وسیله الگوریتم جاسازی به دست می‌آید تصویر پوششی یا گنجانه می‌گوییم. الگوریتم‌های پنهان نگاری به صورت عمومی از افزونگی در فضای مکانی یا افزونگی در فضای تبدیل استفاده می‌کنند. در هر کدام از این فضاها به شیوه‌های گوناگونی می‌توان داده‌ها را پنهان کرد که یکی از ساده‌ترین روش ها، استفاده از بیت‌های کم ارزش فضای مورد نظر است. در پنهان نگاری نیز همانند رمز نگاری فرض بر آن است که الگوریتم‌های بکار رفته در پنهان نگاری برای همه آشکار است. شفافیت در این روش ها بر پایه پنهان بودن کلید تعریف می‌گردد به طوری که نتوان بدون داشتن کلید هیچ اطلاعی از وجود پیام پنهان کسب کرد.
2-8- انواع بازرسی
در راستای رسیدن به اهداف یاد شده تحلیلگر دو نوع بازرسی می تواند انجام دهد:
1- بازرسی فعال: در این نوع بازرسی، ناظر پیغام را با اندکی دست کاری تغییر می دهد تا امیدوار باشد که هیچ ارتباط پنهانی برقرار نمی شود. چون روش های پنهان نگاری بیشتر روی امنیت و ظرفیت تکیه دارد، معمولاً شکننده و غیر مقاوم هستند. لذا پنهان نگاری در برابر ناظر فعال، کار مشکلی است و در این حالت باید از تکنیک های واترمارکینگ مقاوم بهره گرفت.
2- بازرسی غیر فعال: در بازرسی غیر فعال، تحلیلگر تمام پیغام هایی را که بین فرستنده و گیرنده رد و بدل می شود بررسی می کند. هیچ پیغامی را تغییر نمی دهد. لازم به ذکر است که در ارتباط فرستنده و گیرنده، رسانه پنهان نگاری شده قابل تشخیص نیست و این تحلیلگر است که باید با هنر خود آن را پیدا کند.
2-9- شیوه حملات تحلیل
تحلیل را با دو شیوه حملات مشاهده ای و آماری می توان انجام داد. اگرچه پنهان نگاری سعی می کند اطلاعات را طوری پنهان نماید که قابل مشاهده و ادراک نباشد ولی اعوجاج هایی روی مشخصات آماری سیگنال پوششی ایجاد می کند. هنر روش های تحلیل، شناسایی این ویژگی ها و دسته بندی آن ها، برای جداسازی تصاویر پنهان نگار و غیر پنهان نگار است.
روش های تحلیل آماری خود به دو گروه روش های عمومی و الگوریتم هایی که برای یک روش خاص پنهان نگاری طراحی می شوند، تقسیم می گردند. در روش های عمومی، تحلیل برای همه روش های پنهان نگاری یا برای دسته ای از روش های پنهان نگاری انجام می شود. اگرچه روش های عمومی کاربردی تر و جذاب تر هستند برای یک الگوریتم خاص نسبت به گروه دوم، پاسخ های ضعیف تری تولید می کنند. البته بایستی اشاره کرد که با توجه به ساختارهای تصویر، دسته بندی های مختلفی برای تحلیل پنهان نگاری می توان ارائه نمود. به عنوان مثال می توان به تحلیل پنهان نگاری در حوزه مکانی و در حوزه تبدیل و یا تحلیل پنهان نگاری برای تصاویر غیر فشرده و تصاویر فشرده، تحلیل پنهان نگاری برای تصاویر رنگی، سیاه و سفید و باینری اشاره کرد.
2-10- اصطلاحات استگانوگرافی
فایل حامل: فایلی که اطلاعات مخفی شده را درون خود نگه می دارد .
آنالیزگر استگ: فرایندی که اطلاعات مخفی درون یک فایل را تشخیص می دهد .
وسیله استگ: وسیله ای که در اطلاعات مخفی وجود دارد.
بیت های فراوانی: قسمتهایی از اطلاعات درون یک فایل که می تواند بدون صدمه به فایل در آن عمل اوررایت یا تغییر فایل را انجام دهد.
محل حمل (داده): اطلاعاتی که مخفی می شوند .
2-11- روش های پنهان سازی اطلاعات
همانطور که در شکل (2-3) نشان داده شده است پتیتکولاس (1999) روش های پنهان سازی اطلاعات را به صورت زیر دسته بندی کرد [8]:
-25336513970پنهان سازی اطلاعات
کانالهای مخفی
پنهان نگاری
ناشناس ماندن
علامت گذاری کپی رایت
زبان شناختی
فنی
قوی
شکننده
فینگرپرینتینگ
واترمارکینگ
غیرقابل مشاهده
قابل مشاهده
00پنهان سازی اطلاعات
کانالهای مخفی
پنهان نگاری
ناشناس ماندن
علامت گذاری کپی رایت
زبان شناختی
فنی
قوی
شکننده
فینگرپرینتینگ
واترمارکینگ
غیرقابل مشاهده
قابل مشاهده

شکل 2-3 شکل های پنهان سازی اطلاعات توسط پتیتکولاس[8]
بلوک دیاگرام و تعاریفی که در اولین کارگاه بین المللی پنهان سازی اطلاعات برای انجام این عمل عنوان شد به شرح زیر است [24]:
over-medium : شئ ای که پیام در قالب آن منتقل می شود و می توان شامل تصویر، متن و …باشد در این تحقیق به آن تصویر پوششی گفته می شود.
Embedded-message : داده ای که باید به صورت پنهانی منتقل شود و داخل پیام پوششی جاسازی می گردد در این تحقیق به آن پیام مخفی گفته می شود.
Stego-medium : حاصل ترکیب پیام در میزبان است در این تحقیق به آن تصویر پنهان نگاری شده گفته می شود.
Stego-key : اطلاعات سری است که مشترک بین فرستنده و گیرنده است و به منظور جاسازی و بازیابی اطلاعات از آن استفاده می شود.
Embedder(E ) : تابع جاسازی کننده پیام .
Extractor(E-1 ) : تابع استخراج کننده پیام .
برای انجام هر روش پنهان سازی دو کار زیر باید صورت پذیرد [25]:
الف) در آنچه به عنوان تصویر پوششی بکار می رود این تحقیق باید انجام شود که چه تغییراتی را می توان روی آن اعمال نمود بدون اینکه تفاوت قابل درکی بین نمونه اصلی و نمونه ای که در آن تغییرات ایجاد شده بوجود آید. این تحقیق برای انجام عملیات فشرده سازی نیز جهت حذف اجزاء زائدی که وجود یا عدم وجود آنها در کیفیت تاثیر چندانی ندارد انجام می شود.
ب) از مشخصه تحقیق شده در قسمت (الف) برای پنهان کردن اطلاعات استفاده شود.
اگرخواسته باشیم پنهان سازی اطلاعات را به صورت فرمولی عنوان کنیم می توان گفت برای قطعه ای اصلی از داده d که به عنوان میزبان مطرح است حد آستانه ای وجود دارد t که چنانچه زیر این حد آستانه، تغییراتی در d بوجود آوریم قابل تشخیص برای حسگرهای انسانی نیست. این حد آستانه از راه آزمایش بدست می آید و در افراد مختلف متفاوت است. لیکن کمترین مقدار آن از لحاظ حس انسانی می تواند برای t در نظر گرفته می شود. بنابراین ما همواره می توانیم تغییر c در d را زیر حد آستانه t بوجود آوریم طوری که قابل تشخیص بوسیله احساس نباشد.
d+c<t
اساس کار روش های موجود در پوشیده نگاری را می توان به دو دسته کلی زیر تقسیم کرد [24]:
روش هایی که بر پایه نقص در سیستم بینایی انسان (HVS) استواراست.
روش هایی که بر پایه نقص در سیستم شنوایی انسان(HOS ) استوار است.
سیستم شنیداری انسان آنقدر دقیق نیست که تغییرات جزئی ایجاد شده در قطعات صوت را تشخیص دهد و بنابراین از همین نقطه ضعف می توان استفاده نمود و داده ای را لابه لای قطعات صوت جا سازی کرد همچنین سیستم دیداری انسان دارای خصوصیاتی است که بر مبنای آنها روش های پنهان سازی متفاوتی در قالب تصاویر خصوصاً تصاویر ثابت ابداًع شده اند.
2-12- استگانوگرافی در رسانه های مختلف
در سه بخش بعدی درباره اینکه چگونه از استگانوگرافی در متن، عکس و صدا ایجاد و استفاده می شود بحث می کنیم. اغلب، در حالی که احتیاجی به آن نیست، متن هایی که در متن مخفی می شوند را نیز رمزگذاری می کنند. این برای تبعیت از یکی از قوانین کیرشهف در رمزنگاری است. طبق این قانون باید فرض شود دشمن از علم و تکنولوژی برخوردار است که می تواند تشخیص دهد شما از استگانوگرافی استفاده کرده اید. تنها قسمتی که دشمن از آن بی خبر است کلمه کوتاهی است که برای رمزگشایی مورد استفاده قرار می گیرد. سیستم باید به شکلی باشد که دشمن بدون آن کلمه بختی برای یافتن متن شما نداشته باشد.
 وقتی اطلاعات را جاسازی می کنیم باید نکات زیر را در نظر داشته باشیم:
اطلاعات پوشاننده باید به شکلی باشد که وقتی اطلاعات مورد نظر را درون آن جاسازی می کنیم تغییر نکند، اطلاعاتی که جاسازی می شود نیز باید به شکلی باشد که دیده نشود، البته منظور همیشه مخفی بودن نیست، اطلاعات می تواند دیده بشود ولی نظر کسی را جلب نکند.

