— -فایل پروژه - ریسرچ-480)

جدول 3-1- سطوح بازدارندگی PAGEREF _Toc419477955 \h 31جدول 3-2- مقایسه توانایی قانونمند و توانایی کامل در تأمین اهداف پنج‌گانه‌ی برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران PAGEREF _Toc419477957 \h 33
فهرست شکل‌هاعنوانصفحه
شکل 3-1- چشم‌انداز ستیزه‌گری در پاکستان پس از سال 2000 PAGEREF _Toc419477961 \h 43

چکیدهنوشتار حاضر به بررسی موقعیت ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای می‌پردازد. در این راستا، سوال اصلی این گونه مطرح شده است که معادلات منطقه‌ای چه تاثیری بر موقعیت ایران و کشورهای رقیب داشته است؟ در پاسخ این فرضیه مطرح شده است که معادلات منطقه‌ای زمینه‌ساز ارتقای موقعیت ایران و تضعیف کشورهای رقیب شده است. نوع روش تحقیق نیر توصیفی – تحلیلی می‌باشد. همچنین در جهت حمایت نظری از موضوع از نظریات واقع گرایی، نو واقع‌گرایی، واقع‌گرایی تدافعی و تهاجمی بهره گرفته‌ایم. به طور کلی، منطقه‌ی خاورمیانه به واسطه‌ی تحولاتی همچون بیداری اسلامی، مساله فلسطین، تحولات داخلی لبنان، بحران‌های عراق، سوریه و افغانستان دستخوش بحران‌های بسیاری شده است. این مساله، تنش‌ها و واگرایی موجود میان ایران و سایر قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای رقیب را بالا برده است. در نتیجه، بحران‌های موجود پیچیده‌تر شده و راه برای ناامنی‌های گسترده باز می‌شود.
کلمات کلیدی:
ایران، کشورهای رقیب، خاورمیانه، بحران، معادلات منطقه‌ای

فصل اول:کلیات تحقیق
1-1- بیان مسأله
ماهیت نظام بین‌الملل در دنیای امروز به گونهای است که به همان اندازه که دامنههای نقش و نفوذ و منافع ملی قدرت‌ها در دنیا افزایش می‌یابد، به همان اندازه نیز ضرورت گسترش تعامل و همکاری و نیاز به ائتلاف‌ها و تمرکز بر منطقه‌گرایی نیز گسترش می‌یابد. منطقه‌ی خاورمیانه از جمله مهم‌ترین عرصه‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و کشورهای رقیبش از جمله عربستان، ترکیه، آمریکا، اسرائیل و... است که همواره برای دولت مردان این کشورها از اهمیت فراوانی برخوردار بوده است. در این راستا، تحولات مربوط به عراق و افغانستان، مساله فلسطین و لبنان، امنیت خلیج فارس، مباحث مربوط به بیداری اسلامی باعث شده است تا کشورهای قدرتمند منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خاورمیانه را به عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های سیاست خارجی خود قرار دهند تا موقعیت و جایگاه خود را در نظام بین‌الملل و همچنین سطوح منزقه‌ای ارتقا بخشند.
منطقه خاورمیانه بعد از سال 2001 در حال انتقال به نظام سیاسی و امنیتی جدیدی است که در آن تمامی بازیگران مهم منطقه‌ای در حال رقابت برای تثبیت نقش‌های جدید خود در منطقه هستند. ایران نیز به عنوان یک قدرت مهم منطقه‌ای برای تثبیت نقش خود، سیاست خارجی خود را در راستای تقویت همکاری‌ها و گسترش تبادلات در سطح منطقه‌ای، تعامل با ملت‌ها، ایجاد ائتلاف‌های جدید در سطح دولت‌ها، حمایت از جنبش‌های و گروه‌های شیعی، مقابله با قدرت‌های فرامنطقه‌ای و... قرار داده است. به عبارت دیگر، حضور فعال ایران در مسائل منطقه‌ای پس از سال 2003، ضمن تثبیت نقش‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی ایران در منطقه، اهمیت استراتژیک ایران را صحنه نظام بین‌الملل نیز افزایش داده است. از سوی دیگر باید اشاره داشت که اتخاذ این سیاست‌ها از سوی جمهوری اسلامی ایران زمینه ساز ایجاد حساسیت‌ها و تقابلات بعضاً گسترده‌ای از سوی ایران در یک سمت و کشورهای رقیبش در سوی دیگر شده است. در این میان ایران که مقامات و رسانه‌های غربی از آن با عنوان سرچشمه هلال شیعی و به تعبیر دیگر هلال مقاومت یاد می‌کنند به‌نظر می‌رسد براساس شاخص‌های رفتاری بازیگر مستقل منطقه‌ای است که به معماری تحولات خاورمیانه منطبق با خواست قدرت‌های فرامنطقه‌ای اعتقادی ندارد و بر این باور است که سیر تحولات خاورمیانه درپی فراگیری بیداری اسلامی در مسیری متناسب با خواست مردم خاورمیانه پیش می‌رود، اما صرف‌نظر از این قدرت‌های منطقه‌ای برخی بازیگران نظیر کشور کوچک قطر نیز به‌ دنبال سمت ‌و سو دادن به روند تحولات خاورمیانه هستند که جای تحلیل دارد.
با این حال، وجود چند عامل بر ابهامات و پیچیدگی‌های موقعیت ایران و کشورهای رقیبش در معادلات منطقه‌ای افزوده است. یکی از مهم‌ترین این عوامل، وجود گروه‌های افراطی مذهبی است. این گروه‌ها ضمن پیچیده‌تر کردن تحولات امنیتی منطقه، بر راهبردهای سیاست خارجی کشورهای منطقه نیز اثرگذار بوده است. همچنین می‌توان به نقش متفاوت و متعارض کشورهای فرامنطقه‌ای و به طور مشخص آمریکا اشاره داشت. اتخاذ سیاست‌های متضاد در قبال مسائل منطقه از جمله در بحث بیداری اسلامی، از مهم‌ترین ابهاماتی است که کشورهای منطقه با آن روبرو هستند. از سوی دیگر، نبود ثبات در تصمیم‌گیری قدرت‌های منطقه‌ای نظیر ایران، عربستان، ترکیه و... در قبال مهم‌ترین تحولات منطقه‌ای، از دیگر مسائل و مجهولات بحث پژوهش حاضر است. در این تحقیق با بررسی و تحلیل موضوع، سعی می‌شود به ابهامات فوق پاسخ داده شود.
1-2- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
خاورمیانه همان گونه که بین‌المللی‌ترین منطقه جهان می‌باشد، یکی از بحران خیزترین و بی‌ثبات‌ترین نقاط جهان نیز محسوب می‌گردد. زندگی سیاسی اغلب کشورهای منطقه با بحران‌ها و ناهنجاری‌های سیاسی دیگر کشورهای منطقه‌ای رقم می‌خورد. در واقع سیاست خارجی منطقه‌ای کشورها به جای آن که به دنبال پیشبرد منافع ملی در بیرون از مرزها باشد، باید بیشتر از هر چیز با اتخاذ یک رویکرد کنترلی، مواظب ورود عوامل ناامن کننده از بیرون به درون مرزهای ملی باشد. تصادم منافع ملی کشورهای منطقه با یکدیگر از یک طرف و پیوستگی منافع قدرت‌های بزرگ با مسائل منطقه‌ای از طرف دیگر باعث شده است تا بی‌ثباتی و تنش در بطن تحولات منطقه‌ای نهادینه گردد. همچنین باید اشاره داشت که وضعیت خاورمیانه، حاوی‌گذار و تحول در سلسله مراتب قدرت‌ها و تلاش هر یک از قدرت‌ها جهت شکل دهی به نظم جدید می‌باشد. از سوی دیگر، درک نوین ژئوپلیتیک معتقد است خاورمیانه در وضعیت جدید دچار مسائل و مشکلاتی است که محور اصلی آن امنیت می‌باشد. برخلاف رویکرد سنتی، ژئوپلیتیک جدید این بصیرت را به ما می‌دهد که در کنار رقابت طبیعی بازیگران برای احراز جایگاهی بالاتر در نظم سلسله مراتبی جدید، مسائل بی‌شماری آن‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد که بازی آن‌ها را از حالت منازعه خارج و به حالت همکاری و مشارکت در شکل دهی به یک نظم باثبات در عین رقابت در می‌آورد. با توجه به این مهم، باید اشاره داشت که تحولات مهم منطقه‌ای از جمله عراق، افغانستان، فلسطین، لبنان و... زمینه ساز افزایش تلاش برای ارتقای موقعیت از سوی کشورهای قدرتمند منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در معادلات خاورمیانه شده است که شناخت زوایا و جنبه‌های گوناگون آن نگارش تحقیق حاضر را چند برابر می‌کند.
1-3- مرور ادبیات و سوابق مربوطه
درباره تحقیق حاضر منابع زیادی نوشته نشده است ولی با این حال، برخی منابع که در لابلای مباحث خود به موضوع این پژوهش نیز اشارهاتی داشته‌اند، بررسی می‌شود.
یوسفی، محسن. 1390. انقلاب‌های عربی: مسأله اجتماعی یا مسأله سیاسی. مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی. سال بیست و پنجم، شماره 284.
نویسنده در این پروژه - ریسرچ، تحولات کشورهای لیبی، تونس، یمن، مصر، بحرین و... را مورد بررسی قرار داده است. وی ضمن بررسی انقلاب و نا آرامی در کشورهای عربی معتقد است که مهم‌ترین عامل زمینه‌ساز شکل‌گیری انقلاب‌ها و نا آرامی‌ها، عدم توسعه نهادهای مدنی، سرکوب شدید مخالفان، فقر و بیکاری بوده است. ایراد اساسی این منبع، عدم توجه به نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای و همچنین عوامل فرهنگی در شکل‌گیری انقلاب و نا آرامی در کشورهایی همچون بحرین و تأکید صرف بر چند مسأله از جمله فقر و بیکاری در این کشورها است.
کاویانی، حسین. 1388. ساختارهای حکومتی در خلیج فارس. فصلنامه راهبرد اندیشه. سال سوم. شماره 3.
نویسنده در این پروژه - ریسرچ، ابتدا نحوه شکل‌گیری ساختارهای حکومتی خلیج فارس را تشریح کرده و معتقد است از آنجایی که این نوع سیستم حکومتی فردی بوده و در آن پادشاه و حاکم نقش حیاتی را در اختیار دارد، چالش‌ها و موانع بسیاری برای مشارکت شهروندان در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی وجود دارد.
قمشه‌ای، محمدرضا. (1387). جایگاه افغانستان و پاکستان در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پس از 11 سپتامبر. تهران: نشر پروا.
نویسنده در این کتاب، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را در قبال پاکستان پس از 11سپتامبر مورد ارزیابی قرار داده است. نویسنده معتقد است شکل‌گیری حوادث 11 سپتامبر باعث گسترش تروریسم شد و با توجه با این که پاکستان یکی از کانون‌های اصلی وجود تروریسم است، این امر حضور گسترده‌ی آمریکا را در این کشور در پی داشته است تا به بهانه مبارزه با تروریسم، ساختارهای مختلف این کشور را نیز تحت تسلط خود داشته باشد. از نظر نویسنده، این امر می‌تواند زمینه ساز تهدیدات جدی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران باشد.
تخشید، محمدرضا. 1387. یک جانبه‌گرایی آمریکا و تأثیر آن بر نقش منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علوم سیاسی. سال یازدهم، شماره 2.
نویسنده در این پروژه - ریسرچمعتقد است که روابط ایران و آمریکا با گذشت حدود ۳۰ سال از انقلاب اسلامی ایران، همواره در حالت چالشی بوده است. این روابط پس از جنگ سرد و به‌ خصوص طی یک دهه اخیر، وارد مرحله تازه‌ای شده که مقارن با دوران یک جانبه‌گرایی آمریکا است. با توجه به حذف رقیب اصلی از صحنه رقابت و برتری آمریکا در صحنه جهانی، این احتمال دور از ذهن نبود که اقدامات آمریکا در خاورمیانه علاوه ‌بر تثبیت هژمونی بر منطقه، تمامی قدرت‌های منطقه‌ای از جمله ایران را در حاشیه قرار دهد اما روند تحولات نشان می‌دهد که این رویکرد، نه ‌تتها موجب کاهش نقش ایران نشد، بلکه موجب توسعه نفوذ و افزایش شعاع تأثیر ایران بر منطقه بوده است. پروژه - ریسرچبه ‌دنبال بررسی این حقیقت است که چگونه یک جانبه‌گرایی و فشارهای همه ‌جانبه به کشورهای منطقه چنین پیامدهایی به‌دنبال داشته است.
اردستانی، غلامعلی. (1386). خاورمیانه، جامعه مدنی و چالش‌های فراروی. تهران: نشر علوم نوین.
نویسنده در این کتاب، ابتدا به بررسی جایگاه جامعه مدنی در نزد اندیشمندان و صاحب نظران پرداخته و سپس به تفکیک در بخش‌های مختلف کتاب، در سه بخش سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، مهم‌ترین موانع تأثیر‌گذار در شکل‌گیری جامعه مدنی در کشورهای خاورمیانه را مورد بررسی قرار داده است. وی در پایان نتیجه می‌گیرد با توجه به وضعیت موجود، کشورهای خاورمیانه باید راهی طولانی برای دموکراسی و جامعه مدنی بپیمایند.
اردستانی، غلامعلی. (1386). خاورمیانه، جامعه مدنی و چالش‌های فراروی. تهران: نشر علوم نوین.
نویسنده در این کتاب، ابتدا به بررسی جایگاه جامعه مدنی در نزد اندیشمندان و صاحب نظران پرداخته و سپس به تفکیک در بخش‌های مختلف کتاب، در سه بخش سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، مهم‌ترین موانع تأثیر‌گذار در شکل‌گیری جامعه مدنی در کشورهای خاورمیانه را مورد بررسی قرار داده است. وی در پایان نتیجه می‌گیرد با توجه به وضعیت موجود، کشورهای خاورمیانه باید راهی طولانی برای دموکراسی و جامعه مدنی بپیمایند.
حاجی یوسفی، امیر محمد و احمد سلطانی نژاد. (1386). سامان سیاسی در عراق جدید. تهران: نشر وزارت امور خارجه.
نویسندگان در این کتاب، تحولات به وجود آمده در عراق پس از فروپاشی حکومت بعث را مورد بررسی قرار داده و به نقش کشورهای فرامنطقه‌ای در تحولات این کشور اشاره و تأثیرات آن را بر جمهوری اسلامی ایران در ابعاد مختلف تبیین کرده‌اند. آنان همچنین به بیان راه‌های رسیدن عراق به توسعه سیاسی و دموکراتیک پرداخته که در این راه نظرات اندیشمندان مختلف را نیز تبیین کرده‌اند. نویسنده در این کتاب همچنین به وجود اقوام و هویت‌های مختلف در عراق جدید اشاره کرده و معتقد است که این امر، مهم‌ترین عامل عدم شکل‌گیری عراقی با ثبات، دموکراتیک و امن محسوب می‌شود.
هادیان، حمید. 1383. سیاست جدید امنیت منطقه‌ای عراق. ماهنامه همشهری دیپلماتیک. سال دوازدهم، شماره 16.
نویسنده در این پروژه - ریسرچمعتقد است که پیش از فروپاشی حکومت صدام حسین، ارتش عراق هسته مرکزی سلول سیاست امنیت منطقه‌ای آن کشور بود ولی اکنون الگوی جدید امنیت منطقه‌ای خبر از عضویت این کشور در ناتو می‌دهد. یکی از نکات کلیدی در این طرح آموزش، تجهیز و مدرنیزه کردن ارتش عراق در قالب مأموریت‌های محوله ناتو است. گفتنی است سیاست منطقه‌ای عراق جدید با فرمول امنیتی از نوع دفاع جمعی و بعد امنیت دسته‌جمعی، با ارتش کوچک و حرفه‌ای، امنیت ملی آن کشور را تأمین می‌کند و مانع از میلیتاریستی شدن جامعه سیاسی عراق می‌شود، نظامیان قدرت را به طور کامل قبضه خواهند کرد و عراق از گروه کشورهای کودتاگر منطقه خارج می‌گردد.
1-4- جنبه جدید بودن و نوآوری در تحقیقایران به عنوان یکی از بازیگران منطقه‌ای که به لحاظ اقتصادی و فرهنگی از توان نسبتاً بالایی برخوردار است، سعی دارد با شناخت قواعد بازی حاکم بر نظام جهانی و یا به کارگیری توان اقتصادی و فرهنگی خود، به افزایش قدرت و اعتبار خود در جامعه بین‌المللی بیافزاید. این البته بیش از هر چیز به در پیش گرفتن سیاست‌های واقع گرایانه مبتنی بر منافع ملی بستگی دارد و نه سیاست‌های فراملی که می‌تواند با به چالش کشیدن قواعد بازی حاکم، نظام جهانی و بازیگران محوری آن باشد. در این راستا، کانون اصلی سیاست خارجی ایران، منطقه خاورمیانه است. خاورمیانه از نظر موازنه قوای منطقه‌ای در حال طی یک دوره‌گذار است که می‌تواند بالقوه، چالش‌هایی را برای امنیت و ثبات خاورمیانه ایجاد کند. در این منطقه‌ی حساس، وجود بحران‌های عراق، افغانستان، فلسطین و... بر پیچیدگی‌های موجود در منطقه افزوده است. در این راستا، ایران و رقبای منطقه‌ای سعی دارند تا با نفوذ در منطقه، جایگاه و موقعیت پیرامونی خود را ارتقا ببخشد. با توجه به این موارد، جنبه جدید این تحقیق، شناخت عوامل موثر در شکل‌گیری موقعیت ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای و همچنین بررسی عوامل تنش در این منطقه‌ی مهم از جانب ایران و کشورهای قردتمند منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است.
1-5- اهداف مشخص تحقیق
1-5-1- اهداف کلیموقعیت ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای
شناخت عوامل موثر در ایجاد رقابت بین ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای
بررسی کانون‌های مهم در شکل‌گیری و تقویت موقعیت ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای
1-5-2- اهداف ویژهپر کردن خلا کتاب در زمینه موضوع مذکور
1-6- سؤالات تحقیق1-6-1- سوال اصلیمعادلات منطقه‌ای چه تاثیری بر موقعیت ایران و کشورهای رقیب داشته است؟
1-6-2- سوالات فرعی1- مهم‌ترین عوامل موثر در ایجاد رقابت بین ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای چیست؟
2- کانون‌های مهم تاثیرگذار در شکل‌گیری و تقویت موقعیت ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای چیست؟
1-7- فرضیه‏های تحقیق1-7-1- فرضیه اصلیمعادلات منطقه‌ای زمینه ساز ارتقای موقعیت ایران و تضعیف کشورهای رقیب شده است.
1-7-2- فرضیه‌های فرعی1- افزایش قدرت و امنیت و همچنین دستیابی به منافع ملی مهم‌ترین عامل در ایجاد رقابت بین ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای است.
2- تحولات فلسطین، لبنان، عراق و افغانستان مهم‌ترین کانون‌های تاثیرگذار در شکل‌گیری و تقویت موقعیت ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای است.
1-8- تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنی و تخصصی
مفاهیم کلیدی این پژوهش عبارتند از:
خاورمیانه
خاورمیانه منطقه‌ای است شامل سرزمین‌های میان دریای مدیترانه و خلیج فارس. این منطقه‌ در جنوب خاوری اروپا، جنوب باختری آسیا و شمال آفریقا قرار دارد. خاورمیانه بخشی از آفریقا - اوراسیا یا به طور خاص آسیا شمرده می‌شود و در بعضی موارد جزئی از آفریقای شمالی را در بر می‌گیرد. این ناحیه گروه‌های فرهنگی و نژادی گوناگونی از قبیل فرهنگ‌های ایرانی، عربی، بربرها، ترکی، کردی، یهودی و آسوری را در خود جای داده‌است. زبان‌های اصلی این منطقه فارسی، عربی، ترکی، کردی، عبری و آسوری است (جعفری ولدانی 1386، 9).
موقعیت ایران
به طور کلی، تحولات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مهم‌ترین نقش را در جایگاه کشورها ایفا می‌کند. در این راستا، منطقه خاورمیانه به عنوان کانون اصلی و تعیین کننده جایگاه ایران مطرح است. این منطقه به دلیل دارا بودن ویژگی‌های منحصر به فرد و اهمیت استراتژیک زمینه ساز تعیین موقعیت جمهوری اسلامی ایران شده است.
سیاست خارجی
سیاست خارجی عبارت است از یک استراتژی یا یک رشته اعمال از پیش طرح‌ریزی شده توسط تصمیم‌ گیرندگان حکومتی که مقصود آن دست‌یابی به اهدافی معین، در چهارچوب منافع ملی و در محیط بین‌المللی است. به‌ طور خلاصه می‌توان گفت که سیاست خارجی شامل تعیین و اجرای یک سلسله اهداف و منافع ملی است که در صحنهی بینالمللی از سوی دولت‌ها انجام میپذیرد. سیاست خارجی می‌تواند ابتکار عمل یک دولت و یا واکنش آن در قبال کنش دیگر دولت‌ها باشد (مقتدر 1379،131).
کشورهای رقیب
کشورهای رقیب، مجموع چند کشور هستند که در تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی با یکدیگر قبالت می‌کنند تا به اهداف استراتژیک و منافع ملی خود دست یابند. در منطقه خاورمیانه، ایران، عربستان، آمریکا، ترکیه، مصر و اسرائیل مهم‌ترین کشورهای رقیب جمهوری اسلامی ایران هستند. مهم‌ترین عرصه‌های رقابت جمهوری اسلامی ایران و کشورهای رقیب، لبنان، فلسطین، بحرین، سوریه و عراق هستند.
1-9- شرح کامل روش تحقیق
بنیادی و نظری است. این تحقیقات که گاه تحقیقات مبنایى یا پایه‌اى خوانده مى‌شود، در جستجوى کشف حقایق و واقعیت‌ها و شناخت پدیده‌ها و اشیاء بوده، که مرزهاى دانش عمومى بشر را توسعه مى‌دهند و قوانین علمى را کشف نموده، به تبیین ویژگى‌ها و صفات یک واقعیت مى‌پردازند. در این تحقیقات ممکن است نظریه‌اى انشاء شود یا اصول، فرضیه‌ها یا قضایاى نظریه‌اى مورد آزمایش قرار گیرد. در این راستا، هدف افزایش دانش در مورد موضوع مورد مطالعه است.
1-10- بررسی و اندازه‌گیری متغیرهامتغیر مستقل (X):
معادلات منطقه‌ای
متغیر وابسته (Y):
موقعیت ایران و کشورهای رقیب
1-11- شرح کامل روش و ابزار گردآوری داده‏هادر این تحقیق از روش توصیفی-تحلیلی استفاده خواهد شد. جمع آوری اطلاعات مورد استفاده در این تحقیق به روش کتابخانه ای، اسنادی است و کتابها، مجلات و... مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین اطلاعات مورد استفاده در این تحقیق با استفاده از فیش و روش فیش نویسی گردآوری خواهد شد.
1-12- روش‌ها، ابزار تجزیه و تحلیل داده‏هااین پژوهش سعی دارد با روش توصیفی و تحلیلی بر اساس نظریات واقع گرایی، نوواقع‌گرایی و رئالیسم تدافعی و تهاجمی به بررسی عقلانی و منطقی موضوع بپردازد.
1-13- سازماندهی تحقیقتحقیق حاضر در 4 فصل نوشته شده است:
در فصل اول، کلیات تحقیق مورد برسی قرار می‌گیرد.