bew133

فصل دوم پیشینه تحقیق
2ـ1مقدمه............................................................................................................................................................................................................10
2ـ2عاطفه مثبت ومنفی...................................................................................................................................................................10
2ـ3 فرسودگی شغلی........................................................................................................................................................................14
2ـ3ـ1 علل ایجاد فرسودگی شغلی....................................................................................................................................................17
2ـ3ـ2نشانه های فرسودگی شغلی...................................................................................................................................................19
2ـ3ـ3دیدگاهای درمورد فرسودگی شغلی……....................................................................................................................................19
2ـ4 رفتار شهروندی سازمانی.............................................................................................................................................................22
2ـ4ـ1 ابعاد رفتار شهروندی....................................................................................................................................................................23
2ـ4ـ2عوامل تأثیر گذار بر رفتار شهروندی سازمانی...........................................................................................................................27
2ـ4ـ3 رفتار شهروندی سازمانی و فرسودگی شغلی در سازمان.........................................................................................................29
2ـ4ـ4رفتار شهروندی سازمانی در بخش دولتی............................................................................................................................. 30
ـ2مروری برتحقیقات پیشین..............................................................................................................................................................30
2ـ5ـ1پیشینه تحقیقات داخلی...........................................................................................................................................................30
2ـ5ـ2پیشینه تحقیقات خارجی......................................................................................................................................................44
فصل سوم روش پژوهش
3ـ1مقدمه................................................................................................................................................................................................53
3ـ2روش تحقیق.....................................................................................................................................................................................53
3ـ3جامعه آماری.................................................................................................................................................................................53
3ـ4نمونه آماری(حجم- روش)................................................................................................................................................................54
3ـ5قلمرو زمانی و مکانی تحقیق.........................................................................................................................................................54
3ـ6روش جمع آوری اطلاعات.................................................................................................................................................................54
3ـ6ـ1مطالعات کتابخانه ای.................................................................................................................................................................54
3ـ6-2 روش میدانی:........................................................................................................................................................................54
3ـ7 اندازه گیری...................................................................................................................................................................................54
3ـ7ـ1مقیاس عواطف مثبت ومنفی پاناس..........................................................................................................................................55
3ـ7ـ2مقیاس فرسودگی شغلی............................................................................................................................................................55
3ـ7ـ3 مقیاس رفتار شهروندی سازمانی................................................................................................................................................56
3ـ8 خلاصه طیف مورد استفاده در پرسشنامه پژوهشی حاضر……........................................................................................................56
3ـ9روش تجزیه و تحلیل داده ها...............................................................................................................................................................57
3ـ10محدودیت های تحقیق...................................................................................................................................................................57
3ـ10ـ1محدویت های غیر قابل کنترل................................................................................................................................................57
3ـ10ـ2محدودیت های کنترل...............................................................................................................................................................57
3ـ11 خلاصه فصل................................................................................................................................................................................... 57
فصل چهارم تجزیه و تحلیل داده ها
4ـ1مقدمه................................................................................................................................................................................................60
4ـ2 توصیف آماری داده ها..................................................................................................................................................................60
4ـ2ـ1 یافته های توصیفی شامل میانگین و انحراف استاندارد متغیرهای تحقیق..............................................................................60
4ـ2ـ2. سوالات پژوهشی: .................................................................................................................................................................60
4ـ3 تحلیل های استنباطی...............................................................................................................................................................61
4ـ4 . بررسی و تحلیل آزمونهای همبستگی پیرسون.............................................................................................................................63
4ـ4ـ1 بررسی و تحلیل فرضیه 1...........................................................................................................................................................3 6
4ـ4ـ2 بررسی و تحلیل فرضیه 2.........................................................................................................................................................65
4ـ4ـ3 بررسی و تحلیل فرضیه 3.............................................................................................................................................................66
4ـ4ـ4 بررسی و تحلیل فرضیه 4..........................................................................................................................................................68
4ـ4ـ5 بررسی و تحلیل فرضیه 5............................................................................................................................................................71
4ـ5. بررسی و تحلیل آزمونهای پردازش رگرسیون.............................................................................................................................72
4ـ5ـ1 بررسی و تحلیل فرضیه 6.................................................................................................................................................72
4ـ5ـ2 بررسی و تحلیل فرضیه 7 ......................................................................................................................................................76
فصل پنجم نتیجه گیری
5ـ1 مقدمه.............................................................................................................................................................................................80
5ـ2 نحویه شکل گیری سوالات و فرضیات....................................................................................................................................80
5-3 روش شناختی پژوهش................................................................................................................................................................81
5-4 یافته های تحقیق........................................................................................................................................................................81
5ـ4ـ1 سوال پژوهشی: میزان احساس عواطف مثبت و منفی، رفتار شهروندی سازمانی و فرسودگی شغلی کارمندان در نمونه پژوهشی حاضر در چه حدی است؟....................................................................................................................................................87
5ـ4ـ1ـ1بحث در مورد نتایج فرضیه های فرعی..................................................................................................................................82
5ـ4ـ1ـ2 بحث درمورد فرضیه 1......................................................................................................................................................82
5ـ4ـ1ـ3 بحث درمورد فرضیه 2..........................................................................................................................................................82
5ـ4ـ1ـ4 بحث درمورد فرضیه 3.........................................................................................................................................................82
5ـ4ـ1-6 بحث درمورد فرضیه 4..........................................................................................................................................................83
5ـ4ـ1ـ7 بحث درمورد فرضیه 5........................................................................................................................................................83
5ـ4ـ1ـ8 بحث درمورد فرضیه 6 .....................................................................................................................................................83
5-4ـ1ـ9 بحث درمورد فرضیه 7 ..................................................................................................................................................... 85
5-5 بحث و نتیجه گیری: ..................................................................................................................................................................86
5ـ5ـ1 نتیجه گیری..............................................................................................................................................................................89
5-6محدودیت های تحقیق...................................................................................................................................................................89
5-6-1محدویت های غیر قابل کنترل...............................................................................................................................................90
5-6-2 محدودیت های کنترل...........................................................................................................................................................91
5-7 پیشنهادهای تحقیق...................................................................................................................................................................91
5-7-1 پیشنهاد های کار بردی بر پایه یافته های تحقیق.................................................................................................91
5-7-2 پیشنهاد هایی برای پژوهشهای بعدی..................................................................................................................92
فهرست منابع...................................................................................................................................................................................93
فهرست جداول
جدول3-8:مقیاس درجه بندی سوال های پرسشنامه فرسودگی شغلی و رفتار شهروندی سازمانی................................................57
جدول 3-9: مقیاس درجه بندی سوال های پرسشنامنه عواطف مثبت ومنفی.................................................................................57
جدول شماره 1: میانگین و انحراف استاندارد نمرات متغیرهای مورد مطالعه..................................................................................61
جدول شماره 6 همبستگی بین متغیرهای عواطف منفی با فرسودگی شغلی......................................................................................64
جدول شماره 7 همبستگی بین متغیرهای عواطف منفی با رفتار شهروندی سازمانی...........................................................................66
جدول شماره 8 همبستگی بین متغیرهای فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی..................................................................68
جدول شماره 6 همبستگی بین متغیرهای عواطف مثبت با فرسودگی شغلی..................................................................................70
جدول شماره 7 همبستگی بین متغیرهای عواطف مثبت با رفتار شهروندی سازمانی......................................................................72
جدول شماره 11- متغیرهای وارد شده و خارج شده در تحلیل رگرسیون........................................................................................74
جدول شماره 12- مقادیر همبستگی و ضریب تعیین دار معادله رگرسیون.......................................................................................75
جدول شماره 13- پردازش واریانس رگرسیون چندگانه....................................................................................................................76
جدول شماره 14- ضرایب رگرسیون و آماره های همراه آن...............................................................................................................77
جدول 11 (الف). شاخص های آماری و نتایج تحلیل رگرسیون مربوط به نقش تعدیل کننده فرسودگی شغلی در رابطه بین عواطف مثبت با OCB.......................................................................................................................................................................................79
جدول 11 (ب) شاخص های آماری و ضرایب مربوط به نقش تعدیل کننده فرسودگی شغلی در رابطه بین.....................................79
فهرست نمودارها
نمودار 5: هیستوگرام مربوط به متغیر عواطف مثبت...............................................................................................................................62
نمودار 6: هیستوگرام مربوط به متغیر عواطف منفی.................................................................................................................................63
نمودار 7: خط پراکنش مربوط به عواطف منفی با فرسودگی شغلی......................................................................................................65
نمودار 7: خط پراکنش مربوط به عواطف منفی با رفتار شهروندی سازمانی...........................................................................................67
نمودار 7: خط پراکنش مربوط به فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی.....................................................................................69
نمودار 7: خط پراکنش مربوط به عواطف مثبت با فرسودگی شغلی.......................................................................................................71
نمودار 7: خط پراکنش مربوط به عواطف مثبت با رفتار شهروندی سازمانی...........................................................................................73

فصل اول
کلیات تحقیق
1ـ1مقدمه
یکی از مشکلات اصلی سازمانها در دنیای متحول و به شدت متغیر امروزی شناسایی عواملی است که می تواند در بروز رفتار شهروندی سازمانی که یکی از پدیده های نو ظهور در زمنیه رفتار سازمانی است تأثیربگذارد. در مکاتبات اولیه مدیریت افراد با رفتارهایی ارزیابی می شوند که در شرح شغل و شرایط احراز از شاغل انتظار می رفت ولی امروز رفتارهای فراتر از آنها مد نظر قرار گرفته است. این رفتارها به مفاهیم رفتارهای پیش اجتماعی، رفتارهای فرانقشی،عملکرد زمینه ای رفتار خود جوش و یا رفتار شهروندی سازمانی مد نظر قرار گرفته اند. برخلاف گذشته که از کارکنان انتظار می رفت تا در حد نقش های رسمی عمل کنند در قرارداد های روان شناختی جدید رفتار های فراتر از نقش مورد انتظار است.سازمانهای امروزی نیاز به انعطاف پذیری برای موفقیت و مواجهه با رقبا دارند . رفتار شهروندی سازمانی نوعی رفتار است که ضمن ایجاد منافعی همچون بهره وری بیشتر ، کیفیت جامعه و بهبود کیفیت زندگی کاری می تواند در جهت ایجاد این مزیت گامی مهم بر دارد .