در فصل دوم، چارچوب نظری تحقیق تشریح خواهد شد.
در فصل سوم، عوامل منطقه‌ای تاثیرگذار در معادلات منطقه‌ای بررسی می‌شود.
در فصل چهارم، رویکرد و جایگاه ایران و کشورهای رقیب در معادلات منطقه‌ای تحلیل می‌گردد.
در انتها نیز به نتیجه‌گیری و ارائه راهکارها پرداخته می‌شود.

فصل دوم:چارچوب نظری تحقیق
چارچوب نظری این تحقیق مبتنی بر نظریات نوواقع‌گرایی است. در این راستا، این نظریه را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
2-1- نظریه نو واقع‌گرایی (با تاکید بر اندیشه کنت والتز)واقع گرایی در اوایل دهه 1980 به عللی نظیر ورود جنگ سرد و رقابت تبلیغاتی میان شرق و غرب و در واکنش به رفتارگرایی و موضوع وابستگی تجدید حیات یافت. در واقع نو واقع گرایی بیش از هر چیز تلاشی برای علمی کردن واقع‌گرایی است (سندرسون 2008، 5).
طرفداران نئورالیسم بر این باورند که فضای نظام بینالمللی اصولاً برگرفته از دولت‌ها، سازمان‌های مختلف، ائتلاف بندیهای امنیتی راهبردی میباشد که منطق نظام حاکم بر آن آنارشی است ولی هنجارهای خاص نظام بینالملل که متأثر از منافع قدرتهای بزرگ مؤثر در روند امنیتی جهانی میباشند بر ایجاد فضا یا محدود نمودن سطح تأثیرگذاری راهبردی – امنیت دولت‌ها تأثیر ویژهای دارد. بر این اساس کنت والتز از دو نظام بینالمللی دو قطبی و چند قطبی یاد می‌کند و معتقد است که فضای نظام بینالملل دو قطبی برای حفظ ثبات و امنیت ملی مؤثر است.
والتز نگاهی مادی گرایانه به روابط بین‌الملل دارد که مورد نقد سازه انگاران و به خصوص ونت و راگی است. برای او هنجارها و قواعد مهم نیستند و آنچه اهمیت دارد توزیع توانمندیهای مادی است. عوامل زیادی را نمی‌توان جدا از ساختار اجتماعی تحلیل کرد که از طریق آن معنادار میشوند. والتز به تغییرات فرهنگی که به شکل‌گیری نظام نوین دولتی منجر شد، توجه نمی‌کند، افراد را نمی‌توان بدون تعریف اجتماعی آنها به عنوان واحدهای اتمی پایه در نظر گرفت. می‌توان گفت که اکثر دولت‌ها و دولتمردان عقلانی عمل میکنند؛ اما به نظریهای در این مورد نیاز هست که بگوید منافع و همچنین هویتها (و نیز عقلانیت) چگونه شکل میگیرند (درخشنده 1389، 41).
به بیان آدلر، نو واقعگرایان ترجیح میدهند با معرفت شناسی اثباتگری خود، روابط بینالملل را صرفا با پاسخهای رفتاری به نیروهای فیزیکی توضیح میدهند که از بیرون بر ابژههای مادی تأثیر میگذارند. همان گونه که دسلر تأکید دارد: والتز با مفهوم «جامعه‌پذیری» و اینکه دولت‌ها در روند تعاملات خود «یاد می‌گیرند» چگونه رفتار کنند، عملاً مجبور است اهمیت قواعد و هنجارها را بپذیرد؛ اما به دلیل هستی شناسی مادیگرایانه که معرفت شناسی اثبات گرایانه به او تحمیل می‌کند؛ نمی‌تواند آن را جذب چارچوب نظری خود کند (درخشنده 1389، 42-41).
هدف اساسی والتز اصلاح نظریه واقع‌گرایی کلاسیک و تقویت اندیشههای محوری این نظریه در قالب یک نظریه پیچیده و منسجم روابط بینالمللی بوده است. والتز میکوشد با تکیه بر اهمیت روش معرفت علمی در نظریه پردازی و نیز تأکید بر سیستم بینالمللی ساختارهای آن به عنوان واحدهای تحلیل، نظریه خود را سازمان بدهد. در این جهت، او مخالفان عمده واقعگرایی، یعنی نظریههای همبستگی متقابل و نظریههای مارکسیستی متکی بر اهمیت پدیدههای اقتصادی، را از یک سو و نیز واقعگرایان کلاسیک، نظیر مورگنتا و طرفداران نظریههای سیستمی نظیر ریچارد روزکرانس، مورتون کاپلان و استانلی هافمن را از سوی دیگر مورد انتقاد قرار میدهد. نکته مهمی که در روش والتز باید بدان توجه کرد این است که او در جنبههای روش شناختی و معرفت شناختی به جای تأکید بر نظریات توماس کوهن و تحول پارادیمی او که در آن دوران مورد توجه محققان و دانشجویان روابط بینالملل بود – بر نظریات ایمره لاکاتوش و «برنامه تحقیق» تأکید میورزد تا بدین وسیله با مهم جلوه دادن معرفت شناسی لاکاتوش، کار خود را در جهت اصلاح نظریه واقع‌گرایی از طریق افزودن مسائل جدید به آن توجیه نماید (ولی پور 1387، 163).
کتاب نظریه سیاست بین‌الملل و انسان، دولت و جنگ از مهم‌ترین متون نظری روابط بین‌الملل محسوب می‌شود. والتز بی‌تردید علم گراست، از هر گونه قضاوت مورگنتایی درباره عقلانیت سیاست خارجی پرهیز می‌کند، به رغم اینکه او را اثبات‌گرا می‌دانند اما دقت در آرا او نشان می‌دهد که او از بسیاری از مفروضه‌های ساده انگارانه اثبات‌گرایی فاصله دارد و به همین دلیل برخی او را از نظر معرفت شناختی و روش شناختی ابطال گرا و یا لاکاتوشی می‌دانند (رابینسون 2010، 63).
والتز معتقد است که ساختار نظام بین‌الملل، قدرت‌های بزرگ را وادار می‌کند تا توجه دقیقی به موازنه قدرت داشته باشد. ساختار آنارشیک نظام بین‌الملل، دولت‌های امنیت طلب را وادار می‌کند تا با یکدیگر بر سر قدرت به رقابت بپردازند؛ زیرا قدرت بهترین وسیله بقاست. در رئالیسم کلاسیک، طبیعت بشری علت اصلی رقابت نظامی و امنیتی بین قدرت‌های بزرگ است؛ در حالی که نئورئالیسم، آنارشی این نقش را بازی می‌کند.
«روبرت جرویس»، «جک اسنایدر» و استفن ون اورا» با توجه به مفهوم ساختاری موازنه تهاجمی – تدافعی، به تقویت نظریه نئورئالیسم پرداختند. آنها معتقدند که قدرت نظامی را در هر زمانی می‌توان به توجه به این امر که آیا به نفع تهاجم است یا تدافع، تقسیم بندی نمود. چنانچه تدافع، مزیت آشکاری نسبت به تهاجم داشته باشد و غلبه و تسخیر مشکل باشد، قدرتهای بزرگ انگیزه کمی برای استفاده از زور به منظور کسب قدرت خواهند داشت و به جای آن، توجه خود را حفظ آنچه دارند، متمرکز خواهند نمود. از طرف دیگر، چناچه تهاجم آسانتر باشد، دولت‌ها وسوسه می‌شوند تا بر یکدیگر غلبه نمایند که نتیجه آن جنگ‌های متعدد در نظام بین‌الملل خواهد بود. آنها استدلال می‌کنند که موازنه تدافعی – تهاجمی بیشتر به سمت تدافع و حفظ وضع موجود، قدرت‌های بزرگ را از تعقیب استراتژی‌های تهاجمی باز خواهد داشت (ولی‌پور 1387، 172).
در مجموع می‌توان گفت بر اساس نظرات کنت والتز مهم‌ترین مولفه‌های نوواقع‌گرایی را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:
اولاً، در روند سازمان دهی توازن منطقه‌ای، دولت‌ها به عنوان اصلی‌ترین کنشگر و بازیگر محسوب می‌شود. این امر را می‌توان انعکاس نقش دولت‌ها در سازمان‌دهی قدرت و همچنین ایجاد توازن بین بازیگرانی دانست که درگیر موضوع امنیت ملی خود هستند.
ثانیاً، رئالیست‌ها و نئورئالیست‌ها بر این اعتقادند که آنارشی ویژگی بسیار مهم نظام بین‌المللی محسوب می‌شود. این امر، به مفهوم آن است که هیچ گونه ثبات و تعادل دائمی وجود ندارد. از همه مهم‌تر اینکه قواعد آمره برای کنترل رفتار کشورها شکل نگرفته است. هیچ بازیگری نمی‌تواند به عنوان نیروی مرجع در روند تعادل و امنیت بین‌الملل ایفای نقش کند؛ بنابراین، تمامی بازیگران تلاش خواهند کرد تا زمینه‌های لازم برای تولید قدرت و دفاع از خود را فراهم آورند.
ثالثاً، از آنجا که سیاست بین‌المللی و توازن منطقه‌ای در شرایط آنارشی شکل می‌گیرد، بنابراین طبیعی است که تمامی دولت‌ها به دنبال افزایش قدرت و امنیت خود باشند. این امر نشان می‌دهد که توازن منطقه‌ای بدون توجه به انگیزه و رویکرد کشورها برای تولید قدرت حاصل نمی‌شود. به این ترتیب، طبیعی به نظر می‌رسد که سیاست خارجی واحدهای سیاسی در روند توازن منطقه‌ای در راستای افزایش قدرت و امنیت طراحی می‌شود.
رابعاً، سازماندهی توازن منطقه‌ای نیازمند آن است که کشورها از ابزارهای متنوعی برای تولید قدرت استفاده کنند. تاکتیک‌های دفاعی و امنیتی را می‌توان در زمره ابزارهایی دانست که دولت‌ها برای رسیدن به اهداف خود از آن بهره می‌گیرند.
موضوعاتی همانند نمایش قدرت، افزایش قدرت و تولید اعتبار برای تامین قدرت استنادی در زمره موضوعاتی محسوب می‌شود که توازن منطقه‌ای را حفظ می‌کند.
با توجه به مولفه‌های یاد شده، می‌توان به این جمع بندی رسید که ویژگی نظام بین‌الملل و به ویژه شکل توزیع قدرت، الگوی مناسبی برای تجزیه و تحلیل سیاست خارجی کشورها در روند توازن منطقه‌ای محسوب می‌شود. ضرورت‌های توازن منطقه‌ای ایجاب می‌کند که بازیگران بتوانند از قابلیت‌های درونی خود برای ارتقای ثبات و تعادل در شرایط رقابتی، همکاری جویانه و منازعه آمیز استفاده کنند (مصلی نژاد 1390، 146-145).
بنابراین، بر اساس مولفه‌های یاد شده به خوبی می‌توان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در رقابت با رقبای منطقه‌ای خود را به خوبی مورد تجزیه و تحلیل قرار داد که در ادامه این مبحث به آن پرداخته می‌شود.

فصل سوم:عوامل تاثیرگذار در معادلات منطقه‌ای
با شکل‌گیری حوادث 11 سپتامبر، روند تحولات در خاورمیانه دچار دگرگونی‌های جدی شد. خاورمیانه همان گونه که بین‌المللی‌ترین منطقه جهان می‌باشد، یکی از بحران خیزترین و بی‌ثبات‌ترین نقاط جهان نیز محسوب می‌گردد. زندگی سیاسی اغلب کشورهای منطقه با بحران‌ها و ناهنجاری‌های سیاسی دیگر کشورهای منطقه‌ای رقم می‌خورد. در واقع سیاست خارجی منطقه‌ای کشورها به جای آن که به دنبال پیشبرد منافع ملی در بیرون از مرزها باشد، باید بیشتر از هر چیز با اتخاذ یک رویکرد کنترلی، مواظب ورود عوامل ناامن کننده از بیرون به درون مرزهای ملی باشد. تصادم منافع ملی کشورهای منطقه با یکدیگر از یک طرف و پیوستگی منافع قدرت‌های بزرگ با مسائل منطقه‌ای از طرف دیگر باعث شده است تا بی ثباتی و تنش در بطن تحولات منطقه‌ای نهادینه گردد. در این فصل، به تشریح عوامل تاثیرگذار در معادلات منطقه‌ای خواهیم پرداخت.
3-1- تحولات عراق جدیدجورج بوش بعد از حملات 11 سپتامبر از سه کشور عراق، ایران و کره شمالی به عنوان سه دولت محور شرارت نام برد. فشار بر این دولت‌ها با عنوان اینکه آنها در پی دستیابی به سلاح‌های کشتار جمعی هستند یا از گروه‌های تروریستی حمایت می‌کنند و احتمال دارد این سلاح‌ها را در اختیار گروه‌هایی مثل القاعده قرار بدهند، افزایش یافت. دولت بوش تأکید داشت هرچند القاعده در حملات 11 سپتامبر علیه آمریکا نتوانست از سلاح‌های کشتار جمعی استفاده کند، اما ماهیت و روش این حملات، احتمال استفاده از این نوع سلاح‌ها را علیه آمریکا به شدت تقویت کرده است، بنابراین دولت آمریکا برای جلوگیری از وقوع چنین حملاتی، باید دست به اقدامات پیشدستانه بزند. از نظر بوش«ما دیگر نمی‌توانیم به دشمنان خود اجازه دهیم که نخست آنها ضربه بزنند» (هوفمن 1383،26).
جنگ پیش‌دستانه به رغم اینکه در مورد عراق به کار گرفته شد، اما به شدت مورد انتقاد است و مبانی منطقی و تجربی آن بسیار سست می‌باشد. دکترین جنگ پیشدستانه بوش اگر در مورد ناتوانی راهبردی بازدارندگی که در قبال گروه‌های تروریستی که فاقد ملت و سرزمین مشخص هستند، درست باشد در مورد دولت‌های به اصطلاح محور شرارت نمی‌تواند این گونه باشد. همچنین در برآورد میزان خطرات دولت‌های مزبور، دولت بوش ارزیابی درستی ارائه نمی‌دهد. هرچند سلاح‌های کشتار جمعی واقعی است اما میزان این تهدید و عامل این تهدید که دولت‌های مزبور باشند، محل تردید است. تاکنون با استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی هیچ حمله تروریستی به سرزمین آمریکا صورت نگرفته است. در عین حال، طبق تحقیقات صورت گرفته، حمله بیولوژیکی یا هسته‌ای به آمریکا در قیاس با ابعاد تبادل هسته‌ای در دوره جنگ سرد، تأثیر کمتری در از بین رفتن زندگی مردم آمریکا دارد. این تأثیرگذاری در مورد حمله شیمیایی به مراتب کمتر است. تأثیر این حملات به حدی ضعیف و ناچیز است که چنین حملاتی می‌تواند از سوی آمریکا و جوامع بشری دیگر به فراموشی سپرده شوند و همه نیروهای مسلح آمریکا سالم باقی می‌مانند و می‌توانند به مقابله با اثرات این نوع حملات و مهاجمان بپردازند.
تهدید مطرح شده از سوی دولت‌های محور شرارت به لحاظ میزان عملی بودن نیز محل تردید جدی است. از میان سه کشور اعلام شده از سوی آمریکا، به طور عملی معلوم شد که عراق فاقد سلاح‌های کشتار جمعی بوده است و برد موشک‌های آن نیز طبق نامه‌های پیاده شده از سوی سازمان ملل در دوره قبل از آغاز جنگ نیز کمتر از 150 کیلومتر بود، یعنی عملاً امکان حمله به آمریکا برای عراق میسر نبود. همان گونه که پیش از این نیز طرح شد، احتمال انتقال سلاح‌های کشتار جمعی به گروه‌های تروریستی نیز بسیار ضعیف بود. حمله به متحدان منطقه‌ای آمریکا هم به دلایل سیاسی برای کشورهای عرب و به دلیل تهدید به انجام اقدامات تلافی‌جویانه سنگین به اسرائیل نمی‌توانست جدی باشد (موحدی 1386، 89).
به لحاظ تاریخی نیز مشخص شده بود که رژیم صدام حسین در مقابل تهدید به حمله سنگین عقب‌نشینی کرده و از سلاح‌های کشتار جمعی خود بهره نگرفته است. در خصوص دو کشور دیگر نیز وضعیت کم و بیش همانند عراق است.
عدم پیشرفت مصالحه سیاسی و در نتیجه، ضعف دولت مرکزی عراق واقعیتی است که بخشی از آن به وضعیتی مربوط می‌شود که می‌توان آن را «معمای امنیت بین گروه‌های داخلی و دولت عراق» نامید. معمای امنیت در اینجا بدین مفهوم است که عزم جدی گروه‌های مخالف برای امنیت‌سازی مستلزم رها ساختن ابزارهای خشونت و همکاری با دولت است، اما با مصالحه‌ای واقعی این خطر برای گروه‌های مخالف وجود دارد که دولت بر اساس مبنای هویتی و گروهی خود از ابزارهای اجبارآمیز و نظامی علیه این گروه‌ها استفاده کند. معمای امنیت شرایطی را ایجاد می‌کند که در آن طرفین به علت حاکمیت سیاست فرقه‌ای و قومی نمی‌توانند به طرف مقابل اعتماد و از ابزارهای خشونت چشم‌پوشی کنند. این مسئله آغاز هر گونه فرآیند همکاری سایر بازیگران فعال با دولت را دشوار می‌سازد.
علاوه بر ساختار اجتماعی خاص عراق و ظهور معمای امنیت در فضای داخلی این کشور، ضعف دولت از منظر ابزارهای نظامی و امنیتی نیز در تشدید ناامنی سهم قابل توجهی دارد. وزارت دفاع عراق طبق برنامه‌ریزی‌ها پیشرفت نکرده است و برای پیشرفت هنوز نیاز به اقدامات بسیاری دارد. سازماندهی ضعیف و تقسیم‌بندی شده بر مبنای مرزهای قومی- فرقه‌ای، برنامه‌ریزی و کنترل منابع مالی ضعیف و مشکلات ناشی از فساد اداری از جمله مشکلات اصلی این وزارتخانه است. در نیروی زمینی ارتش بسیاری از مراکز فرماندهی، کنترل، آفند، حمایت خدماتی، پشتیبانی و عناصر اطلاعاتی وجود ندارند یا فاقد توانایی‌های لازم هستند. ارتش دائمی عراق و نیروهای امنیتی هنوز بدون حمایت نیروهای چندملیتی و تیم‌های مشاور ایالات متحده و سایر نیروهای هم‌پیمان و پیاده نظام مکانیزه آمریکا، رسته رزمی، توپخانه، حمایت هوایی، گشت هوایی و حمایت لجستیکی و خدماتی آمریکا قادر به انجام عملیات نیستند. نیروی هوایی نیز در بهترین حالت، پرسنل کوچکی از نیروهای با قابلیت شناسایی و حمل و نقل هوایی ناچیز است. (حاجی زواره 1388، 72).
در میان مؤلفه‌های تأثیرگذار در شرایط امنیتی عراق، متغیرهای داخلی، از جمله ساختار اجتماعی، فرهنگی، سوابق و ذهنیت‌های تاریخی؛ عوامل سیاسی، اقتصادی و نیز ساختار و توانایی نظامی و امنیتی دولت عراق عمده‌ترین تأثیرگذاری را دارند. علاوه بر این، متغیرهای منطقه‌ای و بین‌المللی نیز بخش عمده‌ای از نقش خود را از طریق عوامل و زمینه‌های داخلی اعمال می‌کنند.
ساختار اجتماعی مبتنی بر شکاف‌های متعدد قومی- فرقه‌ای در عراق و پیدایش سیاست مبتنی بر هویت‌های قومی و فرقه‌ای به عنوان اصلی‌ترین شیوه‌های تعریف خود اجتماعی و سیاسی و در نتیجه، تضعیف انسجام اجتماعی از ویژگی‌های عمده عراق جدید است که بر عرصه امنیت در این کشور تأثیری بنیادین دارد. در دوره جدید تمرکز بر هویت قومی و فرقه‌ای بسیار تشدید و ملی‌گرایی و هویت عراقی تضعیف شده است. سیاست جدید مبتنی بر هویت اجتماعی مشکلاتی برای مدیریت جامعه عراق و امنیت‌سازی به وجود آورده است. در حالی که هویت‌های قومی و فرقه‌ای مشخصه مهم سیاست عراق در گذشته بوده‌اند، روند سیاسی جدید (انتخابات و تدوین قانون اساسی) به تشدید آنها و در نتیجه شورش و ناامنی منجر شده است (قائدی 1391، 13-12).
فرقه‌گرایی و قوم‌گرایی به عنوان اصلی‌ترین موانع امنیت‌سازی در عراق جدید به این دوره محدود نمی‌شوند و در ساختار اجتماعی واگرای عراق از یک سو و سیاست‌های فرقه‌گرایانه رژیم صدام از سوی دیگر، ریشه دارند. کشتار و اعمال تبعیض علیه شیعیان و کردها در دوره بعث و محرومیت آنها از قدرت سیاسی و استفاده اقلیت سنی، به ویژه بعثی‌ها از ساختار و ابزارهای سیاسی و نظامی رسمی برای تعقیب منافع و امنیت خود و سرکوب سایر گروه‌ها از عوامل مؤثر عرصه سیاسی عراق بودند که شکاف‌های قومی- فرقه‌ای را تشدید می‌کردند. در این دوره، استفاده از ابزارهای قدرت و سرکوب دولت برای ایجاد امنیت به نفع هیأت حاکمه به عنوان یک هنجار در نظام سیاسی عراق نهادینه شده که تبعات زیانباری برای عراق جدید داشته است.
در دوره جدید، فقدان توافق و مصالحه سیاسی بین گروه‌های اجتماعی، به ویژه مقاومت اعراب سنی در برابر روند سیاسی جدید در معضل امنیتی عراق بسیار تأثیرگذار بوده است. اهداف و منافع متفاوت و حتی متناقض گروه‌های شیعی، سنی و کرد در ساختار سیاسی عراق مانعی عمده برای ایجاد نهادهای سیاسی مشروع و مصالحه سیاسی است. با وجود تصویب قانون اساسی، هنوز اختلافات بسیاری در خصوص آن وجود دارد و در حدود پنجاه حوزه حساس، از جمله نقش مذهب، فدرالیسم کنترل درآمدهای نفتی و توسعه صادرات نفتی، مالیات‌گیری و کنترل درآمدها، حقوق بشر و ماهیت نظام حقوقی مورد اختلاف است. این اختلافات، به ویژه مواردی چون فدرالیسم و نواحی مورد مناقشه مانند کرکوک، زمینه‌ها و کانون‌های عمده ایجاد تنش و درگیری بین گروه‌های مختلف‌اند که می‌توانند به ناامنی و خشونت‌های بیشتر در درون عراق بیانجامند (قائدی 1391، 16).
در میان اختلافات و تنش بین گروه‌های داخلی عراق، مخالفت و اقدامات خشونت‌آمیز گروه‌های سنی در مقابل عراق، نیروهای ائتلاف و شهروندان عراقی، اصلی‌ترین نقش را در آغاز و تداوم ناامنی و خشونت‌ها داشته است. هرچند اقدامات و سازماندهی شورشیان سنی متشکل از بعثیون و گروه القاعده در ابتدا پراکنده و نسبتاً ضعیف بود، به تدریج بر دامنه فعالیت‌های شورشیان افزوده شد و در سال 2006 به اوج خود رسید. گسترش اقدامات خشونت‌آمیز شورشیان، به ویژه در مقابل غیرنظامیان شیعی باعث رادیکال شدن فضای داخلی عراق و افزایش خشونت‌های فرقه‌ای به ویژه بعد از انفجار سامرا در فوریه 2006 شد.
گروه القاعده در رادیکال کردن فضای درونی عراق و تشدید خشونت‌های فرقه‌ای بین شیعیان و سنی‌ها نقش برجسته‌ای داشته است. این گروه برای تشدید ناامنی‌ها در عراق و در نتیجه، تضعیف دولت عراق و نیروهای آمریکایی سعی کرده است از شکاف‌های اجتماعی و سیاسی داخل این کشور به بهترین نحو استفاده کند و با تحریک سنی‌ها و شیعیان علیه یکدیگر زمینه‌های لازم را برای ایجاد جنگ داخلی مهیا سازد. با توجه به افزایش خشونت‌های فرقه‌ای در عراق به نظر می‌رسد القاعده در این خصوص تا حد زیادی موفق بوده است.
با وجود اقدامات تروریستی و خشونت‌های بعثی‌ها و القاعده علیه دولت و مردم عراق، رهبران سیاسی و مذهبی عراق همچون آیت‌ا... سیستانی، با فراخوانی به حفظ آرامش و عدم واکنش خشونت‌بار متقابل از سوی شیعیان تلاش کردند از ایجاد خشونت فرقه‌ای و جنگ داخلی در عراق جلوگیری کنند اما ناتوانی دولت و نیروهای ائتلاف در برقراری امنیت و تداوم خشونت‌ها از سوی شورشیان سنی باعث اتخاذ رویکردی جدید از سوی شیعیان برای تأمین امنیت خود و گرایش آنها به سوی گروه‌هایی چون سپاه مهدی وابسته به مقتدی صدر شد. در نتیجه تداوم ناامنی و خشونت‌های فرقه‌ای باعث کمرنگ شدن نقش رهبران میانه‌رو و تقویت نقش و کارکرد گروه‌های رادیکال در میان تمام گروه‌های اجتماعی و قطبی شدن سیاست و امنیت در عراق شد (محمدپور 1390، 58).
فعال شدن گروه‌ها و شبکه‌های محلی در عراق به عنوان قطب‌های عمده ایجاد امنیت برای مردم به همراه حضور فراگیر نیروهای خارجی در این کشور باعث شده است تا دولت نتواند کنترل مؤثری بر کشور اعمال کند. ناتوانی و ضضعف نسبی دولت عراق، به ایجاد شبکه‌ای از بازیگران و کارگزاران امنیتی متعدد در کنار دولت منجر شده است و در عرصه سیاست و امنیت عراق، حکومت تنها یکی از بازیگران «شبه دولت» محسوب می‌شود.
3-2- طرح خاورمیانه بزرگ
طرح خاورمیانه بزرگ برای نخستین بار در 12 سپتامبر 2002 توسط کالین پاول مطرح گردید. هم زمان با آن پاول، تأسیس بنیاد اینترپرایز را اعلام کرد و متعهد گردید تا آمریکا به کشورهایی مانند عربستان سعودی، لبنان، الجزیره و یمن به منظور الحاق به سازمان تجارت جهانی کمک نماید و مناسبات تجاری دوجانبه خود را با کشورهایی نظیر مصر و بحرین گسترش دهد، از برنامه‌های منطقه برای انجام اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اصلاح نظام آموزشی حمایت نماید و همچنین از مبارزات شهروندان منطقه برای کسب آزادی-‌های سیاسی و استقرار دموکراسی پشتیبانی کند (ایلخانی‌پور 1385، 69).
این طرح که به روی موضوعاتی مانند اصلاحات اقتصادی، حاکمیت خوب و کارآمد، حقوق زنان و اقلیت‌ها، مؤسسات مربوط به جامعه مدنی و دموکراسی تمرکز دارد، دربردارنده تمامی عناصر اساسی پارادایم موسوم به مدرن‌گرایی می‌باشد که در آن ابعاد سیاسی و اقتصادی روند مدرن‌گرایی در یک رویکرد فراگیر و جهان‌شمول به یکدیگر متصل شده است. رویکردی که کاملاً وفادار به خواسته این پارادایم برای جهانی‌سازی اصول و مبانی عمده خود در مورد دموکراسی جهانی، حاکمیت قانون و مدنیت و آزادسازی اقتصادی می‌باشد (افراسیابی 1384، 328).
در ژانویه 2003 معاون وقت رئیس جمهوری ایالات متحده، دیک چنی در اجلاس سازمان جهانی اقتصاد که در شهر داووس سوئیس برگزار گردید، «استراتژی پیشرو برای آزادی» را مطرح ساخت که دولت آمریکا را «متعهد به حمایت از کسانی می‌نماید که در راه اصلاحات در خاورمیانه‌ی بزرگ فعالیت می‌نمایند». وی تأکید کرد دولت بوش مصر است دموکراسی را در سراسر خاورمیانه و فراسوی آن ارتقا بخشد (ایلخانی پور 1385، 70-69).