1ـ2 بیان مسئله
یکی از عمده ترین و ارزشمندترین منابعی که در اختیار سازمانها قرار دارد نیروی انسانی است که شاید آنگونه که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته، چرا که هنوز اهمیت و توانمندی های این منبع گرانقدر برای بسیاری از سازمانها ناشناخته باقی مانده تا آنکه بتوانند آن را بارور ساخته و نهایت بهره را از این منبع داشته باشند(زین ابادی و همکاران1388)دراینجا به مطالعه عواطف منفی و فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی می پردازیم، رفتار شهروندی سازمانی رفتارهای اختیاری است که بدون هیچ انتظاری برای بهبود عملکرد سازمان انجام میگیرد.رفتار شهروندی سازمانی، رفتاری منحصر به فرد ،اختیاری و فرا وظیفه ای است که در افزایش عملکرد اثر بخشی سازمان موثر است وبه طور مستقیم بوسیله سیستم پاداش سازماندهی نمی شود(استفان و همکاران ، 2008،ص12). درایجاد رفتار شهروندی سازمانی عوامل زیادی دخیل هستند، و همچنیین عواملی نیز از رفتار شهروندی سازمانی جلو گیری میکنند در کل افرادیکه عواطف منفی بالا و یا دچار فرسودگی شغلی هستنند تمایل زیادی به کار ندارند یا از کار خود ناراضی هستند.حالت عاطفی منفی یک تجربه ای از هیجان های خاصی چون عصبانیت و ترس است که عموما در پاسخ به شرایط و موقعیت ها به و جود می اید.(هاجر براتی1390)افرادی که عواطف منفی بالایی دارند معمولاً زود‌رنج، بی‌قرار، افسرده، بدبین و ناراضی هستند.افرادی که عواطف منفی بالایی دارند اغلب نظر بد بینانه ای نسبت به خود دارند و به اشتباه، ناامیدی‌، تهدید و کمبود دچار می‌شوند(واتسون ؛کلارک ، 1999).
عواطف منفی در یک زمینه سازمانی مورد بررسی واقع شده به این منظور که ارتباط آن با میزان بازدهی مشخص شود بررسی آنها به قصد تشخیص تاثیر ویژگی‌های شخصیتی همچون عواطف منفی روی میزان بازدهی مدیران چینی انجام شد. نتایج بررسی‌ها نشان داد که اعداد بالای عواطف منفی حاوی میزان بیشتری از بازدهی بودند(جوی:فرانسسکو . مطالعات دیگر، تاثیر ویژگی‌های شخصیتی چون عواطف منفی را بر رضایت‌های شغلی بررسی کردند. اگر چه تحقیقات سابق رابطه میان عواطف منفی، رضایت شغلی و میزان بازدهی را بررسر می‌کرد، هیچ یک قادر نبوده رابطه بین عواطف منفی و خستگی را ارزیابی کند.(مایکل و همکاران.2008).
فرسودگی شغلی به عنوان موضوعی جدی برای کارکنان امور اجتماعی و همه حوزه‌های دیگر شناخته‌ شده است. فرسودگی شغلی با تاثیرات منفی سلامتی همچون نگرانی، افسردگی، اعتماد به نفس پایین، مشکلات کلسترول، سردرد‌، سلامت روانی تحلیل‌رفته و دیگر مسائل مربوط به سلامتی مرتبط است. در ارتباط با فرسودگی شغلی، پیامدهای سازمانی با پیامد‌های سلامت شخصی با هم در ارتباط‌اند. فرسودگی شغلی با میزان بازدهی، تعهد پایین کارکنان و رضایت از کار پایین در ارتباط است.
فرسودگی کاری در حقیقت آن نوع از فرسودگی روانی است که با فشارهای روانی یا استرسهای مربوط به شغل و محیط کار توام گشته است. این اختلال در میان انواع مشاغل مدرسان و یاری دهنده هایی نظیر مشاوران، مددکاران اجتماعی، پزشکان، پلیس، پرستاران مشاهده شده و با محرکهای تنش زایی مانند داشتن مراجعان بیش از حد در یک زمان ، نداشتن وقت کافی و فقدان حمایت یا قدردانی مرتبط است.(برک و همکاران:1991)
رفتار شهروندی سازمانی، رفتاری منحصر به فرد ،اختیاری و فرا وظیفه ای است که در افزایش عملکرد اثر بخشی سازمان موثر است وبه طور مستقیم بوسیله سیستم پاداش سازماندهی نمیشود.
یکی از عوامل کلیدی و بسیار مهم در تحقق نیافتن رفتار شهروندی سازمانی در سازمانها فرسودگی شغلی افراد در محیط کار است. فرسودگی کاری در حقیقت نوعی فرسودگی روانی است که با فشارهای روانی یا استرس-های مربوط به شغل و محیط کار توام گشته است. این اختلال در میان انواع مشاغل مدد رسان و یاری دهنده نظیر مشاوران، معلمان، مددکاران اجتماعی، پزشکان، پلیس، پرستاران و مواردی از این قبیل مشاهده شده و با محرک های تنش زایی مانند داشتن مراجعان بیش از حد در یک زمان، نداشتن وقت کافی و فقدان حمایت یا قدردانی، مرتبط است. اما میزان فشارکاری و به تبع آن فشار روانی شغلی و فرسودگی¬شغلی در افراد مختلف متفاوت است( مستبصری:1387).
از آنجا که فرسودگی شغلی در کارکنان باعث کاهش بازده¬کاری، افزایش غیبت از کار، افزایش هزینه های بهداشتی و جابجایی پرسنل، تغییرات رفتاری و فیزیکی¬و کاهش کیفیت خدمات ارایه شده به مراجعان، و بدنبال آن نارضایتی از خدمات می¬شود و از همه مهم¬تر مشتریان تحت¬تاثیر قرار می¬گیرند، بنابراین شناخت و پیشگیری از فرسودگی¬شغلی درارتقاء بهداشت روانی افراد و ارتقاء سطح کیفیت خدمات ارایه شده، نقش بسزایی خواهد داشت (طوبایی وهمکاران ،1388).در سال های اخیر پدیده فرسودگی شغلی توجه بسیاری از محققان و دست اندرکاران بهره وری نیروی انسانی را به خود جلب کرده است. این نشانگان، پیامد فشار روانی مزمن شغلی است. فشار¬های روانی که ممکن است منجر به فرسودگی شغلی شوند عبارتند از: بار اضافی کمی و کیفی، تعارض و ابهام در نقش، فقدان مشارکت و فقدان حمایت اجتماعی (عزیزی مقدم ، 1386-1387). بعد از بررسی گسترده تحقیقات موجود، رفتارهای شهروندی سازمانی را با طبقه‌بندی آنها در هفت مقوله متفاوت تعریف کرد: رفتارهای کمکی، دوستانگی (جوانمردی)، تعهد سازمانی، موافقت سازمانی، انگیزه فردی، اخلاق اجتماعی و پیشرفت فردی. برای پیگیری اهداف مطاله حاضر، تعریف OCB که بر انواع خاص رفتارها تاکید دارد بیشتر بررسی می‌شود. فرض کلی بر این است که کارکنان دانشگاه رازی که با این‌گونه رفتارها سر و کار دارند به دلیل احتمال اینکه بیشتر خود را خسته می‌کنند، در معرض فرسودگی شغلی بیشتری قرار بگیرند. مخصوصاً کسانی که بیشتر از حد انتظار مسئولیت‌های شغل خاصی را به عهده می‌گیرند، در معرض فرسودگی شغلی مفرط قرار دارند. این میزان کاری که توسط افراد دارای ویژگی‌های رفتاری OCB انجام می‌گیرد، ممکن است به ایجاد ارتباط‌هایی میان OCB، NA و فرسودگی شغلی شود. (استفان و همکاران ، 2008،ص12ـ14).
1ـ3ضرورت انجام تحقیق
سازمان ها به دلیل بروز فرسودگی شغلی در بین کارکنان هزینه های زیادی را، به طور آشکار و پنهان متحمل می شوند. علاوه بر آن باعث غیبت کارکنان ازمحل کار، کاهش کیفیت کار، تعارضات بین فردی با همکاران، مشکلات جسمی- روانی، تغییر شغل و نهایتاً ترک خدمت می شوند (پیامی :1379)
(طبرسا و همکاران:1389) عوامل موثر بر رفتارشهروندی سازمانی در یک بیمارستان نظامی را مورد بررسی قراردادند و دریافتند که :از دومتغیر رضایت شغلی و اعتماد سازمانی، تنها رضایت شغلی در انواع عدالت سازمانی بر رفتار شهروندی سازمانی به طورکامل تاٌثیر دارد .
(شاکری نیا و همکاران: 1389) به بررسی رابطه استرس شغلی و تاب آوری با فرسودگی شغلی در پرستاران زن پرداختند و چنین نتیجه گرفتندکه بین استرس های شغلی و فرسودگی شغلی پرستاران، رابطه مثبت معنادار وجود داشت.
مطالعات دیگر، تاثیر ویژگی‌های شخصیتی چون عواطف منفی را بر رضایت‌های شغلی بررسی کردند. اگر چه تحقیقات سابق رابطه میان عواطف منفی، رضایت شغلی و میزان بازدهی را بررسر می‌کرد، هیچ یک قادر نبوده رابطه بین عواطف منفی و خستگی را ارزیابی کند
(جمالی و همکاران: 1389 ) به بررسی رابطه بین عوامل شغلی و سازمانی با رفتار شهروندی سازمانی اعضاء هیات علمی واحدهای منطقه یک دانشگاه آزاد اسلامی پرداختند و نشان دادندکه میزان بروز رفتارشهروندی سازمانی در بین اعضاء هیات علمی منطقه یک دانشگاه آزاد اسلامی کمی بیشتر از حد متوسط می باشد. .متغیرهای رضایت شغلی ، تعهد سازمانی بر روی رفتارشهروندی سازمانی تاثیر مثبت و فرسودگی شغلی و جو سازمانی تاثیر منفی دارند.
طیبه شریفی وهمکاران در بررسی رابطه فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران استان چهارمحال وبختیاری همانگونه که ملاحظه گردید، بین فرسودگی شغلی با ابعاد رفتار شهروندی سازمانی(بجز آداب اجتماعی ) رابطه ی مثبتِ معنی دار وجود دارد.
1ـ4 اهداف تحقیق
1ـ4ـ1 هدف کلی:
برسی رابطه بین عواطف منفی ،فرسودگی شغلی ورفتار شهروندی سازمانی کارکنان خدمات انسانی
1ـ4ـ2 اهداف جزئی:
1)بررسی رابطه بین عواطف منفی با فرسودگی شغلی دربین کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه
2) بررسی رابطه بین عواطف منفی ورفتار شهروندی سازمانی دربین کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه
3)بررسی رابطه بین فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی دربین کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه
4) بررسی رابطه بین عواطف مثبت با فرسودگی شغلی دربین کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه
5) بررسی رابطه بین عواطف مثبت با رفتار شهروندی سازمانی دربین کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه
6) بررسی رابطه عواطف منفی و فرسودگی شغلی نقش پیش بینی کننده را در رفتار شهروندی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه ایفا می کنند.
7) بررسی رابطه متغیر فرسودگی شغلی در رابطه بین عواطف مثبت و رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه نقش تعدیل کنندگی دارد.
1-5 فرضیه های تحقیق
1ـ5ـ1 فرضیه اصلی:
بین عواطف منفی ،فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه رازی ارتباط وجود دارد
1ـ5ـ2 فرضیه ها فرعی
فرضیه 1: بین عواطف منفی با فرسودگی شغلی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد.
فرضیه 2: بین عواطف منفی با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد.
فرضیه 3: بین فرسودگی شغلی با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد.
فرضیه 4: بین عواطف مثبت با فرسودگی شغلی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد
فرضیه 5: بین عواطف مثبت با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد.
فرضیه 6. عواطف منفی و فرسودگی شغلی نقش پیش بینی کننده را در رفتار شهروندی کارمندان دانشگاه رازی کرمانشاه ایفا می کنند.
فرضیه 7: متغیر فرسودگی شغلی در رابطه بین عواطف مثبت و رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه رازی کرمانشاه نقش تعدیل کنندگی دارد.
1ـ6 تعاریف واژه ها و اصلاحات
1ـ6ـ1 تعریف مفهومی عواطف منفی ومثبت
واتسون و تلگن عواطف را به دو بعد عاطفی پایه تقسیم بندی می کنند یکی عاطفه منفی است . بدین معنی که شخص تا چه میزان احساس ناخرسندی و ناخوشایندی می کند. عاطفه منفی یک بعد عمومی از یأس درونی و عدم اشتغال به کار لذت بخش است که به دنبال آن حالت های خلقی اجتنابی از قبیل خشم ، غم، تنفر، حقارت ، احساس گناه ، ترس و عصبانیت پدید می آید. بعد عاطفی دوم، عاطفه مثبت است که حالتی از انرژی فع ال، تمرکز زیاد و اشتغال به کار لذت بخش می باشد. عاطفه مثبت در برگیرنده طیف گسترده ای از حالت های خلقی مثبت از جمله شادی، احساس توانمندی، شور و شوق، تمایل، علاقه و اعتماد به نفس است.دریافتند که این دو عامل عاطفی ارتباط متفاوتی با افسردگی و اضطراب دارند.
1ـ6ـ2 تعریف عملیاتی عواطف مثبت ومنفی
در این تحقیق منظور از عواطف منفی و مثبت ، مجموع نمره ای است که فرد از پرسشنامه استاندارد عواطف مثبت ومنفی PANAS به دست می آورد.
1ـ6ـ3 تعریف مفهومی فرسودگی شغلی
فرسودگی شغلی کاهش قدرت سازگاری فرد با عوامل فشارزاست و سندرمی است مرکب از خستگی جسمی و عاطفی که منجر به ایجاد خود پنداری منفی در فرد، نگرش منفی نسبت به شغل، و فقدان احساس ارتباط با مراجعان به هنگام انجام وظیفه گردد. در تعریفی دیگر فرسودگی یک فرد نتیجه فشار کاری است که منجر به سازگاری ناهنجار و اجرای کار نامرغوب می شود . ( تانگ و ینگ به نقل از( سانبول 2003) فرسودگی به عنوان یک تجربه روانشناسی منفی که واکنش به استرس کاری مرتبط می باشد تعریف شده است. (دوتسچ، راتلیف ، به نقل از( سانبول 2005 ) در تعریفی دیگر از پا درآمدن از رمق افتادن، از پاافتادگی، بی حالی ، سستی و رخوت متصدی شغل است. و نوعی پاسخ فرد به عوامل فشارزای میان فردی در محیط کار باشد که طی آن تماس بیش از ظرفیت متصدی شغل با دیگران، باعث ایجاد تغییراتی در نگرشها و رفتار وی نسبت به آنان می شود. (ساعتچی، 1379، ص 216و217)
این سندرم ممکن است فرد را به سوی انواع بیماریهای روانی و جسمانی سوق دهد و شامل مولفه های زیر است: خستگی عاطفی، مسخ شخصیت، فقدان موفقیت فردی.
1ـ6ـ4 تعریف عملیاتی فرسودگی شغلی


در این تحقیق منظور از فرسودگی شغلی ، مجموع نمره ای است که فرد از پرسشنامه استاندارد فرسودگی شغلی مسلاج به دست می آورد.
1ـ6-5 تعریف مفهومی رفتار شهروندی سازمانی
« مجموعه ای از رفتارهای داوطلبانه و اختیاری که بخشی از وظایف رسمی فرد نیستند ، اما با این وجود توسط وی انجام و باعث بهبود مؤثر وظایف و نقشهای سازمان می شوند » (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 ).
1ـ6ـ6 تعریف عملیاتی رفتار شهروندی سازمانی
در این تحقیق منظور از رفتار شهروندی سازمانی ، مجموع نمره ای است که فرد از پرسشنامه استاندارد رفتار شهروندی سازمانی ارگان و کونسکی به دست می آورد.

فصل دوم
پیشینه تحقیق
2ـ1 مقدمه
در نظام بوروکراتیک تمام تلاش مدیران در جهت کسب کارایی بیشتر با حفظ سلسله مراتب هرمی سازمان بوده است. به همین جهت مناسبات سطحی و غیرقابل اطمینان بین افراد وجود دارد. اما در نظام ارزشی انسانی و دمکراتیک مناسباتی درست و قابل اطمینان در میان مردم به وجود می آید. در چنین محیطی به سازمان و اعضای آن فرصت داده می شود که تا حد توان پیش روند. بر این اساس توجه به شهروندان در نظام ارزشی دمکراتیک رو به افزایش است. اکنون که اهمیت شهروندان به عنوان یکی از منابع بسیار مهم سازمان درک شده است، رفتار آنها هم می تواند بسیار با اهمیت تلقی شود و از این روست که محققان زیادی به تجزیه و تحلیل رفتار شهروندی پرداخته اند. به طور کلی رفتار شهروندی یک نوع رفتار ارزشمند و مفید است که افراد آن را به صورت دلخواه و داوطلبانه از خود بروز می دهند. به این ترتیب مطالعه و بررسی اینگونه رفتار افراد در سازمان که به رفتار شهروندی سازمانی شهرت یافته است، بسیار مهم و ضروری به نظر می رسد و این پروژه - ریسرچقصد دارد به همین امر بپردازد.
2ـ2عاطفه مثبت ومنفی
عواطف، یکی از جنبه های رفتار انسان است که نقش مهمی در زندگی انسان ها دارد. بدون عواطف، زندگی بشر تقریباً خسته کننده و بی معنی می شود . انسان از طریق ، همین عواطف است که دنیا را پر از معنی و سرشار از احساسات در می یابد عواطف، بخشی اساسی از نظام پویای شخصیت آدمی است . ویژگی ها و تغییرات عواطف، چگونگی برقراری ارتباط عاطفی و درک و تفسیر عواطف دیگران، نق ش مهمی در رشد، سازمان شخصیت، تحول اخلاقی، روابط اجتماعی، شکل گیری هویت و مفهوم خود دارد. (هریس ; 1380)
واتسون و تلگن عواطف را به دو بعد عاطفی پایه تقسیم بندی می کنند یکی عاطفه منفی است . بدین معنی که شخص تا چه میزان احساس ناخرسندی و ناخوشایندی می کند. عاطفه منفی یک بعد عمومی از یأس درونی و عدم اشتغال به کار لذت بخش است که به دنبال آن حالت های خلقی اجتنابی از قبیل خشم ، غم، تنفر، حقارت ،احساس گناه ، ترس و عصبانیت پدید می آید. بعد عاطفی دوم، عاطفه مثبت است که حالتی از انرژی فع ال، تمرکز زی اد و اشت غال به کار لذت بخش می باشد. عاطفه مثبت در برگیرنده طیف گسترده ای از حالت های خلقی مثبت از جمله شادی، احساس توانمندی، شور و شوق، تمایل، علاقه و اعتماد به نفس است.
واتسون و تلگن عواطف را به دو بعد عاطفی پایه تقسیم بندی می کنند یکی عاطفه منفی است . بدین معنی که شخص تا چه میزان احساس ناخرسندی و ناخوشایندی می کند. عاطفه منفی یک بعد عمومی از یأس درونی و عدم اشتغال به کار لذت بخش است که به دنبال آن حالت های خلقی اجتنابی از قبیل خشم ، غم، تنفر، حقارت ، احساس گناه ، ترس و عصبانیت پدید می آید. بعد عاطفی دوم، عاطفه مثبت است که حالتی از انرژی فع ال، تمرکز زیاد و اشتغال به کار لذت بخش می باشد. عاطفه مثبت در برگیرنده طیف گسترده ای از حالت های خلقی مثبت از جمله شادی، احساس توانمندی، شور و شوق، تمایل، علاقه و اعتماد به نفس است.
دریافتند که این دو عامل عاطفی ارتباط متفاوتی با افسردگی و اضطراب دارند . از آن جا که هم در اضطراب و هم در افسردگی، حالت ه ای عاطفی منفی دیده می شود، ابزارها ی سنجش مربوط به هر دو سازه، به یک اندازه دارای عامل عاطفه منفی هستند . بنابراین عاطفه منفی، رابطه مثبتی با اضطراب و افسردگی دارد . از سوی دیگر ، اضطراب وافسردگی رابطه متفاوتی با عاطفه مثبت دارند . ابزارهای سنجش عاطفه مثبت با خلق افسرده و علائم مرتبط با آن ، همبستگی منفی بالایی دارند ، اما با خلق مضطرب و علائم مرتبط با آن، همبستگی ندارند. به نظر می رسد که افزایش میزان لذت در طول زندگی، می تواند به افزایش عواطف مثبت و کاهش عواطف منفی منجر شود .عواطف، بخشی اساسی از نظام پویای شخصیت آدمی است . ویژگی ها و تغییرات عواطف، چگونگی برقراری ارتباط عاطفی و درک و تفسیر عواطف دیگران، نق ش مهمی در رشد، سازمان شخصیت، تحول اخلاقی، روابط اجتماعی، شکل گیری هویت و مفهوم خود دارد .(لطف آبادی، 1380)
فردریکسون معتقد است عواطف منفی همچون، اضطراب یا خشم، سبب می شوند ذهن فرد فقط به تولید واکنش دفاعی در برابر موضوعات ایجاد کننده ی این عواطف منفی ، محدود شود در صورتی که عواطف مثبت، سبب می شوند که ذهن فرد بر روی محرکها باز باشد و این مساله به نوبه ی خود فرصتهایی را برای توجه ی گسترده تر به محیط ، ایجاد کرده و در نتیجه خلاقیت فرد را بیشتر کرده و موجب شادکامی می شود.