از سوی دیگر، نیکولاس برنز نماینده ایالات متحده در ناتو در سخنرانی خود در اکتبر 2003 در شهر پراگ، از اروپا دعوت نمود تا تلاش‌های خود را بر روی برقراری صلح و امنیت در «خاورمیانه بزرگ» متمرکز سازد. متعاقباً، دولت آمریکا پیش‌نویس طرح «خاورمیانه بزرگ» را پیش از این که کشورهای عرب را از محتوای آن مطلع سازد، بین کشورهای گروه 8 جهت بررسی در نشست آتی در ژوئن 2004 توزیع نمود (ایلخانی پور 1385، 70).
طرح خاورمیانه بزرگ از یک سو با مخالفت شدید کشورهای عربی و از سوی دیگر با سوءظن و تردید کشورهای اتحادیه اروپا مواجه گردید. کشورهای عربی هراسان از پیامدهای آن برای دولت‌های خود، این طرح را دخالت در امور داخلی خود انگاشتند و کشورهای اروپایی در عین پشتیبانی از این طرح، آن را غیرواقع‌بینانه و بلندپروازانه خواندند. ژاک شیراک رئیس جمهوری سابق فرانسه در 9 ژوئن 2004 هشدار داد که «تحریک منطقه برای ایجاد تغییرات می‌تواند موجب تقویت بنیادگرایی و فرو افتادن به دام مهلک جنگ تمدن‌ها گردد».
بعد از انتقادات اولیه از طرح خاورمیانه بزرگ، دیپلمات‌های آمریکا و اروپا به منظور به جریان انداختن طرح خاورمیانه بزرگ، رهبران کشورهای عربی را تشویق نمودند تا برنامه اصلاحات اقتصادی و سیاسی خود را تا پیش از نشست سران گروه 8 در ژوئن 2004 تدوین و ارائه نمایند تا در این نشست، طرح خاورمیانه بزرگ به عنوان واکنش گروه 8 به برنامه سران عرب ارائه گردد.
اغلب کارشناسان بومی حوزه‌ی روابط بین‌الملل نسبت به اهداف و سیاست ایالات متحده و هم‌پیمانان غربی آن خوش‌بین نیستند. عده‌ای بر این باورند که آمریکا در کنار بیان اهداف مذکور در طرح و کوشش در ایجاد دموکراسی برای جوامع عرب، در حقیقت به دنبال اهداف پنهان خود است که انگیزه‌های اقتصادی هرچه بیشتر با اطمینان از ثبات آن را دربرمی‌گیرد. در واقع طرح خاورمیانه بزرگ به بهانه‌ی حملات 11 سپتامبر 2001 میلادی با هدف تسلط بیشتر بر منطقه، تأمین امنیت اسرائیل، کمک به گسترش نفوذ اسرائیل از جنبه‌های سیاسی و اقتصادی در منطقه، تسلط بر نفت و تضمین امنیت جریان نفت برای آمریکا و نهایتاً فرصت‌یابی برای مبارزه با اسلام است (جوادی 1384، 29).
بدون لحاظ کردن مشارکت برخی از دولت‌های خاص خاورمیانه در طرح خاورمیانه بزرگ، هنوز بزرگ‌ترین مشکل این طرح تصور همه‌گیری است که از آن به عنوان تکمله «قدرت نرم» نظامی سلطه‌جویی آمریکا در منطقه یاد می‌شود. در پروژه - ریسرچسیاسی که توسط گروه بحران بین‌المللی و تحت عنوان «طرح خاورمیانه گسترده‌تر و شمال آفریقا: از نطفه به خطر افتاده است» این مسأله مورد بحث قرار گرفت که این طرح برای این که «امکان ایجاد نوعی از همکاری طولانی‌مدت بین کشورهای عربی و اصلاح‌طلبان محلی را ایجاد کند... آمریکا باید گام‌های مهمی برای تغییر محتوای سیاسی به شدت نامطلوبی که این طرح با آن آغاز می‌شود، بردارد». در پاسخ، آمریکا مبارزه مشتاقانه خود برای انجام اصلاحات در خاورمیانه را کاهش داده و اکنون اصرار دارد که «هرگز تمایلی به تحمیل دستورالعمل اصلاحاتی تک ‌محورانه به منطقه ندارد» (افراسیابی 1384، 350).
3-3- تحولات عربی (بیداری اسلامی)قیام در جهان عرب، هفدهم دسامبر 2010 با خود سوزی یک دست‌فروش 26 ساله در تونس آغاز شد و همه‌ی سرزمین‌های عربی را فرا گرفت. محمد بوعزیزی، جوان تونسی در واکنش به رفتار نامناسب پلیس و ناکامی از اجرای روند قانونی، خود را در مقابل استانداری «سیدی بو زید» به آتش کشید و پس از سه هفته در بیمارستان فوت کرد. خودسوزی بوعزیزی باعث قیام مردم تونس شد. تظاهرات صدها هزارنفری مردم تونس آغاز و به سرنگونی زین‌العابدین بن علی، رئیس جمهور این کشور منجر شد.
شش روز پس از انقلاب تونس که با شادی و ابراز احساسات تعیین کننده ملت‌های خاورمیانه روبرو شد، تظاهرات در یمن علیه دیکتاتوری آغاز شد که32 سال حکومت این کشور را قبضه کرده بود در خلال تظاهرات گسترده یمنی‌ها، «علی عبدالله صالح» در یک حادثه‌ی انفجاری، مجروح و راهی عربستان سعودی شد تا همچون بن علی به حاکمان سعودی پناه برد. وی پس از چند ماه تلاش برای بازگشت، تصمیم گرفت سرانجام کناره‌گیری خود را از قدرت اعلام کند (امیرزاده 1390، 37).
پس از یمن نوبت به مهم‌ترین کشور عربی رسید. مصر نیز وضعیتی مشابه تونس داشت؛ حکومت 30 ساله حسنی مبارک طی 18 روز متلاشی شد. اعتراضات مردم علیه مبارک روز 25 ژانویه 2011 آغاز شد. سه روز بعد در جمعه، خشم اوج خود رسید. روز جمعه 4 فوریه 2011 که مردم آن را روز عزیمت (یوم الرحیل) مبارک، نام‌گذاری کرده بودند، میدان التحریر به آتشفشان ملت علیه مبارک تبدیل شد. مبارک در آخرین تلاش خود با باقیمانده نیروهای امنیتی و چماق‌داران در قالب «لباس شخصی» با اسب و شتر به کسانی که در میدان تحریر تحصن کرده بودند، حمله کرد. او در جمعه 11 فوریه 2011 (22 بهمن 1389) در مقابل اراده‌ی مردم تسلیم شد و از قدرت کنار رفت و محاکمه شد (امیرزاده 1390، 37).
در بهبوحه بیداری اسلامی، با توجه به شرایط خاص بحرین و وجود اکثریت جمعیت شیعی و انباشت مطالبات مردم از حاکمان این کشور، بحرینی‌های معترض نیز به خیابان‌ها ریختند. وضعیت در این کشور بسیار متفاوت بود، زیرا عربستان به نیابت از آمریکا، بحرین را عملاً اشغال کرد و به سرکوب معترضان پرداخت. اگرچه آل خلیفه، حکومت خود را تاکنون با زور سرنیزه حفظ کرده است اما با توجه به میزان نارضایتی مردم این کشور، دیگر قادر نخواهد بود به حکومت ادامه دهد.
همزمان با بحرین، لیبی نیز دچار ناآرامی شد. البته در این کشور همه‌ی اتفاقات به گونه‌ی دیگر رقم خورد. مبارک با کشتن بیش از حدود 800 تن قدرت را رها کرد. اما معمر قذافی کشتار گسترده لیب‌ها را آغاز کرد و میلی به کناره‌گیری نشان نداد. قذافی برای سرکوبی مردم لیبی با استفاده از سلاح سبک و سنگین، مثل توپ، تانک، جنگنده‌های اف16 و... کشور را در مدتی اندک به ویرانه‌ای تبدیل کرد. نیروی نظامی ناتو ظاهراً برای حفظ جان مردم لیبی و در حقیقت برای حفظ منافع خود از دسترسی به ذخایر انرژی لیبی، علیه قذافی وارد میدان شدند. شایان ذکر است که لیبی یک از ذخایر غنی نفت جهان را دارد. این کشور که فقط 6 میلیون و 300 هزار نفر جمعیت دارد، 41 میلیارد بشکه نفت دارد و بر این اساس در آفریقا رده نخست و رده نهم جهان را به خود اختصاص داده است. به علاوه نفت لیبی از نظر هزینه پایین استخراج، در جهان کم‌نظیر است. تا قبل از تحولات اخیر، این کشور روزانه یک میلیون و 800 هزار بشکه نفت صادر می‌کرد (احمدی 1391، 44).
قیام مردم لیبی به آزادی شهر به شهر این کشور منجر شد و قذافی پس از فرار از طرابلس به «سرت» زادگاه خود رفت و در آنجا به دست انقلابیون افتاد و کشته شد. علاوه بر این، کشورها تقریباً در تمامی کشورهای عربی از شمال آفریقا گرفته تا کرانه‌های جنوبی خلیج فارس، قیام عربی همچنان ادامه دارد. این قیام‌ها را می‌توان از جنبه‌های مختلف تحلیل کرد. آنچه در این پروژه - ریسرچبر آن تأکید می‌شود، پیامد این قیام بر ژئوپولیتیک قدرت در منطقه خاورمیانه با محوریت بحران خاورمیانه است.
بسیاری از تحقیقات صورت گرفته نشان می‌دهد خاورمیانه در طی 6 دهه‌ی گذشته عمیقاً در گیر و دار اقتدارگرایی و همچنین معضلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بوده است. در عین حال الگوهای چپ و راست که برای مدت‌های مدیدی مدعی حل این معضلات و بحران‌ها بودند به واسطه ناتوانی درونی و ایجاد دامنه‌های جدیدی از مشکلات، اعتبار خود را از دست داده‌اند. ماهیت این جنبش‌ها را می‌توان با بررسی آنچه در تحولات طرد می‌شود و آنچه به عنوان خواسته از سوی فعالان و حاضران مطرح می‌شود دریافت. آن چه در خیزش‌های اخیر طرد و نفی می‌شوند به زبان ساده، عبارتند از سکولاریسم، اقتدارگرایی، ملی‌گرایی، غرب‌گرایی، ایده سازش با غرب و اسرائیل و وضعیت اسف‌بار اقتصادی و اجتماعی. در مقابل نیز آن چه خواسته می‌شود عبارتند از خواست اجرای اسلام، تحقق آزادی، تحقق استقلال ملی و بازیابی کرامت جمعی، ایستادگی در مقابل سلطه‌طلبی و نهایتاً شکل دادن به الگویی کارآمد از مدیریت اقتصادی و اجتماعی (امیرزاده 1390، 37).
عده‌ای در تفسیرهای خود ماهیت جنبش را دموکراسی‌خواهانه می‌دانند، حال آنکه توجه نمی‌شود که دموکراسی‌خواهی جزئی از کلیتی است که اسلام و هویت انکار شده 6 دهه‌ی گذشته خاورمیانه مبنای آن است. با این بیان، اسلام و تحرک بر مدار آن را به مانند کلیت و ظرفی در نظر گرفت که جنبش در متن آن شکل گرفته و نارضایتی‌های شکل‌گرفته از اقتدارگرایی، ناکارآمدی اقتصادی و اجتماعی و نهایتاً عقب‌نشینی دائمی در برابر غرب و اسرائیل را در متن خود قرار داده و به صورت یک مجموعه منسجم به جهان ارائه می‌دهد. در چنین صورتی جنبش مدعی شکل دادن به نظمی سیاسی است که هویت آن بر اساس اسلام است و در بستر آن می‌توان به حل معضلات تاریخی ملت‌های عرب پرداخت. گروه‌هایی که دموکراسی ‌طلبی را به عنوان عنصر هویت‌بخش این جنبش‌ها می‌دانند، برداشتی از اسلام در نظر دارند که نمی‌تواند آزادی‌خواهی را در متن خود قرار دهد. حال آن‌که واقعیت موجود در کشورهای دست‌خوش دگرگونی حاکی از آن است که نمادهای جنبش اسلامی هستند و آزادی‌خواهی در متن آن مطرح می‌شود. دلایل کلان زیر را می‌توان به عنوان ادله‌ای بر اسلامی بودن هویت این جنبش‌ها دانست:
1- حضور توده‌ی مردم به عنوان دارندکان و حاملان هویت اسلامی (شاخص مردمی بودن)
2- حضور اسلام و شعارهای اسلامی به عنوان نماد اعتراض و خواست تغییر (شاخص نمادین)
3- حضور و نقش‌آفرینی نیروهای اسلام‌‎گرا به عنوان نیرومند‌ترین و اصلی‌ترین نیروی حاضر در صحنه (شاخص گروه‌های نقش‌آفرین)
4- حضور و غلبه خواسته‌های اسلامی از یک سو و شعارهای ضد غربی و ضد صهیونیستی از سوی دیگر (شاخص خواسته‌ها و تقاضاها)
به این معنا اسلام انقلابی هسته‌ی مرکزی خیزش و عنصر پایه‌ای هویت‌بخش تحولات است که سایر خواسته در سایه‌ی آن مطرح می‌شوند.
مخالفت مردم کشورهای منطقه‌ی عربی با دولتمردان و ساختارهای حکومتی کشورشان باعث تراکمات مختلف شد. این تراکمات را در سه لایه می‌توان تعریف کرد و آنها را در اعتراضات و قیام‌های مردمی امروز مشاهده نمود: تراکم اول که سبب این حرکت و جرقه‌ی انقلاب به طور مثال، در تونس شد یک مسئله معیشتی ساده بود، اما پشت این حرکت صنفی و معیشتی مظلومیت ناشی از خودسوزی «محمد بو عزیزی» در تونس یود. وی وقتی اقدام به خودسوزی کرد، همه چیز خود را لگدمال‌شده می‌دید، چون فاصله‌ی رفاهی یک طبقه‌ی اقلیت که در حاشیه‌ی بن علی بودندو بقیه‌ی ملت که اکثریت محروم بودند، بسیار زیاد شده بود. این لایه اول بود که مردم همراهی کردند. انقلاب تونس جرقه‌ی انقلاب مصر شد. زمینه‌ی دو انقلاب هم‌زاد تونس و مصر، اول مطالبات صنفی بود، بعد به مرور زمان که دایره‌ی انقلاب گسترش پیدا کرد، لایه‌ی عظیم‌تر و عمیق‌تری از مطالبات معنادار مطرح شد که همان بحث آزادی‌ها، کرامت انسانی، دمکراسی، آزادی بیان و اندیشه بود. لایه‌ی سوم که هسته‌ی مرکزی انقلاب‌ها و قیام‌ها در تونس، مصر، و حتی در یمن و بحرین و لیبی و سایر کشورها واقع شد، لایه‌ی عقیدتی و اخلاقی به عنوان ارزشمندترین لایه‌های یک جامعه بود. در واقع، این لایه شکل‌دهنده‌ی هویت فردی یک مسلمان و فرهنگ اجتماعی و تاریخی جامعه‌ی اسلامی و عربی است.
3-4- برنامه‌های هسته‌ای ایرانجمهوری اسلامی ایران در برنامه هسته‌ای خود اهدافی را دنبال می‌کند که تأمین آنها ضرورتاً از طریق دستیابی به سلاح هسته‌ای تأمین نمی‌شود و چه بسا تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای نیل به اهداف را دشوارتر و حوزه‌های آسیب‌پذیری کشور را افزایش می‌دهد. از این‌رو آنچه می‌تواند ضمن تحصیل منافع و اهداف تعیین شده جایگزین گزینه دستیابی به سلاح هسته‌ای شود، تلاش برای کسب توانایی قانونمند هسته‌ای است. هرچند در این میان دستیابی به توانایی کامل سلاح هسته‌ای نیز مطرح است، اما در ادامه توضیح داده خواهد شد که آنچه تأمین اهداف را با هزینه‌ای کمتر میسر می‌سازد توانایی قانونمند است و نه توانایی کامل.
با توجه به تعاریف ارائه شده در خصوص توانایی کامل و توانایی قانونمند هسته‌ای در بخش چهارچوب مفهومی، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که کدامیک از توانایی‌های مذکور می‌تواند اهداف زیر در برنامه هسته‌ای ایران را با کمترین هزینه و بیشترین فایده محقق سازد؟ در ادامه ظرفیت‌های این دو گزینه در تأمین اهداف بررسی می‌شود:
بازدارندگی: ایجاد بازدارندگی به منظور افزایش سطح امنیت کشور و کاهش تهدیدها، با وجود محیط ناامن پیرامونی و وجود کشورهای دارای سلاح هسته‌ای از جمله هند، پاکستان و اسرائیل از اهمیت بالایی برخوردار است. توانایی کامل سلاح هسته‌ای قادر است تا درجه‌ی قابل ملاحظه‌ای از بازدارندگی را ایجاد کند. البته باید توجه داشت که توانایی کامل هسته‌ای به معنای برخورداری از سلاح هسته‌ای نیست و از مرحله‌ی توانایی کامل سلاح هسته‌ای تا مرحله‌ی ساخت و برخورداری از سلاح هسته‌ای فاصله وجود دارد. کسب توانایی قانونمند هسته‌ای نیز قادر به ایجاد بازدارندگی است؛ هرچند در سطحی نازل‌تر متبلور می‌شود. نکته‌ی مهم دیگر آن که کسب توانایی قدرتمند هسته‌ای امکان و احتمال ترغیب همسایگان و سایر کشورهای منطقه برای به دست آوردن آن را کاهش می‌دهد.
جدول 3-1- سطوح بازدارندگی (البرزنیا 1388)کاهش سطح بازدارندگی
برخورداری از سلاح هسته‌ای
«توانایی کامل» سلاح هسته‌ای

— -فایل پروژه - ریسرچ-453)

1-1- بیان مسئله.............................................................................................................................3-4
2-1- طرح و تحدید موضوع.............................................................................................................4
3-1- اهمیت موضوع........................................................................................................................4
4-1-ضرورت موضوع......................................................................................................................5
4-1- اهداف تحقیق..........................................................................................................................5
1-4-1- هدف اصلی.........................................................................................................................5
2-4-1- اهداف فرعی.......................................................................................................................5
فصل دوم: بررسی ادبیات نظری پژوهش....................................................................6
مقدمه.......................................................................................................................7
گفتار اول: پیشینه تحقیق.....................................................................................................................8
1-1-2- پیشینه های داخلی.............................................................................................................8-10
نقد تحقیقات داخلی ذکر شده...........................................................................................................10
2-1-2- پیشینه های خارجی........................................................................................................10-11
نقد تحقیقات خارجی ذکر شده.........................................................................................................11
گفتار دوم: رسانه ها(جدید وسنتی)....................................................................................................12
1-2-2- مفهوم رسانه...................................................................................................................12-14
2-2-2- انواع نقش رسانه ها..........................................................................................................14-15
3-2-2- انواع رسانه ها.....................................................................................................................15
4-2-2- انواع رسانه های جدید......................................................................................................16-19
5-2-2- رسانه های اجتماعی مجازی.............................................................................................20-23
6-2-2- پارادایم رسانه های جدید.................................................................................................24-26
7-2-2- ویژگی و کارکردهای رسانه های جدید.............................................................................27
8-2-2-جمع بندی...................................................................................................................... 28-29
9-2-2- ارتباطات و رسانه های سنتی................................................................................................30
10-2-2- مهمترین ویژگی ها و کارکردهای ارتباطات سنتی...........................................................31-32
11-2-2- آشنایی با رسانه های سنتی دینی....................................................................................32-36
12-2-2- ابعادی از الگوی ارتباطات سنتی در ایران.........................................................................37-38
گفتار سوم: فرهنگ و دین ................................................................................................................39
1-3-2- مفهوم لغوی فرهنگ و شاخص های آن.............................................................................39-40
2-3-2- بستر تاریخی‌مفهوم فرهنگ..............................................................................................40-43
3-3-2- دین.....................................................................................................................................44
4-3-2- تعریف فرهنگ دینی.........................................................................................................45-46
5-3-2- سرفصل های عملی فرهنگ دینی..........................................................................................46
6-3-2- تبلیغ سنتی و مدرن پیام های دینی رسانه.................................................................................47
7-3-2-ویژگی تبلیغات سنتی و مدرن............................................................................................48-49
8-3-2- وجه پیام‌آوری رسانه برای دین...............................................................................................49
9-3-2- انواع گفتمان.........................................................................................................................50
10-3-2- وجه گفتمان‌پردازی رسانه برای دین....................................................................................50
11-3-2- "دین رسانه ای " یا " رسانه دینی".......................................................................................51
12-3-2- مهمترین خدمات رسانه به دین.........................................................................................51-52
13-3-2- مهمترین خدمات دین به رسانه.........................................................................................53-54
گفتارچهارم: نظریه ها...........................................................................................................................55
1-4-2-نظریه ابزاری یا ابزارگرایانه.....................................................................................................55
2-4-2- رویکرد ذات گرایانه..........................................................................................................56-57
3-4-2- نظریه اقتضاء یا اقتضاگرایانه.....................................................................................................58
4-4-2- نظریه برجسته سازی...........................................................................................................59-60
5-4-2- نظریه استفاده و رضامندی...................................................................................................61-62
6-4-2- آنتونی گیدنز: ساخت یابی.......................................................................................................63
7-4-2- نظریه تغییرات فرهنگی.............................................................................................................64
8-4-2- نظریه وابستگی.....................................................................................................................65-66
9-4-2- نظریه رسانه های جدید........................................................................................................67-68
10-5-2- چارچوب نظری تحقیق.......................................................................................................69-70
6-2- فهرست متغیرها.............................................................................................................................71
7-2- سوال های تحقیق.....................................................................................................................71-72
8-2- فرضیه های پژوهش...................................................................................................................72-73
فصل سوم:روش تحقیق.....................................................................................................................74
مقدمه.............................................................................................................................75
1-3- نوع و روش تحقیق.........................................................................................................................76
2-3- تعریف نظری و عملیاتی مفاهیم و متغیرها....................................................................................76-84
3-3- واحد تحلیل....................................................................................................................................84
4-3- جامعه آماری...................................................................................................................................84
5-3- حجم نمونه و روش نمونه گیری.......................................................................................................84
6-3- تکنیک گردآوری اطلاعات.............................................................................................................84
7-3- تکنیک پردازش داده ها....................................................................................................................85
8-3- آزمون‌های آماری مورد استفاده.......................................................................................................85
9-3- روایی و پایایی پژوهش ....................................................................................................................86
فصل چهارم: بررسی یافته های تحقیق.............................................................................................87
مقدمه...............................................................................................................................88
1-4- بررسی یافته های سطح توصیفی.................................................................................................89-112
2-4- بررسی یافته های سطح تحلیلی ......................................................................................................113
1-2-4-.فرضیه های اصلی...............................................................................................................113-114
2-2-4-فرضیه های فرعی ................................................................................................................114-123

فصل پنجم: نتیجه گیری.........................................................................................................................124
مقدمه ......................................................................................................................................................125
1-5- جمع بندی......................................................................................................................................126
1-1-5- جمع بندی یافته های توصیفی.............................................................................................126-128
2-1-5-جمع بندییافته های تحلیلی.................................................................................................129-132
2-5- نتیجه گیری.....................................................................................................................................133
3-5-پیشنهادها.........................................................................................................................................134
1-3-5- پیشنهادهای اجرایی......................................................................................................................134
2-3-5- پیشنهادهای پژوهشی....................................................................................................................134
4-5- امکانات موجود درانجام پژوهش......................................................................................................134
5-5- محدودیت های پژوهش...................................................................................................................135
فهرست منابع فارسی..........................................................................................................................136-137
فهرست منابع اینترنتی........................................................................................................................138-140
فهرست منابع لاتین...................................................................................................................................140
فهرست وب سایت...................................................................................................................................140
ضمائم......................................................................................................................................................141
پرسشنامه...........................................................................................................................................142-143

فهرست نمودار
1-1-4: نمودار دایره ای متغیر جنسیت.........................................................................................................89
2-1-4: نمودار متغیر سن.............................................................................................................................91
3-1-4: نمودار میله ای متغیر سطح تحصیلات.............................................................................................91
4-1-4-: نمودار دایره ای متغیر وضعیت اشتغال...........................................................................................92
5-1-4- : نمودار دایره ای متغیر وضعیت تاهل.............................................................................................93
6-1-4- : نمودار متغیر نوع کسب آگهی های مذهبی ازرسانه.......................................................................94
7-1-4- : نمودارمتغیر مدت زمان استفاده از رسانه سنتی(ساعت).................................................................95
8-1-4- : نمودار متغیر مدت زمان استفاده از رسانه جدید(ساعت)...............................................................96
9-1-4- : نمودار متغیر میزان استفاده از رسانه های سنتی...............................................................................97
10-1-4- : نمودار متغیر میزان استفاده از رسانه های جدید............................................................................98
11-1-4- : نمودار متغیر مکان استفاده از رسانه های سنتی.............................................................................99
12-1-4- : نمودار متغیر مکان استفاده از رسانه های جدید.........................................................................100
13-1-4- : نمودار متغیر پایندی به اصول دین............................................................................................102
14-1-4- : نمودار متغیر رعایت حق الناس.................................................................................................103
15-1-4- : نمودار متغیر حفظ پوشش اسلامی............................................................................................104
16-1-4- : نمودار متغیر تحقیق و تعمق درخصوص مطالعه کتب ارزشی، مذهبی و....................................105
17-1-4- : نمودار متغیر شرکت درمراسم و سخنرانی‌های مذهبی...............................................................106
فهرست جداول
1-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیرجنسیت.............................................................................................89
2-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیرسن...................................................................................................90
3-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیرسطح تحصیلات................................................................................91
4-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیروضعیت اشتغال..................................................................................92
5-1-4- جدول توزیع فراوانی جایگاه متغیروضعیت تاهل.........................................................................93
6-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر کسب آگهی های مذهبی..................................................................94
7-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر مدت زمان استفاده از رسانه های سنتی(ساعت)................................95
8-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر مدت زمان استفاده از رسانه های جدید(ساعت)................................96
9-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر میزان استفاده از رسانه های سنتی.......................................................97
10-1-4-جدول توزیع فراوانی متغیر میزان استفاده از رسانه های جدید.....................................................98
11-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر مکان استفاده از رسانه های سنتی......................................................99
12-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر مکان استفاده از رسانه های جدید...................................................100
1-4 – جدول شاخص های آماری مربوط به سوالات فرهنگ دینی..........................................................101
13-1-4-جدول توزیع فراوانی متغیر پایندی به اصول دین........................................................................102
14-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر رعایت حق الناس............................................................................103
15-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر حفظ پوشش اسلامی.......................................................................104
16-1-4-جدول توزیع فراوانی متغیر تحقیق و تعمق درخصوص مطالعه کتب ارزشی، مذهبی و..................105
17-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر شرکت درمراسم و سخنرانی‌های مذهبی......................................... 106
18-1-4- شاخص آماری پرسشنامه سوالات 23تا27.................................................................................107
19-1-4-جدول توزیع فراوانی متغیر تمایل دست یابی به شبکه های اجتماعی علارغم فیلتر شدن.............10820-1-4-جدول توزیع فراوانی متغیررسانه های جدید وتغییرباورهای دینی................................................109
21-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر تاثیر رسانه های سنتی بر باورهای دینی.............................................110
22-1-4-جدول توزیع فراوانی متغیر تمایل به شبکه های اجتماعی در مقایسه با رسانه های سنتی..............111
23-1-4- جدول توزیع فراوانی متغیر تاثیر رسانه های سنتی در مقایسه با رسانه های جدید........................112
1-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیر میزان استفاده از رسانه های جدید و ارتقاء فرهنگ دینی....................113
2-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیر مکان استفاده از رسانه های جدید و فرهنگ دینی............................113
3-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیر عضویت در رسانه های جدید و باورهای دینی....................................114
4-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیر جنسیت و مکان استفاده از رسانه های جدید.......................................114
5-2- 4- جدول کای اسکوئر متغیر سن و مکان استفاده از رسانه های جدید..............................................115
6-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیرسطح تحصیلات و مکان استفاده از رسانه های جدید............................115
7-2- 4- جدول کای اسکوئر متغیر وضعیت اشتغال و مکان استفاده از رسانه های جدید............................115
8-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیر وضعیت تأهل و مکان استفاده از رسانه ها............................................116
9-2- 4 - جدول کای اسکوئر متغیر جنسیت و میزان استفاده از رسانه های جدید........................................116
10-2- 4 - جدول اسپیرمن متغیر وضعیت سن و میزان استفاده از رسانه های جدید......................................117
11-2- 4 - جدول اسپیرمن متغیر سطح تحصیلات و میزان استفاده از رسانه های جدید................................117
12-2- 4- جدول کای اسکوئر متغیر وضعیت اشتغال و میزان استفاده از رسانه های جدید...........................118
13-2- 4- جدول کای اسکوئر متغیر وضعیت تاهل و میزان استفاده از رسانه های جدید............................118
14-2-4- جدول اسپیرمن متغیر سن و ارتقاء فرهنگ دینی دانشجویان.......................................................119
15-2-4- جدول کای اسکوئر متغیر جنسیتو ارتقاء فرهنگ دینی دانشجویان ........................................119
16-2- 4- جدول اسپیرمن متغیر سطح تحصیلات و ارتقاء فرهنگ دینی...................................................120
17-2-4- جدول کای اسکوئر متغییر وضعیت اشتغال و ارتقاء فرهنگ دینی.............................................120
18-2-4- جدول کای اسکوئر متغییر تاهل و ارتقاء فرهنگ دینی.............................................................121
19-2-4- جدول اسپیرمن متغییر سن و میزان فرهنگ دینی......................................................................121
20-2-4- جدول اسپیرمن متغییر جنسیت و میزان فرهنگ دینی.................................................................122
21-2-4- جدول اسپیرمن متغییر سطح تحصیلات و میزان فرهنگ دینی...................................................122
22-2-4- جدول کای اسکوئر متغییر وضعیت اشتغال و میزان فرهنگ دینی..............................................123
23-2-4-جدول کای اسکوئر متغییر وضعیت تاهل و میزان فرهنگ دینی.................................................123
فهرست تصاویر
تصویر 1- برخی از انواع رسانه های جدید در فضای مجازی.......................................................................15
تصویر 2- نمایی از صفحه توئیتر................................................................................................................19
تصویر 3- نمایی از صفحهfacebook..........................................................................................................22
تصویر4- ظرفیت های ارتباطی رسانه های قدیم و جدید.............................................................................38
تصویر5- مراتب فرهنگ............................................................................................................................41
تصویر6-سرفصل های عملی فرهنگ دینی.................................................................................................46
تصویر 7- چارچوب نظری پژوهش............................................................................................................70
فصل اول کلیات پژوهش