عاطفه مثبت و عاطفه منفی حال تهای متضاد احساس کردن نیستند، بلکه این دو ُ خلق، حالت های مستقل و نه متضاد احساس کردن هستند. برای مثال، افراد هنگام مصاحبه شغلی اذعان می کنند که به طور همزمان، عاطفه های مثبت و منفی را احساس می کنند. آنها معمو ً لا به طور همزمان احساس علاقه و عصبیت را تجربه می کنند. عاطفه مثبت طبق چرخه خواب- بیداری نوسان می کند، درحالی که عاطفه منفی چنین نیست
عاطفه مثبت همچنین خلّاقیت و انعطاف پذیری در حل مسئله و گفتوگو و نیز کارایی و دقت در تصمیم گیری و سایر شاخص های بهبود تفکر را افزایش می دهد. یکی از تحقیقات اخیر نشان می دهد ـ مثلا ـ مردم در عاطفه مثبتی که ایجاد شده بود، احتمال کمک کردنشان به بیگانه، آن گاه که کمک کردن به گونه ای برای آن ها ترسیم شده بود که تقریباً مطمئن بودند احساس افسردگی می کنند، نسبت به کنترل ها کمتر بود سطح عاطفه مثبت هنگام بیدار شدن پایین است و در طول روز به تدریج بالا می رود و تا بعد از ظهر به اوج خود می رسد و از آن پس در اواخر شب پایین می آید و به سطح پایین اوایل صبح برمی گردد عاطفه مثبت بیانگر یک تجربه درونی لذت بخش است. وقتی عاطفه منفی افراد بالاست، معمو ً لا احساس مثبت آنها پایین است و معمو ً لا احساس می کنند خموده و خسته هستند. عاطفه منفی بیانگر تجربه درونی ناخوشایند است، وقتی عاطفه منفی افراد بالاست، معمو ً لا احساس می کنند ناخشنود و عصبی و تحریک پذیر هستند، در حالی که وقتی عاطفه منفی افراد پایین است آرام و آرمیده هستند. عاطفه مثبت و منفی نه تنها به ُ خلق بلکه به سیستم های گسترده شناختی، زیستی و رفتاری هم مربوط می شود.عاطفه مثبت بیانگر سیستم انگیزشی خوشایندی است که فرآیندهای پاداش در برانگیختگی آن، نقش اساسی ایفا می کنند در حالی که عاطفه منفی بیانگر سیستم انگیزشی آزارنده است که فرآیندهای تنبیهی در برانگیختگی آن نقش دارد. عاطفه مثبت و ُ خلق خوش، به رفتار گرایشی و عاطفه منفی و ُ خلق ناخوش به رفتار اجتنابی کمک می کند.(هاشمی و همکاران;1390; ص 101ـ105)
عاطفه مثبت و منفی ، بیانگر ابعاد اصلی حالات عاطفی می باشند واتسون و همکاران :این گونه به نظر می رسد که افرادی که عاطفه مثبت زیادی را تجربه می کنند، باید عاطفه منفی نسبتاً کم تری را تجربه کنند و اشخاصی که عاطفه منفی زیادی را تجربه می کنند، باید عاطفه مثبت اندکی داشته باشند . اما در حقیقت، شواهد زیادی در دست است که نشان می دهد عاطف ه مثبت و منفی هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و دو روی یک سکه نیستند . دلیل این امر این است که عامل مولّد عاطفه مثبت، رویدادها و تجارب خوشایند است ، در حالی که عاطفه منفی به واسطه رویدادها یا این دو بعد خلق، از یکدیگر جدا هستند ، تجارب ناخوشایند ایجاد می شود و روابط آنها با متغیرهای دیگر، دارای الگوهای متفاوتی است . واتسون و تلگن دریافتند که این دو عامل عاطفی ارتباط متفاوتی با افسردگی و اضطراب دارند . از آن جا که هم در اضطراب و هم در افسردگی، حالت های عاطفی منفی دیده می شود، ابزارها ی سنجش مربوط به هر دو سازه، به یک اندازه دارای عامل عاطفه منفی هستند . بنابراین عاطفه منفی، رابطه مثبتی با اضطراب و افسردگی دارد . از سوی دیگر ، اضطراب و افسردگی رابطه متفاوتی با عاطفه مثبت دارند . ابزارهای سنجش عاطفه مثبت با خلق افسرده و علائم مرتبط با آن ، همبستگی منفی بالایی دارند ، اما با خلق مضطرب و علائم مرتبط با آن، همبستگی ندارند. ( آیزینک;1379; ص15)
مفهوم هوش عاطفی دربرگیرنده مجموعه گسترده ای از مهارتها و استعدادهای فردی است که معمولاً به مهارتهای درون فردی و بین فردی اشاره دارد و به طور کلی توانایی درک و فهم چگونگی بروز یا کنترل عواطف و احساسات است. هوش عاطفی عاملی است که موجب می شود تا خلاقانه فکر کنیم و عواطف و احساسات خود را برای حل مسائل به کار گیریم. بر این اساس شخصی که دارای هوش عاطفی بالاست در چهار زمینه شناسایی، به کارگیری، درک و کنترل احساسات استعداد و مهارت دارد.
مقیاسهای متععددی در حوزه های پژوهش مختلف به منظور سنجش عاطفه مثبت و عاطفه منفی ساخته شده است. یافته ها نشان میدهد که دو عامل عاطفی با طبقات متنوعی از متغیرها مرتبطند.عاطفه منفی با تنیدگی و مقابله ضعیف (کلارک و واتسن) شکایات مربوط به سلامت، فراوانی رویدادهای ناخوشایند. و عاطفه مثبت با فعالیت و رضایت اجتماعی و نیز با فراوانی رویدادهای خوشایند مرتبط می باشند. در پژوهش دکتر عباس بخشی پور و دکتر محمود دژکام به این نتیجه رسیدند که عاطفه منفی عامل مشترک زمینه ساز اختلال افسردگی و اضطراب است. (دژکام وهمکازان;1384;ص351ـ365)
نتایج تحقیقات فردریکسون و توگد ، به نقل از مارشال ریو،)2005،) ترجمه سید محمدی ، 1386 گویای آن بود که صفت انعطاف پذیری کنشی با هیجانات مثبت دارای همبستگی مثبت بوده وبا هیجانات منفی خشم وغمگینی دارای همبستگی منفی می باشد. هیجان ها باهماهنگ کردن عاطفه، انگیختگی، هدف و بیانگری وضعیت ما را در ارتباط با محیط مان تثبیت می کنند و ما را به پاسخ های اختصاصی وکارآمد ی مجهز می کنند که با مسایل بقای جسمانی واجتماعی متناسب هستند.
ماسلاچ، شافلی و لی تر , نیز بر این عقیده اند که فرسودگی عاطفی ویژگی اصلی فرسودگی شغلی و بارزترین مشخصه این سندروم پیچیده است. بسیاری افراد هنگام توصیف احساس فرسودگی شغلیخود، به فرسودگی عاطفی اشاره می کنند. درواقع از میان سه زیرسازه یا مؤلفه فرسودگی شغلی، فرسودگی عاطفی مؤلفه ای است که بیش تر گزارش شده و بیش تر نیز مورد تحلیل قرار گرفته است. (دکتر عباس بخشی پور وهمکاران;1389;ص 351).
نتایج برخی از پژوهش ها نشان میدهد، بین فشارهای روانی و فرسودگی شغلی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. در واقع فرسودگی شغلی در اثر فشار مداوم روانی پدید می آید. فشارهای روانی وقتی رخ میدهد که بین مطالبات و خواست ههای محیطی با توانایی فرد برای پاسخ دادن به آن ها تعادل وجود نداشته باشد. هر چه مطالبات و خواست ههای محیطی افزایش یابد و فرد توانایی لازم برای پاسخ دادن به آن ها را نداشته باشد فشار روانی برخاسته از آن سبب بروز فرسودگی شغلی در وی می شود. از آنجا که فرسودگی شغلی نیز موجب کاهش کیفیت خدمات ارایه شده به مشتریان و ارباب رجوع و به دنبال آن نارضایتی از خدمات می شود، شناخت و پیشگیری از فرسودگی شغلی در ارتقاء بهداشت روانی افراد و افزایش سطح کیفیت خدمات ارایه شده، نقش بسزایی خواهد داشت شواهد بسیاری وجود دارد که عواطف افراد بر قضاوت ها و ارزیابی های آن ها از دیگر فرایند های اجتماعی تا ثیر گذار است. عواطف نه تنها بر آنچه افراد به آن توجه می کنند اثر دارد ، بلکه بر انچه به خاطر می آورند ، بر تداعی اشیاء و بر شیوه تفصیر آنها از فرایند های اجتماعی نیز مو ثر است.
2ـ3 فرسودگی شغلی
هرچند "مسلچ و پاینز" در توسعه مفهوم فرسودگی شغلی نقش مؤثری داشته اند، ولی این مفهوم برای نخستین بار در دهه 70 میلادی توسط "هربرت فرویدنبرگر" بیان شد فرسودگی شغلی واژه نسبتاً جدیدی است که از آن برای توصیف پاسخ های انسان درحین کار در برابر استرس های تجربه شده استفاده م یشود و شامل واکنش های روانی است که افراد هنگام روبه رو شدن با استرس های شغلی از خود نشان می دهند . فرسودگی شغلی پیامدی از فشار شغلی دایم و مکرر بوده و به عنوان فقدان انرژی و نشاط تعریف می شود؛ به طوری که شخص احساس کسالت باری نسبت به شغل خود پیدا می کند، به عبارت دیگر شخص به علت عوامل درونی و بیرونی که در محیط کارش وجود دارد احساس فشار می کند و این فشار، در نهایت به احساس فرسودگی تبدیل می شود و در این وضعیت احساس کاهش انرژی رخ م یدهد. فرسودگی شغلی مرحل های از خستگی و ناامیدی است و زمانی ب هوجود می آید که فرد نتواند بر اهداف زندگی و اهداف کاری خود فایق آید تا سال 1980 فرسودگی شغلی منحصراً درآمریکا مطالعه می شد ولی کم کم توجه کشورهای دیگر به خصوص کشورهای انگلیسی زبان مثل کانادا و انگلیس نیز به این پدیده جلب شد. سپس مقالات و کتا بها به زبان های دیگر ترجمه شد و در نیمه دوم سال 1980 ابزارهای پژوهش به ویژه پرس شنامه "مسلچ" به زبان های فرانسوی، آلمانی، هندی، ایتالیایی، سوئدی، اسپانیایی و عربی ترجمه شد و مطالعات بی نفرهنگی آغاز شده است . به طور کلی مطالعات فرسودگی شغلی به دو مرحله قابل تقسیم بندی هستند؛ در مرحله نخست فرسودگی شغلی به عنوان یک مشکل اجتماعی مطرح و از طریق مشاهدات میدانی مفهوم
سازی شد که در این مرحله بیشترین تأکید بر توصیف های بالینی فرسودگی شغلی بود و مرحله دوم مطالعات فرسودگی شغلی نیز شامل پژوهش های تجربی و نظام مند، به ویژه ارزیابی این پدیده در جوامع آماری مختلف بود. در واقع پس از این دو مرحله بود که نظریه ها رشد یافته و مفهوم فرسودگی شغلی توسعه پیدا کرد
فرسودگی شغلی، آن نوع از فرسودگی است که با فشارهای روانی یا استرس های مربوط به شغل و محیط کار توأم شده است. به عبارت دیگر فرسودگی شغلی پاسخی تأخیری به عوامل استرس زای مزمن هیجانی و بین فردی در حیطه مشاغل است.
بر اساس نظر مالازک فرسودگی شغلی سندرمی است که در پاسخ به فشار روانی مزمن بوجود می آید و شامل سه جزء خستگی یا تحلیل عاطفی ، از خود بیگانگی یا مسخ شخصیت ، فقدان موفقیت فردی یا پیشرفت شخص است و بیشتر در میان انوع مشاغل مدرسان و یاری دهنده گان نظیر مشاوران، معلمان، مددکاران اجتماعی، پزشکان، پلیس و پرستاران مشاهده می شود و این امر احتمالاً معلول نوع وظایف و مسئولیت های اینگونه مشاغل می باشد .
کار صرف نظر از تامین مالی ، می تواند برخی از نیازهای اساسی آدمی نظیر تحرک روانی و بدنی ، تماس اجتماعی ، احساسات خود ارزشمندی ، اعتماد و توانمندی را ارضا کند .
با وجود این ، کار می تواند منبع فشار عمده ای نیز باشد . پاول به نقل از( مقدم و طباطبایی ; 1385 )
ممکن است یک شغل رضایت بخش به مرور زمان به منبع نارضایتی تبدیل شود و شخص را در جهت فرسودگی شغلی سوق می دهد . راس و آلتمایر ، به نقل از(مقدم و طباطبایی ;1385 )
فرسودگی شغلی واژه ای برای توصیف دگرگونی های نگرش ، روحیه ، رفتار ، در جهت منفی و رویارویی با فشارهای روانی مربوط به کار است . این فرسودگی بیشتر در مشاغلی پدید می آید که افراد میزان زیادی از ساعات کاری را در ارتباط نزدیک با سایر مردم می گذرانند . بهنیا (1379)، به نقل از( مقدم و طباطبایی ; 1385 )
فرسودگی شغلی عبارت است از حالت تحلیل و تهی شدگى قوای فیزیکى، عاطفى که وجه مشخصه آن، همانا، نقصان و فروکشى قواى فیزیکى، ضعف مزمن، تحلیل بنیه، احساس تنه ائى و نومیدى، دریافت و برداش ت هاى منفى درباره خویشتن، بیهو د هانگارى، نگرش منفى نسبت به کار و فعالیت، زندگی و اطرافیان است . همچنین، پوچ گرائى، احساس بی اجر و پاداش ماندن حاصل زحمات، عقیم ماندن انتظارات مربوط به تشویش وتق دیر، بیگانگى با محصول تلا ش ها وکوشش هاى خو یش و ناآگاهى از داوری ها و تلقیات دیگران درباره این کوش شها، عوامل توأمان این عارضه را تشکیل میدهند.)فقیهه; 1376)
ماسلاچ و اسچاوفلی و لیتر 2001 فرسودگی را به عنوان یک سندرم روان شناسی با سه بعد مشخص می کند . خستگی عاطفی که شامل استرس ، تهی شدن از عاطفه شخصی و توان بدنی می باشد . دگرگونی شخصیت که شامل افسردگی ، کناره گیری بیش از اندازه و بی تفاوتی نسبت به کار می باشد . فقدان کار آیی که شامل احساس سودمندی و کار آیی کم ، احساس بی کفایتی می باشد . حجم کار زیاد ، ناکافی بودن کنترل و استقلال عمل روی فعالیتها ، فقدان پاداش فراخور کار فرد ،که این پاداش می تواند گاه جنبه مادی وگاه جنبه اجتماعی داشته باشد. ، نداشتن روابط اجتماعی و ارتباط مثبت و همدلی با همکاران ، تبعیض در محیط کار، فقدان انصاف و احساس بدگمانی در محل کار ، جو بسته و ناسالم و تعارض ارزشها از عوامل موثر در فرسودگی شغلی است . (ماسلاچ ;2001 )
بر اساس یافته های تحقیقات مختلف درباره رابطه و هم نشینی مؤلفه های مختلف فرسودگی شغلی در جمعیت های متفاوت، ماسلاچ و جکسون تأکید می کنند که فرسودگی شغلی هرگز نباید ب هصورت یک مفهوم تک بعدی تصور شود بلکه فرسودگی شغلی باید سازه ای چند بعدی و متشکل از سه زیرسازه ی فرسودگی عاطفی، ته یشدن از ویژگی های شخصیتی و کاهش احساس موفقیت فردی به شمار رود که اگرچه در آن زیرسازه ها یا مؤلفه ها به لحاظ مفهومی از یکدیگر تفکیک می شوند اما ب هلحاظ تجربی با یکدیگر مرتبط اند.
نیز در مطالعه ای که بر روی 480 ضابط قضایی استرالیایی انجام داده است، ساختاری 5 عاملی برای فرسودگی شغلی گزارش کرده است که خود گویای ماهیت چندبعدی این سازه است. بررسی هر گویه در پرسش نامه و تحلیل عاملی تأییدی، نشان داده است که فرسودگی عاطفی و کاهش احساس موفقیت فردی هر یک به دو زیر سازه تقسیم شده اند، در حالی که تهی شدن از شخصیت به صورت یک سازه جداگانه باقی مانده است.
فرسودگی شغلی سبب به وجود آمدن احساس ناامیدی ، ناتوانی ، بد گمانی ، رنجش و شکست می شود . این عکس العمل های عصبی منجر به افسردگی می شوند . معلمانی که بر اثر شغل و حرفه خود فرسوده شده اند، به طور مستقیم روی دانش آموزان تاثیر منفی می گذارند ، و اگر علایم و عوارض آن به موقع تشخیص داده شود قابل درمان است. . (کیانی و همکاران ;1390).
2ـ3ـ1 علل ایجاد فرسودگی شغلی
عامل اصلی و اولیه ایجاد فرسودگی کاری مدت طولانی تحت فشارهای روانی و عصبی شدید بوده است علاوه بر عامل مذکور متغیرها و عوامل دیگری نیز در این رابطه نقش اساسی بازی می کنند. برای مثال برخی از شرایط کاری از قبیل اینکه فرد احساس کند تلاشهای او بی فایده است و در سازمان فردی ناکارآمد و بی تأثیر است، در ایجاد فرسوگی کاری سهم عمده و مهمی دارند. تحت چنین شرایطی ، شخص احساس ضعف و پایین بودن پیشرفت فردی می کند و قطعاً این احساس خود بخش عمده ای از فرسودگی کار محسوب می شود به همین ترتیب ، فرصتهای کم برای ارتقاء و وجود قوانین و مقررات خشک و دست و پاگیر در نظام یک سازمان در پرورش این پدیده مؤثرند.
طبق تحقیقات صاحبنظران علوم رفتاری ، یکی از مهمترین عوامل مولد فرسودگی شغلی در سازمان، سبک رهبری خاصی است که توسط سرپرستان سازمان اتخاذ می شود . در این زمینه در مجموع تحقیقات حکایت از این دارند کارکنانی که با سرپرستان دارای ملاحظه کاری کم، کار می کنند برای مثال ، پایین بودن رفاه و آسایش کارکنان و پایین بودن روابط دوستانه و گرم بین سرپرستان و پرسنل نسبت به افرادی که رابطه صمیمانه تری را با سرپرستان خود دارند، بیشتر در معرض ابتلا به فرسودگی شغلی قرار دارند . لازم به توضیح است که سبک ملاحظه کاری تقریباً هم معنای مهارتها و نظرات مکتب روابط انسانی است . بر اساس دیدگاه های کارشناسان رفتار سازمانی ، رفتار ملاحظه کارانه شامل کارهایی از قبیل مشاوره، گوش فرا دادن و پیشنهادهای یاری دهنده به اعضای سازمان می شود . به هر حال وجود سبک ملاحظه کاری معقول در سازمان در کاهش فرسودگی کاری می تواند مؤثر واقع شود.