مقدمه
عصر کنونی را عصر انقلاب ارتباطات نامیده اند ، گسترش جوامع وپیشرفتهای پی درپی و ورود وسایل ارتباط جمعی به حریم گروههای اجتماعی موجب شد هر واحد، نهاد و یا سازمان ابعادی نو یابد.
امروزه وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌ها اعم از سنتی و جدید از مهمترین لوازم زندگی ما شده‌اند و تمام جوامع برای رسیدن به مقاصدی نظیر: اطلاع‌رسانی ، تعلیم و تعلم ، فرهنگ سازی ، هدایت و راهنمایی، افزایش آگاهی‌های اجتماعی ، دینی و مهمتر از آن جلوگیری از بداخلاقی، از ابعاد و شئون دینی رسانه‌ها استفاده می کنند. البته در همه این اهداف، مقاصد تربیتی دینی نهفته است. از سویی، دین یکی از موضوعاتی است که امروزه راه خود را در رسانه ها باز کرده است، اما این حضور همواره با فراز و نشیب‌های تاریخی روبرو بوده که ارتباطی تنگاتنگ با فرهنگ جامعه داشته است و گذشت زمان نشان داد که نه تنها دین و رسانه ها با یکدیگر ناسازگاری ندارند بلکه دین نیاز واقعی انسان‌هاست که آنها در هر گوشه زندگی آن را جستجو می‌کنند.امروزه در کنار ‌رسانه‌های‌سنتی(مسجد،حسینیه...)رسانه‌های ‌جدید و شبکه‌های‌اجتماعی( مای‌اسپیس ،توئیتر...) اصلی‌ترین و مهم ترین راه‌های کسب آگاهی، اطلاعات و منابع معرفتی به شمار می‌آیند و از دست‌اندرکاران اصلی انتقال و آموزش مفاهیم دینی هستند و با وجود مشکلاتی که در مسیر آنها وجود دارد مخاطبان بسیاری را به خود جلب می‌کنند.
رسانه‌ها نقش حیاتی را در الگوسازی و تبیین هنجارهای مطلوب جامعه دارند این هنجارها باید براساس فرهنگ مردم یک جامعه الگوبندی و تبیین شوند. اگر فرهنگ جامعه براساس هنجارهای دینی باشند مطمئناً رویکرد رسانه‌ای آن هم باید براساس کلیات و هنجارهای تعریف شده توسط جامعه و فرهنگ دینی باشد .
رسانه ها اگر شناخت درستی از اهداف و سیاستگذاری‌های فرهنگی جامعه نداشته باشند و یا در نسبت خود با دین و اهداف دینی دچار خطا شوند بحران فرهنگی و عقیدتی غیر قابل جبرانی را خواهند ساخت که این مسئله باعث می‌شود جوانان و دانشجویان جامعه را از اخلاق و آرمانها دور کند و آن ها را به قهقرا بکشاند.
البته به این معنا نیست که تمام رسانه‌های یک جامعه رسانه‌های دینی باشند، بلکه منظور این است که باید در چارچوب تعریف شده برای رسانه‌های یک جامعه دینی که صرفاً کلیاتی اخلاقی است عمل کنند . رسانه ها در جوامع دینی مفهومی فراتر از یک ابزار ارتباطی را دارا هستند. به رسانه‌ای که وظیفه انتقال مفاهیم دینی و به اصطلاح تبلیغ دین را بر عهده داشته باشند رسانه دینی قلمداد می شود که تعریفش در گرو نوع و طریق نگرش دین به نوآوری‌های روز و برخورد آن با تنوع رسانه‌ها می‌باشند. در یک جامعه دینی خیلی اهمیت دارد که چطور بتوان اصول و فرهنگ دینی را به مخاطبان انتقال داد.
وقتی سخن از رسانه دینی می‌شود خواه‌ناخواه فرهنگ دینی و فرهنگ سازی دینی نیز مطرح می‌شود. حال سوالی که اینجا مطرح میشود این است که رسانه‌ها چه نقشی در این تغییر و تحولات دارند؟ و اینکه دین و رسانه دو مکمل در کنار هم هستند آیا می‌توانند فرهنگی دینی جامع و مطلوب را بسازند ؟ما در مسیر این تحقیق در پی آنیم که آیا رسانه های جدید همانند رسانه های سنتی قابلیت آن را دارند که فرهنگ دینی را در میان دانشجویان ارتقاء دهند؟
بیان مسئله
در عصر جدید، ارتباطات عاملی بسیارقوی ومحرک جهت پیشبرد اهداف مجموعه، گروهها و...بوده است و رسانه ها مهمترین و اساسی ترین ابزار تبیین دین وفرهنگ دینی در میان مردم هستند زیرا ارتباط میان دین رسانه یا دین و ارتباط جمعی ونحوه تعامل عینی آنها از جمله موضوعات محوری و پرگسترده و چند لایه ای است که در چند دهه اخیر اذهان دین پژوهان و رسانه پژوهان رابه خود معطوف داشته است .
رسانه ها بزرگترین، برترین و سریعترین ابزار جهت تبلیغ دین بشمار می‌آیند ولی امروزه فراگیری اینترنت و فن‌‌آوریهای جدید ارتباطی واطلاعاتی موجب ظهور فضای مجازی در کنار جهان واقعی شده است که یکی از ابزارهایی که می‌تواند مجموعه ها را بهم پیوند دهد ، وجود شبکه های اجتماعی است که ارتباطات را سهل‌تر و انتقال اطلاعات را سریع تر می نماید و در حال حاضر این شبکه ها یا همان رسانه های جدید به محل یا روشی جهت برقراری ارتباط بین افراد می باشند.
این شبکه ها سعی می‌کنند ابتدا در ذهن کاربر این باور را ایجاد کنند که این شبکه ها محل افراد و گروههای خاص با ذهنیتی خاص است و قشر جوان بخصوص دانشجویان که بزرگترین گروه مخاطبان و استفاده کنندگان رسانه های جدید به خصوص شبکه های اجتماعی مثل فیس بوک .... محسوب می شوند با این تصور که دراین فضا جریان آزاد مبادله اطلاعات و معلومات بدون هیچ سانسور یا محدودیتی وجود دارد و آنان راحتر و بهتر می توانند از آن استفاده کنند به عضویت این سرویس ها در می آیند .به نحوی که این رسانه ها نقش مهمی در دین زدایی و کم رنگ کردن باورهای دینی جوانان دارند به طوری که در جریان انقلابهای کشورهای آفریقایی و خاورمیانه این رسانه ها بخصوص فیس بوک و... به عنوان یکی از اهرم ها و وزنه های مهم و تاثیرگذار نقش اساسی به عهده داشتند.
به همین دلیل ما برآنیم که به بررسی همه جانبه این رسانه ها بپردازیم و موضع خود را نسبت به آنها (رسانه‌های جدید) تبیین نمایم زیرا از دو حالت خارج نیست:
این پدیده نو می‌تواند در خدمت تبلیغات دینی قرار گیرد.
این تکنول‍و‍ژی سحرگونه، افکار و رفتار مخاطبان را تحت تاثیرخود قرار میدهد .
2-1- طرح و تحدید موضوع
با توجه به اینکه موضوع اصلی این تحقیق، بررسی نقش رسانه های جدید درارتقاء فرهنگ دینی است واز آنجا که علاوه بر سه عامل اصلی ، کمبود زمان ،بودجه و منابع انسانی (پرسنل) و همچنین گستردگی جامعه آماری ( دانشجویان) و تعدد رسانه‌های جدید و سنتی نیز دخیل هستند ، محقق را برآن داشت تا ازمیان دانشجویان کل کشور تنها به بررسی دانشجویان ارتباطات سوره و تهران بسنده کنم و از میان آنها به بررسی نقش رسانه های جدید در ارتقاء فرهنگ بپردازم و در نهایت موضوع مورد بررسی را به صورت زیر تحدید نماید:
بررسی نقش رسانه های جدید در ارتقاء فرهنگ دینی (دانشجویان ارتباطات سوره وتهران)
3-1-اهمــیت تحقیق
امروزه افزایش ارتباطات جهانی موجب ایجاد تغییرات فرهنگی بسیاری در جوامع مختلف شده است. رواج ارزشهای گوناگون، قرار گرفتن در معرض اندیشه ها و گرایشهای مختلف از جمله عوامل تهدید‌کننده است براساس مطالعات صورت گرفته استفاده از رسانه های جدید بخصوص شبکه های اجتماعی و تاثیر پذیری از این فضا به لحاظ گستردگی اینترنت و دسترسی همگان ، حتی افرادی که در نقاط دوردست با امکانات محدود زندگی می کنند ، در جامعه ایران بخصوص در میان دانشجویان رو به افزایش است .
اگر رسانه ها شناخت درستی از اهداف و سیاستگذاری های فرهنگی یک جامعه نداشته باشند یا در نسبت خود با دین و اهداف دینی دچار خطا شوند بحران های عقیدتی غیر قابل جبرانی را بوجود می آورد و این مسئله باعث می شود که جوانان و دانشجویان که بیشترین استفاده کنندگان از این رسانه ها هستند را از اخلاق و آرمانها دور و آنها را به قهقرا بکشاند. بنابراین اهمیت تحقیق در این است که با شناسایی نقش رسانه های جدید سعی کنیم از رسانه ها در پیشبرد تبلیغات دینی استفاده نماییم.
4-1-ضـرورت تحقیق
اگرچه رسانه های جدید در فرآیند ارتباطات می‌توانند دارای تاثیرات مثبت و منفی باشند اما یکی از آثار فضای مجازی درجوامع در حال گذر مانند ایران ایجاد بحران های فرهنگی ، مذهبی و هویتی فردی است. ضرورت تحقیق حاضر در این است که با شناسایی عملکرد رسانه های جدید ارتباطی و ارتقاء فرهنگ دینی آیا می‌توان بر مولفه های موثر در آن اثر گذاشت و از انقطاع و سستی فرهنگ دینی به خصوص در میان دانشجویان (جوانان)جلوگیری نمود و بر تعلق فرهنگ دینی آنها افزود؟
5-1-اهــداف تحقیق
1-5-1- هـدف اصلی
هدف اصلی تحقیقی شناسایی تفاوت نقش رسانه های قدیم و جدید در ارتقاء فرهنگ دینی.
2-5-1- اهـداف فرعی
بررسی نگرش دانشجویان پیرامون نقش رسانه های جدید در انتقال مفاهیم دینی.
شناسایی نقاط قوت و ضعف رسانه های جدید در تبلیغات دینی.

فصل دوم: بررسی ادبیات نظری پژوهش

مقدمه:
فصل دوم پژوهش حاضر ، به بررسی ادبیات نظری تحقیق می‌پردازد. این فصل خود به چهار گفتار تفکیک شده است. ابتدا در گفتار اول به بررسی پژوهش‌های پیشین پیرامون موضوع در ایران و خارج از کشور پرداخته شد . در گفتار دوم مقدمه‌ای از رسانه ها که به دو دسته جدید و سنتی می باشند را از زوایای مختلف به همراه کارکردهای‌شان مورد بررسی قرار می گیرد.در گفتار سوم فرهنگ و دین مورد بررسی قرار می گیرد تا خواننده شناخت اجمالی از مفهوم فرهنگ دینی برایش نائل آید و در ادامه به نظریه ها مطرح شده در این حوزه پرداخته می شود، و در نهایت گفتار چهارم به چارچوب نظری ، مدل تحلیلی و سوال ‌ها و فرضیه های پژوهش آورده می‌شود.