عوامل دیگری که سبب می شود افراد به فرسودگی شغلی دچار شوند عبارتنداز :
1-ناآشنا بودن افراد با هدف یا اهداف سازمان یا قابل درک نبودن این اهداف برای آنان
2-سیاست هایی که مدیریت سازمان در ابعاد مختلف وضع می کند یا در عمل به کار می گیرد
3-شیوه های رهبری و مدیریت درسطوح سرپرستی (یا سبک رهبری سرپرستان واحدها در سازمان )
4-سخت و غیرقابل انعطاف بودن قوانین ، مقررات و آیین نامه ها در سازمان
5-ناسالم بودن شبکه های ارتباطی در سازمان و فقدان ارتباط های دو طرفه و از پایین به بالا در سازمان
6-بی توجهی مدیریت سازمان به امور کارکنان ( رفاهی ، درمانی، تفریحی و . . . )
7-عدم بهره گیری از همه توان و استعداد های بالقوه افراد در انجام وظایف شغلی
8-مبهم بودن نقش فرد در سازمان و در فرآیند تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات ارائه شده توسط سازمان
9-ناراضی بودن افراد از سازمان یا شغل خود
10- قرار گرفتن افراد در شرایط کاری که لازم است در زمانی محدود کاری بیش از توان خود انجام دهند .
11- واگذار کردن مسئولیت های بیش از ظرفیت افراد به آنان و ترس از توانایی انجام دادن این مسئولیتها
12- گرفتار شدن در شرایط تصدی نقش های متعارض که طی آن نقشهایی به عهده فرد گذاشته می شود که با هم در تعارض اند
13- هماهنگ نبودن میزان پرداخت حقوق و مزایا با میزان کاری که انتظار می رود افراد در سازمان انجام دهند
14- نامناسب بودن نظام ارزیابی عملکرد شغلی افراد و جایگزین شدن رابطه به جای ضابطه در سازمان
15- فقدان امکانات مناسب و اثربخشی برای کارکنان سازمان و ناآشنا بودن آنان با وظایف شغلی خود
16- عدم به کارگیری روشهای علمی برای آزمایش و انتخاب افراد و واگذاری تصدی مشاغل به افراد غیر واجد شرایط
17- ناآشنایی کامل افراد به وظایف شغلی خود از آغاز ورود به یک سازمان
18- فقدان امکانات لازم برای رشد و ترقی یا ارتقای افراد در سازمان .
برخی محققان بر این باورند که که فرسودگی های شغلی منجر به نگرش های کاری منفی و رفتارهای غیرمعقول مشتریان، کارکنان و سازمان می گردد.
در تحقیق دیگری به تاثیر منفی اجرای وظایف پرداخته شده است. همچنین نتایج تحقیق دیگری حاکی از تاثیر منفی خستگی های روحی، تخریب شخصیتی و از بین رفتن عملکرد افراد بر اجرای وظایف داشت مطالعه تجربی و عملی نشان داده است که خستگی های روحی یک پیشگیری مهمی در OCBاست .
2ـ3ـ2نشانه های فرسودگی شغلی
علایم این مشکل به شرح زیر می باشد :
جسمانی : خستگی ، اختلال در خواب ، سردرد .
روانی : خشم ، تحریک پذیری ، افسردگی ، عدم اعتماد .
اجتماعی : قطع ارتباط به مدت طولانی ، گوشه گیری یا درگیری با دیگران .
هرشن سن و بی پاور( 1994 ) به نقل از (راحله دادمهر ;13989)
2ـ3ـ3دیدگاهای درمورد فرسودگی شغلی
دیدگاه ماسلاچ
الف- به عقیده ماسلاچ فرسودگی شغلی سه مرحله را پشت سر می گذارد:
- مرحله اول : شخص احساس می کند که از نظر عاطفی فرسوده شده و احساس ندارد، از کار افتاده و چیزی ندارد که به دیگران بدهد.
*مرحله اول : برانگیختگی روانی (شامل حتی دو مورد از موارد زیر):
- بی حوصلگی، اضطراب مزمن، افزایش فشار خون به صورت دوره ای، دندان قروچه،
بی خوابی، فراموشکاری، تپش قلب، ریتم غیر معمول قلب، عدم تمرکز، سردرد.
- مرحله دوم: شخص بیش از پیش اهمال نشان می دهد و به وظایف خود در محیط کار حساس می شود.
* مرحله دوم : حفظ و بقای انرژی (شامل حتی دو مورد از موارد زیر : تلاش برای جبران فشار روانی،اگر این روشها شکست بخورند نتیجه ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- دیر رفتن سر کار، تعلل و مسامحه کاری، نیاز به سه روز آخر هفته، کاهش میل جنسی، خستگی مزمن در صبح، با تاخیر سر کار حاضر شدن، بد گمانی، تنفر، افزایش مصرف چای و قهوه و نوشابه ، بی تفاوتی.
- مرحله سوم: شخص به این نتیجه می رسد که از نظر کاری ناموفق است و کار دیگری برای انجام دادن ندارد.
*مرحله سوم: در ماندگی (خستگی) (شامل حتی دو مورد از علایم زیر ):
- افسردگی و ناراحتی مزمن، خستگی جسمی مزمن، مشکلات معده ای – روده ای مزمن، سردرد مزمن، تمایل به کناره گیری از جامعه ، تمایل به دور شدن از دوستان و کار و حتی خانواده، حتی تمایل به خودکشی.
این مراحل معمولا پشت سر هم حادث می شوند و هر چند این روند می تواند در هر مرحله ای متوقف شود.( خاکزادان ;1385 )
پستونجی به نقل از( ساعتچی; 1380) مراحل فرسودگی شغلی را اینگونه بیان می کند:
1- مرحله ما ه عسل :
در این مرحله، فرد احساسات شادمانه و سر خوشی ناشی از برخورد با شغل جدید را تجربه می کند . این احساسات عبارتند از : ( تهییج، اشتیاق، غرور، و چالش. ) وجوه نا مطلوب، به دو طریق ظهور پیدا می کنند ، یعنی : -- نیروی ذخیره شده برای مقابله با نیازهای یک محیط چالش آور ، به تدریج به اتمام می رسد و در این مرحله -- برای مقابله با فشار روانی، عادات و راهبرد هایی شکل می گیرند که غالبا برای مقابله با چالشهای بعدی مفید نیستند.
2- مرحله کمبود سوخت :
در این مرحله، فرد نوعی احساس مبهم زوال ، خستگی و گیجی را تجربه می کند . نشانه های این مرحله عبارتند از: ( عدم رضایت شغلی، عدم کار آیی، اختلال در خواب و احساس خستگی ) . نتایج چنین احساساتی نیز واکنش ( پرخوری و اعتیاد ) است .
3- مرحله نشانه مزمن :
در این مرحله، نشانه های مرضی فیزیولوژیکی بیشتر آشکار می شوند و فرد نیازمند توجه و کمک می شود . نشانه های عادی این مرحله عبارتند از : فرسودگی مزمن، بیماری جسمی، خشم و افسردگی . در این مرحله، نوعی احساس خستگی و فرسودگی بر فرد مستولی می شود .
4- مرحله بحران :
اگر احساسات و نشانه های مرضی مرحله سوم برای مدتی طولانی ادامه پیدا کند، فرد وارد مرحله بحرانی می شود . در این مرحله فرد احساس می کند بر او ستم رفته است و تمایلات مربوط به بدبینی و شک و تردید نسبت به خود، در او افزایش می یابد. در این مرحله ، ممکن است فرد دچار زخم معده ، سردرد، درد های مزمن پشت، فشار خون بالا و کم خوابی شود . ضمنا ممکن است این درد ها نیز به صورت حاد ، جلوه گر شوند .
5- مرحله برخورد با دیوار :
این مرحله از نشانگان فشار روانی فرسودگی شغلی یا " BOSS" ، با به پایان رسیدن نیروی فرد برای سازگاری با محیط کار مشخص می شود و احتمال دارد در این مرحله ، فرد شغل خود را از دست بدهد . از طرف دیگر، این احتمال نیز وجود دارد که با بهبود فرد در این مرحله ، بعضی از نشانه های مرضی از بین بروند . اما این نشانه ها تغییرات فیزیولوژیکی دیگری را در فرد ایجاد می کنند که ممکن است رهایی از آنها ، به سادگی ممکن نباشد . ( ساعتچی; 1380)
2ـ4 رفتار شهروندی سازمانی
مفهوم رفتار شهروندی سازمانی اولین بار توسط باتمان و ارگان در اویل دهه 1980 میلادی به دنیای علم ارائه شد. تحقیقات اولیه ای که در زمینه رفتار شهروندی سازمانی انجام گرفت بیشتر برای شناسایی مسئولیت ها و یا رفتارهایی بود که کارکنان در سازمان داشتند ولی اغلب نادیده گرفته می شدند. با وجود آنکه این رفتارها در ارزیابی های سنتی عملکرد شغلی به طور ناقص اندازه گیری و یا حتی گاهی اوقات مورد غفلت قرار می گرفتند ، در بهبود اثربخشی سازمانی مؤثر بودند. (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 ) این اعمال و رفتارها که در محل کار اتفاق می افتند را اینگونه تعریف می کنند :
« مجموعه ای از رفتارهای داوطلبانه و اختیاری که بخشی از وظایف رسمی فرد نیستند ، اما با این وجود توسط وی انجام و باعث بهبود مؤثر وظایف و نقشهای سازمان می شوند » (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
به عنوان مثال یک کارگر ممکن است نیازی به اضافه کاری و تا دیر وقت در محل کار ماندن نداشته باشد ، اما با این وجود او بیشتر از ساعت کاری رسمی خود در سازمان مانده و به دیگران کمک می کند و باعث بهبود امور جاری و تسهیل جریان کاری سازمان می گردد (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
" اورگان" رفتار شهروندی کارکنان را به عنوان اقدامات مثبت بخشی از کارکنان برای بهبود بهره وری و همبستگی و انسجام محیط کاری می داند که ورای الزامات سازمانی است. وی معتقد است رفتار شهروندی سازمانی ، رفتاری فردی و داوطلبانه است که مستقیماً مشمول سیستم های رسمی پاداش در سازمان نمی شود، اما باعث ارتقای اثربخشی و کارایی عملکرد سازمان می شود.
تعریف فوق بر سه ویژگی اصلی رفتار شهروندی تأکید دارد : 1- رفتار باید داوطلبانه باشد (نه وظیفه مشخص). 2- مزایای این رفتار جنبه سازمانی دارد. 3- رفتار شهروندی سازمانی ماهیتی چند بعدی دارد .