گفتار اول : پـیشینـه تـحقـیـق
1-2- پژوهش‌های پیشین داخلی
با وجود گسترش رسانه های جدید و شبکه های اجتماعی در کشور تا جایی که نگارنده بررسی کرده است، تحقیقات چندانی در زمینه تاثیر رسانه های جدید در ارتقاء فرهنگ دینی انجام نشده است لذا انجام تحقیقات منسجم پیرامون این موضوع ضروری می‌باشد که در اینجا به برخی تحقیقات داخلی که موضوعی مشابه و مرتبط با تحقیق دارد، اشاره می‌شود.
عظیم زاده ،رضا،( 1385)"بررسی تاثیر اینترنت و ماهواره بر تفاوت‌های فرهنگی بین جوانان و بزرگسالان در شهر بهشهر" پژوهش کارشناسی برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته مردم شناسی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، استاد راهنما دکتر اصغر عسکری خانقاه، استاد مشاور دکتر محمد حسین فرجاد.
مساله تحقیق : اینترنت وماهواره در حالی مساله روز جامعه ما هستند که تا دیروز،رادیو، تلویزیون و ویدئو مساله روز جامعه ما بودند چگونگی برخورد ما با این پدیده ها می تواند بسیار مهم باشد و جامعه را در مسیری جدید قرار دهد . هدف این تحقیق اینطور بیان شده است که اینترنت به عنوان پدیده های فرهنگی مورد توجه قرار گرفته و شناسایی تاثیر آن ها بر جوانان و بزرگسالان امروزه بسیار مهم و از اهداف این تحقیق است.
این تحقیق با توجه به اینکه در زمینه مردم شناسی است پژوهشی ژرفانگر می‌باشد. جامعه مورد مطالعه که جوانان و بزرگسالان می‌باشند و تعداد200 نفر از دانش‌آموزان پیش دانشگاهی دختر و پسر در سطح دبیرستان های بهشهر و تعداد 100 نفر از دبیران در سطح دبیرستان های بهشهر به صورت اتفاقی انتخاب و با ایجاد فضایی آزاد و صمیمی با آن‌ها مصاحبه به عمل آمده است. در این پژوهش با توجه به موضوع تحقیق از روش میدانی و اسناد و مدارک استفاده شده است و برای گردآوری اطلاعات به زمین پژوهش مراجعه و با شرکت در جامعه تحقیق با استفاده از روش‌های تحقیق میدانی از قبیل مصاحبه ، مشاهده مشارکتی اطلاعات لازم گردآوری شده است. برای تجزیه و تحلیل داده های به دست آمده از آمار توصیفی و استنباطی بهره گرفته شده است. با توجه به نتایج به دست آمده 64% دختران و 45% پسران گفته‌اند که استفاده از ماهواره و اینترنت تاثیر چندانی در رابطه آن ها با خانواده شان نداشته است در مقابل 19% از دختران و 23% از پسران گفته اند استفاده از اینترنت و ماهواره تاثیر منفی در رابطه آن‌ها با خانواده‌هایشان گذاشته است. به نظر 11% از دختران و 7% از پسران ، استفاده از اینترنت به بهتر شدن روابط آن‌ها با خانواده‌هایشان انجامیده است. 41% از دختران و 38% از پسران، بیان کردند که استفاده از اینترنت و ماهواره هیچ تاثیری در کیفیت درسی آن ها نداشته است در حالی که 28% دختران و 25% پسران در اثر استفاده از اینترنت و ماهواره دچار افت تحصیلی شده اند.
این پژوهش از لحاظ روش و چهارچوب نظری با موضوع مورد بررسی، یکی است ولی به دلیل اینکه در این پژوهش تنها اینترنت وماهواره را برای تفاوت های فرهنگی در نظر گرفته شده است و اشاره ای به نقش آنها در بالا بردن فرهنگ دینی ندارند به همین دلیل نمی توان از نتایج تحقیق در طول مسیر از آن‌ها استفاده کرد.
جلیلی ، شقایق،( 1385) "بازنمایی هویت دینی در فضای مجازی بر شکل‌گیری هویت دینی کاربران جوان ایرانی" پژوهش کارشناسی ارشد رشته ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی ، استاد راهنما دکتر هادی خانیکی و استاد مشاور دکتر یونس شکرخواه.
تحقیق به روش پیمایشی اینترنتی انجام شده است توزیع پرسشنامه میان 273 نفر از کاربران ایرانی اینترنت در گردهمایی مجازی سایت کلوب و یاهو گروپ اقدام به جمع‌آوری داده ها مبادرت کرده است.از مجموع 219 نفر کاربری که به طرق مختلف تولید اطلاعات مذهبی خود در فضای مجازی پاسخ داده‌اند، حدود 28% از طریق وبلاگ، حدود26% از طریق گروه‌های اینترنتی و فقط 13% از وب سایت‌ها اطلاعات مذهبی خود را به دست آورده اند و بقیه کاربران از سایر منابع اطلاعات دینی شان را کسب کرده‌اند که نقش وبلاگ در فضای مجازی دینی بسیار پررنگ به نظر می‌رسد.
محقق ضعف و قوت عملکرد نهادهای دینی در فضای مجازی تاثیر گذار می دانسته و بیان می‌کند به دلیل پنهان ماندن هویت افراد در فضای مجازی آنها دیدگاه‌ها و نظرات واقعی خود را با دید انتقادی بیشتری به مسائل دینی بیان می‌کنند. در ادامه می افزاید، که اگر افراد دیدگاه‌هایی که به آن اعتقاد دارند اگر فضای واقعی بیان کنند ممکن است با مشکلات اساسی مواجه شوند این محقق در نهاتی می‌افزاید بسیاری از کارشناسان مهم ترین علت گرایش جوانان به گروه های دینی مجازی را فقدان روحیه نقدپذیری و نقادی‌گری در فضای واقعی نسبت به مسائل دینی دانسته اند .
محمدی،هدیه ،(1389) "بررسی تاثیرات اینترنت در پای‌بندی به هویت دینی وفرهنگی جوانان تهرانی (مطالعه مورد جوانان منطقه 5 تهران)" پژوهش کارشناسی ارشد دانشگاه سوره، استاد راهنما دکترعلی‌اکبر فرهنگی و استاد مشاور دکتر امیدعلی مسعودی.
روش تحقیق به کار رفته پیمایشی که به علت حجم زیاد جامعه با استفاده از فرمول کوکران نمونه ای 383 نفری تعیین شد و برای نمونه گیری ازروش ترکیبی که شامل نمونه گیری خوشه ای و اتفاقی استفاده شده بود.در این پژوهش آمده است که بین ویژگی های فردی از قبیل سن،وضعیت تاهل، سطح تحصیلات و میزان پای‌بندی به هویت فرهنگی رابطه وجود دارد ولی بین جنسیت و وضعیت اشتغال ومیزان پای‌بندی به هویت فرهنگی رابطه ای دیده نشد. محقق در این پژوهش از روش پیمایشی استفاده کرده است که موضوع مورد بررسی همخوانی دارد . مسئله دیگر اینکه تنها اینترنت را برای سنجش میزان پایبندی جوانان به هویت دینی وفرهنگی مورد بررسی قرار داده است و به رسانه های دیگر چه جدید و سنتی اشاره نکرده است.به همین دلیل نمی توان از نتایج این پژوهش استفاده نمود.
نقدی که بر این تحقیقات داخلی وارد است یک مورد این که در بعضی تحقیقات و پژوهش‌ها، آزمون فرضیه‌ها به روشنی مطرح نشده است و مورد دیگر این است که تمام این تحقیقات و پژوهش ها تنها به رسانه (اینترنت) پرداخته اند و به راه هایی برای بالا بردن فرهنگ دینی اشاره نکرده اند به همین دلیل نمی‌توان از نتایج آن ها در مسیر تحقیق استفاده نمود.و مسئله دیگر در تمامی این پژوهش ها مدت ومیزان استفاده از رسانه ها مورد بررسی قرار نگرفته بود . به همین دلیل در پروژه مورد بررسی این مورد در تحقیق حاضر مورد بررسی قرار می‌گیرد.
2-1-2- پژوهش‌های پیشین خارجی
به طور کلی در مروری بر مطالعات و تحقیقات انجام شده حاکی از آن است که دوگانگی در عقاید صاحب نظران در زمینه تاثیرات اینترنت است .


1- عقایدی که درباره تاثیرات اینترنت وجود دارد در دو دسته قرار می‌گیرد عده ای معتقدند که دنیای مجازی پرورش دهنده اشکال جدید روابط الکترونیکی است که تعاملات چهره به چهره را تقویت و تکمیل می‌کند و امکان ارتباط کاربران گمنام در اتاق‌های گپ‌زنی و بحث و گفتگوی آنان درباره موضوعات مورد علاقه‌شان را موجب می‌شود و حتی‌گاهی‌اوقات‌چنین برخوردهایی می‌تواند به ملاقات‌های چهره به چهره نیز منجر شود. براین اساس اینترنت شبکه اجتماعی افراد را توسعه می‌دهد و غنی‌تر می‌کند.از طرف دیگر عده‌ای نیز بر این باورند که ارتباطات مجازی سبب تعامل کمتر افراد در دنیای مادی می‌شود و در نتیجه به انزوای افراد می انجامد در این شرایط افراد زمان کمتری با خانواده و دوستان خود سپری می‌کنند روابط فردی کمرنگ و زندگی اجتماعی دچار ضعف و سستی می‌شود.(کاشانی،1389: 69)
2- برخی تحقیقات بیان کننده تاثیر رسانه ها بر ایجاد بافت فرهنگی که اندیشه دینی در آن به وقوع می پیوندد، دارند. این تحقیق توسط پل سوکاپ ، فرانسیس باکلی و دیوید رابینسون در سال 2001 انجام شد. چنین استدلال نمودند که رسانه ها بر وقت مردم تسلط دارند و تصاویر و مفاهیمی را عرضه می کنند که مخاطب تحت تحت تاثیر آن‌ها قرار می‌گیرد . این سیطره رسانه‌ها به خودی خود یک فرهنگ است و به عنوان یک فرهنگ بر چگونگی عملکرد افراد تاثیر می‌گذارند.( پیروز ایزدی،1388: 67)
3-1-2- جمع بندی
در بررسی پژوهش های وتحقیقات مطالعه شده نتیجه کلی که حاصل شده است به شرح ذیل است:
در تمام پژوهش ها و تحقیقات رسانه مورد مطالعه اینترنت بوده است ودرقسمت های قبلی ذکر شد بیشتر به جنبه تغییرات فرهنگی وهویت فرهنگی در استفاده از اینترنت توسط پژوهشگران پرداخته شده است و از سویی اشاره به دیگر رسانه های جدید در ارتقاء یا بالابردن فرهنگ دینی اشاره نشده بود. از طرفی در اکثر این تحقیقات زمینه روش، آزمون آماری و چارچوب نظری با تحقیق حاضر همخوانی دارند که می توان از نتایج آن ها در طول مسیر تحقیق استفاده نمود.

گفتار دوم: رسانه ها ( جدید و سنتی)
1-2-2 مفهوم رسانه
رسانهدر معنایی عام بر روش یا ابزار فنی و یا مادی تغییر شکل پیام به علاماتی دلالتی می‌کند که مناسب انتقال از یک مجرایی معین هستند اما رسانه در معنای محدودتر به واسطه مادی انتقال علایم مانند هوا یا کاغذ دلالت می‌کند.
به طور کلی رسانه یک کارگزاری واسطه‌ای است که امکان می‌دهد ارتباطات اتفاق بیافتد . در معنایی دقیق‌تر رسانه تحولی فناورانه است که بر کانال ، برد و یا سرعت ارتباطات می‌افزاید. در معنای وسیع تر گفتار، نوشتار، ایما و اشاره، بیان چهره‌ای ... را می‌توان در زمره ابزارهای ارتباطی گنجاند. هر رسانه ای می‌تواند کدها را در امتداد یک یا چند کانال منتقل کند. البته در مفهومی دیگر رسانه به معنای رسانه های فنی و به خصوص رسانه‌های گروهی محدود می‌شود . در ارتباطات گاه از این واژه برای اشاره به ابزار ارتباط و گاه به شکل های فنی که این ابزارها به کمک آنها فعلیت بخشیده می‌شوند به کار می‌رود.(تام اوسولیوان،1385: 239)امروزه وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌ها از مهمترین لوازم زندگی ما شده‌اند و بدون هیچ مانع و محدودیتی خاص مرزهای جغرافیایی در برگرفته‌اند. امروزه رسانه های جدید اصلی‌ترین و مهم ترین راههای کسب آگاهی، اطلاعات و منابع معرفتی به شمار می‌آیند.جوامع مختلف برای رسیدن به مقاصدی نظیر: اطلاع‌رسانی ، تعلیم و تعلم ، فرهنگ سازی ، هدایت و راهنمایی، افزایش آگاهی‌های اجتماعی و مهمتر از آن جلوگیری از بداخلاقی، از ابعاد و شئون دینی رسانه‌ها استفاده کرده می‌گیرند. البته در همه این اهداف، مقاصد تربیتی دینی نهفته است. از سویی، دین یکی از موضوعاتی است که امروزه راه خود را در رسانه ها باز کرده است، اما این حضور همواره با فراز و نشیب‌های تاریخی روبرو بوده که ارتباطی تنگاتنگ با فرهنگ جامعه داشته است و گذشت زمان نشان داد که نه تنها دین و وسایل ارتباط جمعی با یکدیگر ناسازگاری ندارند بلکه دین نیاز واقعی انسان‌هاست که آنها در هر گوشه زندگی آن را جستجو می‌کنند.
امروزه اکثر رسانه ها از دست‌اندرکاران اصلی انتقال و آموزش مفاهیم دینی هستند و با وجود مشکلاتی که در مسیر آنها وجود دارد مخاطبان بسیاری را به خود جلب می‌کنند. اگر رسانه شناخت درستی از اهداف و سیاستگذاری‌های فرهنگی جامعه نداشته باشند و یا در نسبت خود با دین و اهداف دینی دچار خطا شوند بحران فرهنگی و عقیدتی غیر قابل جبرانی را خواهند ساخت که این مسئله باعث می‌شود جوانان و دانشجویان جامعه را از اخلاق و آرمانها دور کند و آن ها را به قهقرا بکشاند.
به همین دلیل نقش رسانه ها در تبلیغ اندیشه‌های دینی و اخلاقی الزاماً می‌بایست با شناخت از مفهوم جامعه دینی و عمق اندیشه های دینی باشد تا به خرافه‌گرایی و ترویج اندیشه‌های ظاهری کشیده نشود و جامعه و جوانان دچار بحران نشوند.
ارتباطات جمعی اصلی‌ترین ارتباطات انسانی در جهان معاصر است که به یمن ظهور فناوری های نوین ارتباطی امکان وقوع یافته است. رسانه‌های جمعی بویژه رسانه های الکترونیک با قدرت فزاینده نقش محوری و منحصر به فردی در فرهنگ سازی ، اطلاع رسانی، آموزش ، سرگرمی و گذران اوقات فراغت، انتقال میراث فرهنگی از نسلی به نسلی، تبلیغات و... ایفاد می کنند. رادیو – تلویزیون- ماهواره- شبکه های اجتماعی برجسته‌ترین مصادیق رسانه های جمعی مورد استفاده عموم هستند که همه جوامع معاصر هر چند با نسبت‌های متفاوت از آن برخوردارند.
دنیس مک کوئیل1 اندیشمند ارتباطات در کتاب "درآمدی بر نظریه های ارتباطات جمعی "تشریح ویژگی‌های این نوع ارتباط را با توجه به الگوی غالب رسانه‌ای غرب، در بیانی تفضیلی می‌نویسد: منبع یک فرد واحد نیست، بلکه سازمانی است رسمی و فرستنده اغلب ارتباط‌سازی است حرفه‌ای، پیام منحصر به فرد، متغیر و غیر قابل پیش‌بینی نیست، بلکه معمولاً ساخته و پرداخته به معیار شده و تکثیر شده است. پیام همچنین ثمره کار و کالایی دارای ارزش مبادله است و گوشه چشمی نمادین به ارزش مصرف دارد رابطه میان فرستنده و گیرنده یک جهتی و به ندرت دو طرفه، ضرورتاً غیر شخصی و اغلب مستقل از اخلاق و قابل پیش بینی است؛ (دنیس مک کوئیل،1382: 25)به این معنا که معمولاً فرستنده مسئولیت خاص پیام به روی افراد را بر عهده نمی‌گیرد، او فقط پیام را در مقابل پول یا توجه مبادله می‌کند، غیر شخصی بودن تا حدودی از فاصله فیزیکی و اجتماعی بودن میان فرستنده و گیرنده ناشی می شود و تا حدودی از غیر شخصی بودن نقش ارتباط ساز جمعی که معمولاً تحت سیطره هنجارهای بی طرفی و فاصله‌گذاری قرار دارد، متاثر است. فاصله اجتماعی موجود به ایجاد رابطه‌ای نامتقارن می‌انجامد؛ زیرا فرستنده هرچند به طور رسمی از هیچ قدرت و اختیاری در مورد گیرنده برخوردار نیست اما معمولاً منابع، احترام، مهارت و اقتدار بیشتری در اختیار دارد.
-2857531114900
1- Mc Quail