تقویت رفتار شهروندی، مانند هر رفتار دیگری که از افراد سر می زند، نیاز به ترغیب و تشویق دارد. یکی از مواردی که می تواند در این زمینه تأثیرگذار باشد سیاستها و اقدامات سازمانی است. مدیران سازمانی باید با وضع سیاستها و راهبردهای مناسب، در جهت شکوفاتر شدن رفتارهای شهروندی در سازمان تلاش کنند. در همین راستا می توان چند مورد از این اقدامات را نام برد که برای ارتقا و ترغیب رفتار شهروندی مناسب¬¬¬اند.(توره ;1385)
2ـ4ـ1 ابعاد رفتار شهروندی
درباره ابعاد رفتار شهروندی سازمانی مابین محققان توافق نظر وجود ندارد. در این زمینه در تحقیقات مختلف به ابعادی نظیر رفتارهای کمک کننده، جوانمردی، گذشت، وفاداری سازمانی، پیروی از دستورات، نوآوری فردی، وجدان، توسعه فردی، ادب و ملاحظه، رفتار مدنی و نوع دوستی اشاره شده است. (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
پادساکف در سال 2000 میلادی دسته بندی مفصلی از اینگونه رفتارها انجام داده است که رفتارهای شهروندی سازمانی را در قالب هفت دسته تقسیم می نماید: (مستبصری و نجابی ;1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ;1387، اسلامی،1387 )
1-رفتارهای یاری گرانه
2-جوانمردی
3-نوآوری فردی
4-فضیلت مدنی
5-تعهد سازمانی
6-خودرضایت مندی
7-رشد فردی
(بولینو و همکاران 2003 ) مؤلفه های زیر را به عنوان شاخص های رفتار شهروندی سازمانی معرفی شود
1-وفاداری
2-وظیفه شناسی
3-مشارکت ( اجتماعی، حمایتی، وظیفه ای و مدنی )
4-توجه و احترام
5-فداکاری
6-تحمل پذیری ( روحیه جوانمردی )
عملکرد شهروندی فعالیت هایی مانند کمک به دیگران در انجام کارهای کارکنان، حمایت سازمان و داوطلب شدن در انجام کارهای جانبی و مسئولیت پذیری را شامل می شود . (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 ) که به طور خاص برای تبیین عملکرد شهروندی سازمانی مدلی با چهار بعد زیر ارائه می نمایند:
1-پشتکار توام با شور و تلاش فوق العاده که برای تکمیل فعالیت های کاری موفقیت آمیز ضروری است
2-داوطلب شدن برای انجام فعالیت های کاری که به صورت رسمی بخشی از وظیفه کاری افراد نیست
3-مساعدت و همکاری با دیگران
4-پیروی از مقررات و رویه های سازمانی
شاید بتوان گفت معتبرترین تقسیم بندی ارائه شده درباره ابعاد و مؤلفه های رفتار شهروندی سازمانی توسط اورگان ارائه شده است که در تحقیق های مختلف مورد استفاده قرار می گیرد . این ابعاد عبارتند از :
1-آداب اجتماعی: مستلزم حمایت از عملیات های اداری سازمان است .
2-نوع دوستی : کمک به همکاران و کارکنان برای انجام وظایف تعیین شده به شیوه ای فراتر از آنچه انتظار می رود.
3-وجدان کاری : انجام امور تعیین شده به شیوه ای فراتر از آنچه انتظار می رود
4-جوانمردی: تأکید بر جنبه های مثبت سازمان به جای جنبه های منفی آن
5-نزاکت : مشورت با دیگران قبل از اقدام به عمل، دادن اطلاع قبل از عمل، و رد و بدل کردن اطلاعات.
آداب اجتماعی ، وجدان کاری و نوع دوستی به عنوان مؤلفه های کمک کننده ، فعال و مثبت مطرحند.
آداب اجتماعی به عنوان رفتاری است که توجه به مشارکت زندگی اجتماعی سازمانی را نشان می دهد . آداب اجتماعی ، شامل رفتارهایی از قبیل حضور در فعالیت های فوق برنامه و اضافی، آن هم زمانی که این حضور ضروری نباشد، حمایت از توسعه وتغییرات ارائه شده توسط مدیران سازمان و تمایل به مطالعه کتاب ، مجلات و افزایش اطلاعات عمومی و اهمیت به نصب پوستر و اطلاعیه در سازمان برای آگاهی دیگران می شود . گراهام معتقد است یک شهروند سازمانی خوب نه تنها باید از مباحث روز سازمان آگاه باشد بلکه باید درباره آنها اظهار نظر کرده و در حل آنها نیز مشارکت فعالانه داشته باشد . (باقر سلیمی ،1387، ص 13ـ16)
وجدان کاری رفتاری است که فراتر از الزامات تعیین شده بوسیله سازمان در محیط کاری می باشد ( همانند کار در بعد از ساعت اداری برای سود رساندن به سازمان ). ارگان همچنین معتقد است افرادی که دارای رفتار شهروندی مترقی هستند در بدترین شرایط و حتی در حالت بیماری و ناتوانی هم به کار ادامه می دهند.
نوع دوستی به رفتارهای مفید و سودبخشی از قبیل ایجاد صمیمیت، همدلی و دلسوزی میان همکاران اشاره دارد که بطور مستقیم و یا غیر مستقیم به کارکنانی که دارای مشکلات کاری هستند کمک می کند. برخی صاحبنظران نوع دوستی و وظیفه شناسی را در یک طبقه قرار می دهند و آنها را« رفتارهای کمکی » تلقی می کنند.
جوانمردی و نزاکت مؤلفه هایی هستند که بیانگر اجتناب از وارد نمودن خسارت به سازمان می باشند. جوانمردی عبارت است از تمایل به شکیبایی در مقابل مزاحمت های اجتناب ناپذیر و اجحاف های کاری بدون اینکه گله و شکایتی صورت گیرد . در حالی که نزاکت درباره اندیشیدن به این است که چطور اقدامات فرد بر دیگران تأثیر می گذارد. (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
ارگان اشاره می کند که هر 4 بعد رفتار شهروندی ممکن است همزمان ظهور پیدا نکند ، مثلا ممکن است افرادی که تصور می شود دارای بعد وجدان کاری هستند، همیشه نوع دوست و فداکار نباشند. یا اینکه برخی از این ابعاد ، مانند نوع دوستی و وجدان کاری تاکتیکی برای تحت فشار قرار دادن مدیران سازمان باشد. یعنی کارکنان سعی می کنند با انجام این اعمال بر روند تصمیم گیری مدیران سازمان برای ارتقاء و یا اعطای پاداش به آنها ، تأثیر گذارند . در این حالت کارکنان سازمان از « سرباز خوب » بودن به « هنرپیشه خوب» برای سازمان تبدیل می شوند. (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
2-1) ویژگی های کلیدی رفتار شهروندی
•نوعی رفتار است فراتر از آنچه برای کارکنان سازمان به طور رسمی تشریح گردیده است
•رفتاری است که به صورت اختیاری و بر اساس علایق فردی می باشد
•رفتاری است که به طور مستقیم پاداشی به دنبال ندارد و یا از طریق ساختار رسمی سازمانی مورد قدردانی قرار نمی گیرد
•رفتاری است که برای عملکرد سازمان و موفقیت عملیات سازمان خیلی مهم است. (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
تحقیقات صورت گرفته در زمینه رفتارهای شهروندی سازمانی عمدتاً بر سه نوع می باشند : گروهی از تحقیقات بر پیش بینی عوامل ایجاد کننده رفتارهای شهروندی سازمانی متمرکز بوده اند .
در این زمینه عواملی از قبیل رضایت شغلی ، تعهد سازمانی ، هویت سازمانی ، عدالت سازمانی ، اعتماد ، انواع رهبری ، رابطه رهبر و پیرو به عنوان عوامل ایجاد کننده رفتارهای شهروندی سازمانی مطرح شده است. (مستبصری و نجابی ،1387، رضایی کلید بری و باقر سلیمی ،1387، اسلامی،1387 )
از سوی دیگر، برخی تحقیقات بر پیامدهای رفتارهای شهروندی سازمانی متمرکز بوده اند ، در این زمینه عواملی از قبیل عملکرد سازمان ، اثربخشی سازمانی ، موفقیت سازمانی ، رضایت مشتری ، وفاداری مشتری و سرمایه اجتماعی مطرح شده است. (اسلامی،1387 )
گروهی از تحقیقات نیز منحصراً بر روی مفهوم رفتارهای شهروندی سازمانی متمرکز بوده اند و تلاش کرده اند تعریف جدیدی از آن داشته باشند، ابعاد آن را مشخص کنند و یا با کمک روش تحلیل عاملی مقیاس های استانداردی برای سنجش این مفهوم ایجاد کنند . (رضایی کلید بری و باقر سلیمی ;1387)
2ـ4ـ2عوامل تأثیر گذار بر رفتار شهروندی سازمانی
بررسی های فرا تحلیلی در خصوص ارتباط بین رفتار شهروندی سازمانی و عوامل اثرگذار بر آن نشان دهنده تاکید بر 4 دسته عوامل زیر بوده است :
1-ویژگی های فردی کارکنان
2-ویژگی های شغلی
3-ویژگی های سازمانی
4-رفتارهای رهبری
تحقیقات اولیه صورت گرفته توسط ارگان و همکاران عمدتاً بر نگرش های کارکنان و گرایشها و رفتار حمایتی رهبر متمرکز بوده است. پادساکف و همکاران، قلمرو رفتارهای رهبری را به انواع مختلف رفتارهای رهبری ، تعاملی و تحولی گسترش داده اند . اثرات ویژگی های شغلی و سازمانی عمدتاً در تئوری های مربوط به جایگزین های رهبری مطرح شده که توسط صاحب نظران مختلف مورد مطالعه قرار گرفته است .
پژوهش های اولیه در بر گیرنده ویژگی های فردی بر دو محور اصلی رضایت کارکنان و تایید حالت روحی مثبت کارکنان متمرکز است. اورگان و ریان عامل کلی مؤثر بر روحیه را تعهد سازمانی، درک از عدالت و درک از رفتار حمایتی رهبری تلقی می کنند و سایر تحقیقات نشانگر ارتباط معنادار آنها از رفتار شهروندی سازمانی است (البته شدت این همبستگی ها متفاوت بوده است ) که بیانگر اهمیت این متغیر ها در تعیین رفتار شهروندی سازمانی می باشد (اسلامی ;1387 )