گیرنده بخشی از گروه بزرگ مخاطبان است تجارت مشترکی با دیگران دارد و واکنش‌های او قابل پیش‌بینی و الگودار است ارتباط جمعی اغلب در برگیرنده تماس همزمان بین فرستنده و گیرندگان بسیار است که تاثیری فوری و در سطح بسیار گسترده را امکان‌پذیر می‌کند و پاسخ فوری تعداد زیادی از مردم را در یک لحظه در پی دارد.(دنیس مک کوئیل، 1382: 59) مهمترین کارکرد رسانه در سپهر عام، تولید، اقتباس، توزیع و انتشار عناصر فرهنگی از جمله عناصر دینی در قالبهای مختلف و بازخوانی، بازتولید، باز تفسیر، نقد، باز چینش، تقویت و احیاناً تضعیف آنها در شاکله فرهنگی، افکار عمومی، ناخودآگاه جمعی، ساختارهای شخصیتی، کانون‌های فرهنگی و نهادها و خرده نظام‌های اجتماعی است.
جایگاه برجسته، اعتبار و اعتمادسنجی ، پوشش گسترده، سرعت انتقال، تنوع برنامه‌ها ، زبان همه‌فهم، آرایه‌های غیرکلامی، تنوع و ایجاد زیباشناختی ، شگردهای حرفه‌ای، دسترسی آسان، تماس با واقعیات روزمره، مخاطب محوری و بالاتر از همه، نیاز و وابستگی روزافزون مخاطب جملگی موجب شده تا تقریباً همه افراد و گروهها به نسبت‌های مختلف، خواسته یا ناخواسته در زمره مخاطبان یا مشترک رسانه درآیند. بارزترین کارکرد مشترک سه مقوله دین، فرهنگ و رسانه، مشارکت در فرآیند باورسازی، نگرش‌سازی، نمادسازی، معنا بخشی، مناسک‌سازی، الگودهی، هویت سازی، انسجام بخشی، هدایتگری و ایدئولوژی سازی است.(شرف‌الدین،1391: 2)
2-2-2- انواع نقش رسانه‌ها
1- اعتمادسازی: رسانه از این طریق می تواند در ترسیم اهداف، اولویت ها و تبیین برنامه ها و همچنین بسیج نیروهای جامعه نقشی بسزا داشته باشد. با این امر اجرای برنامه ها با آگاهی کامل مردم و همراهی عمومی ایشان با کمترین مشکل و درگیری ها قابل انجام خواهد بود.
2- انعکاس واقعیت ها: انعکاس واقعیت های اقتصادی و اجتماعی بدون تردید یکی از ملزومات فعالیت‌های رسانه است.
3- نقد سازنده: نگاه واقع بینانه به مسائل جامعه و به خصوص مسائل اجتماعی اقتصادی خود یک نقد سازنده است. مطمئناً اگر رسانه بتواند نقش خود را در انعکاس بدون کم و کاست و واقعی یک اتفاق و ماجرای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی رعایت کند خود گام مهمی در ایجاد و شکل‌دهی افکار عمومی برای نقد مسائل برداشته است.
پیش بینی بحران: یک رسانه زمانی موفق تر از بقیه رسانه های همطراز خود خواهد بود که بتواند قبل از هر کس بحران های پیش روی حیطه های مد نظر خود را تشخیص دهد، تحلیل، پیش بینی و برای برخورد با آنان و تغییر جریان آن ارائه راهکار و طرح های جدید ارائه کند.
اعتبار: هر رسانه یی برای اعتبار بخشیدن به خود ناچار است اصول اولیه خبر که شامل شهرت، فراوانی، مجاورت، درستی و صحت، تازگی و دربرگیری می شود را رعایت کند.
تبلیغات: یکی از عناصری که برای ماندگاری و پویایی رسانه می تواند نقش موثری داشته باشد استفاده از عنصر تبلیغ و تبلیغات در این عرصه است.
افکارسنجی: یکی از مهم ترین ابزارهایی که یک رسانه می تواند با استفاده از آن عکس العمل طرف‌های مخاطب را درخصوص موضوعات گوناگون بسنجد، سنجش افکار عمومی از طرق گوناگون مانند تهیه پرسشنامه، مصاحبه، دریافت نظرات و انتقادات و... است. این راه رسانه را در رفع مشکلات و توجه بیشتر به نقاط قوت یاری می کند.
3-2-2 - انواع رسانه‌ها
13430252844165تقسیم بندی رسانه ها به گروه های مختلف به دلیل این نیست که بتوان کاربردی ، با قدرت جایگزینی یک رسانه توسط رسانه دیگر را مورد بررسی قرار داد، بلکه به دلیل آن است که ما در این تحقیق بتوانیم با هر دو دسته جدید و سنتی آشنا و هر گروه را به طور مستقل مورد مطالعه و تحلیل قرار داد گاه علاقه زیاد نسبت به رسانه های جدید موجب می‌شود تصور کنیم که رسانه های جدید به تدریج جایگزین رسانه های سنتی و پیشین خواهد شد. ولی تجربه های گوناگون به دفعات ثابت کرده است که این تصورات پایه و اساسی ندارند.در این پژوهش ما رسانه ها را به دو دسته جدید و سنتی تقسیم بندی کرده ایم و با ذکر توضیحاتی خواننده شناخت اجمالی از مفهوم رسانه ها بدست آورد. ابتدا در این گفتار نگاهی به رسانه های جدید و انواع آن خواهیم داشت و در ادامه رسانه های سنتی را مورد بررسی قرار می‌دهیم .
تصویر1- برخی از انواع سایت‌ها و شبکه های ارتباطی در فضای مجازی
4-2-2- انواع رسانه های جدید
رسانه‌های جدید، مجموعه متمایزی از فناوری های ارتباطاتی می باشند و دارای ویژگی های مشترک دیجیتالی هستند که مخاطبان می توانند به عنوان وسایل شخصی ازآن ها استفاده نمایند.
1-4-2-2-وبلاگ‌ها1
به‌زبان ساده وبلاگ فضای آنلاینی است که در آن مطالب به‌ترتیب جدید‌ترین پست‌ها منتشر می‌شوند. چند ویژگی وبلاگ‌ها را از دیگر انواع وب‌سایت‌ها متفاوت و متمایز می‌کند. لحن نوشتاری وبلاگ‌هاست. مطالب وبلاگ‌ها اغلب با لحن شخصی و گاه محاوره‌ای نوشته می‌شوند و به نویسنده یا گروهی از نویسندگان تعلق دارند. ویژگی دیگر وبلاگ‌ها امکانات تعاملی آنهاست.
در وبلاگ امکان دریافت نظرات برای هر نوشته2 وجود دارد. امکان ارسال و دریافت دنباله3 روی هر مطلب وبلاگ از دیگر قابلیت‌های وبلاگ‌هاست که به کمک آن می‌توان بحثی را پیگیری و دنبال کرد. همچنین امکان مشترک شدن در وبلاگ‌ها از طریق دریافت مطالب به‌وسیله ایمیل و یا دنبال کردن مطالب در خبرخوان‌ها به‌وسیله آر.اس.اس هم وجود دارد.(دریفوس ،1383: 45)
راه‌اندازی وبلاگ‌ها به‌وسیله سرویس‌های ارائه خدمات وبلاگ‌نویسی به سادگی و رایگان میسر است. سرویس‌های بلاگر4 و وردپرس5 از جمله مشهورترین سرویس‌های رایگان وبلاگ‌نویسی محسوب می‌شوند. وبلاگ‌ها گونه‌های متفاوتی دارند که وبلاگ‌های شخصی، وبلاگ‌های سیاسی، وبلاگ‌های تجاری، وبلاگ‌های نزدیک شده به ساختار رسانه‌های حرفه‌ای و وبلاگ‌های رسانه‌های جریان اصلی، برخی از انواع آنها هستند.
-6604019430900
1- Blogs
2- Comments
3- Trackbacks
4- Blogger
5- WordPress

2-4-2-2- میکرو بلاگ‌ها1 (تویتر، فیدز)
تلفیقی از شبکه‌های اجتماعی و وبلاگ‌های کوچک هستند با محتوای کوتاه کاربران به‌روز می‌شوند.
3-4-2-2- شبکه‌های اجتماعی2(فیس‌بوک، کلوب، گوگل‌ویو)
شبکه‌های اجتماعی به اعضا‌ی‌شان اجازه ساخت صفحات شخصی و برقراری ارتباط و شبکه‌سازی با دوستان آنلاین را می‌دهند.
4-4-2-2- ویکی‌ها3
ویکی‌ها وب‌سایت‌هایی هستند که اجاره می‌دهند مخاطبان و کاربران عادی اینترنت محتوای آنها را تولید و ویرایش کنند. ویکی‌ها برای کارها و پروژه‌های مشارکتی مناسب هستند. مثلا اگر قرار باشد متنی طولانی را افراد مختلفی از نقاط متفاوتی به‌صورت تیمی کامل کنند استفاده از مدل ویکی‌ مناسب‌ترین گزینه است.ویکی‌پدیا 4مشهورترین سایت ویکی در دنیاست. ویکی‌پدیا دانش‌نامه آزاد آنلاینی است که سال ۲۰۰۱ شروع به فعالیت کرد و در حال حاضر بالغ بر دو و نیم میلیون پروژه - ریسرچفقط به زبان انگلیسی و حدود یک میلیون کاربر دارد.ویکی‌پدیارا تقریبا اکثر کاربران دنیای مجازی می‌شناسند، اما ویکی‌پدیا تنها سایتی نیست که با مدل ویکی‌ فعالیت می‌کند. به‌عنوان مثال ویکیا5، ویکی‌ ها6 و ویکی‌نیوز7 نمونه‌های دیگری از سایت‌هایی هستند که بر اساس الگوی ویکی فعالیت می‌کنند. ویکیا، اجتماعی از ویکی‌ها با موضوعات مختلف است؛ ویکی‌هاو، یک راهنمای کاربردی برای چگونه عمل کردن در موضوعات مختلفی از قهوه درست کردن تا طرح‌های تجاری است و ویکی‌نیوز، پروژه اخبار ویکی‌پدیاست.(ارجمند، 1391: 1)
-3810021526400
1- Microbloging
2- Social Network
3- Wikis
4- Wikipedia
5- Wikia
6- wikiHow
7- Wikinews

5-4-2-2- پادکست‌ها1
پادکست‌ها فایل‌های صوتی یا تصویری هستند که در اینترنت منتشر می‌شوند و کاربران می‌توانند مشترک آنها شوند. برای فایل‌های تصویری گاهی از عنوان وادکست هم استفاده می‌شود و گاهی نیز پادکست‌ها را هم شامل فایل‌های تصویری و هم صوتی می‌دانند. در اینجا منظور از پادکست‌ها هم فایل‌های صوتی و هم تصویری هستند.این ویژگی و قابلیت مشترک شدن است که پادکست‌ها را به‌عنوان یکی از شکل‌های قدرت‌مند رسانه‌های اجتماعی مطرح کرده است. (ارجمند،1391 : 3)
امکان انتشار فایل‌های صوتی و تصویری در اینترنت از ابتدای سال‌های گسترش اینترنت وجود داشت، اما ویژگی پادکست‌ها اضافه شدن خروجی آر.اس.اس به آنها و قابلیت مشترک شدن و دنبال کردن به‌روزرسانی از طریق همین نوع خروجی است.پادکست‌ها همانند ضبط‌کننده‌های ویدئویی شخصی2 ، بخشی از تغییر در الگوهای مصرف رسانه‌ای هستند که به‌کاربران اجازه می‌دهند محتوای صوتی و تصویری را هر زمان که مناسب تشخصی می‌دهند، ببینند و بشنوند.
زمانی که برنامه جدیدی از یک پادکست در وب منتشر می‌شود، سرویس‌های اشترک پادکست و نرم‌افزارهای دریافت پادکست به‌ طور اتوماتیک از طریق آر.اس.اس مطلع می‌شوند و شروع به دانلود فایل جدید می‌کنند. پادکست‌ها هم بر روی کامپیوترهای شخصی و هم بر روی دستگاه‌های همراه ضبط و پخش موسیقی مانند آی‌پاد، قابل استفاده و شنیده شدن هستند.(همان،4)
علاوه بر پادکست‌های شخصی که به‌وسیله کاربران عادی اینترنت تولید می‌شوند و در اینترنت منتشر می‌شوند، بسیاری از رسانه‌های جریان اصلی هم به‌تولید و انتشار پادکست روی آورده‌اند. مثلا برخی شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی برنامه‌های‌شان را به‌صورت پادکست در اینرنت قرار می‌دهند. برخی مطبوعات و سایت‌ها هم بخشی از محتوای‌شان را به‌صورت صوتی و در قالب پادکست به مخاطبان عرضه می‌کنند.
-4762521653500
1- Padcast
2- PVRs

6-4-2-2- خبرخوان1
سایت‌هایی مانند گوگل ریدر با قابلیت نمایش آخرین اخبار و مطالب منتشر شده بر سایت‌های خبری مخاطب بسیاری در زمینه رسانه‌های جدید به خود جلب نموده است.
7-4-2-2- سایت‌های به اشتراک گذاری (فیلکر، یوتیوپ)
8382001109345امکان به اشتراک گذاشتن فیلم‌ها یا لینک‌های متعدد را دارند که به همین دلیل زیادی از کاربران رسانه های جدید را به خود جلب کرده است.(پاستر،1378: 52)
تصویر شماره2، نمایی از صفحه توئیتر
017145000
1- Hub
2-print media

5-2-2 -رسانه‌های اجتماعی مجازی1
رسانه‌های اجتماعی گروهی از انواع رسانه‌های جدید هستند که همه یا تعدادی از ویژگی‌های زیر را دارند:
امکان مشارکت کردن:
رسانه‌های اجتماعی ارسال بازخورد از سوی مخاطب و همکاری و همگامی با رسانه را تسهیل کرده‌اند و آنرا تشویق می‌کنند. این رسانه‌ها مرز و خط‌کشی بین رسانه و مخاطب را از بین برده‌اند.
۲- باز بودن:
اغلب رسانه‌های اجتماعی برای مشارکت اعضا و دریافت بازخورد باز هستند. آنها رای دادن، کامنت گذاشتن و به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات را تشویق می‌کنند. به‌ندرت مانعی برای تولید و دسترسی به محتوا در این رسانه‌ها وجود دارد.
۳- ارتباط دو سویه:
رسانه‌های سنتی عمل انتشار را انجام می‌دادند و محتوا را برای مخاطب ارسال می‌کردند، ولی در رسانه‌های اجتماعی فضایی برای گفتگو و محاوره‌ی دوطرف وجود دارد و جریان ارتباطی از حالت یک‌سویه به دوسویه تغییر پیدا کرده است.
۴- شکل‌گیری جماعت‌های آنلاین:
رسانه‌های اجتماعی این امکان را برقرار می‌کنند که جماعت‌ها و گروه‌ها به‌سرعت شکل بگیرند و ارتباط موثری برقرار کنند. این جماعت‌های آنلاین می‌توانند حول علایق مشترکی مانند عکاسی، یک تیم ورزشی یا یک برنامه تلویزیونی شکل گرفته باشند.
۵- توانایی برقراری ارتباط:
اغلب شبکه‌های اجتماعی همیشه در حال گسترش اتصالات و ارتباطات‌شان هستند و با سایت‌ها، منابع و افراد دیگر پیوند برقرار می‌کنند.(پاستر،1378: 70)
-6667519240400
1-Social Media Implicit

1-5-2-2 -شبکه‌های اجتماعی1
به اعضای‌شان اجازه ساخت صفحات شخصی و برقراری ارتباط و شبکه سازی با دوستان آنلاین را می دهند کاربران اینترنتی از طریق عضویت در شبکه های اجتماعی می‌توانند پروفایل ها و صفحات شخصی برای خودشان بسازند . شبکه های اجتماعی از زنجیره بهم پیوسته‌ای از پروفایل‌ها تشکیل شده‌اند و اعضا می توانند در این محیط می‌توانند دوستان و آشنایان قدیمی شان را در شبکه‌های اجتماعی بیابند.
2-5-2-2-مای اسپیس2
از جمله معروف‌ترین و محبوب ترین شبکه‌های اجتماعی در دنیاست عضویت در این سایت امکانات گسترده‌ای را در اختیار کاربران قرار می‌دهد. به عنوان نمونه سرویس موسیقی My Space از جمله بخش‌های پرطرفدار این شبکه اجتماعی محسوب می شود که تعداد زیادی موسیقی دان و گروه موسیقی در آن عضو هستند و کاربران گسترده سایت از آن استفاده می‌کنند.
3-5-2-2-لینکدین3
دیگر شبکه اجتماعی مطرح دنیای مجازی است. این شبکه اجتماعی به کاربرانش در مدیریت و برقراری ارتباطات آنلاین حرفه‌ای و تجاری کمک می‌کند.
4-5-2-2-ببو4
هم از دیگر شبکه‌های اجتماعی محبوب فضای مجازی است که در بین نوجوانان طرفداران بیشتری دارد و بیشتر محبوب دانش‌آموزان و دانشجویان است.(تارنمای ویکی پدیا،1391)
-5715013017500
1- Social network
2- My Space
3- LinkedIn
4- Bebo

5-5-2-2-امکانات FaceBook
1-5-5-2-2-به اشتراک گذاشتن متن، صدا ، عکس، فیلم 1
فیس بوک این امکان را دارد که فرد بتواند مطلب را که در صفحه های دیگران دارد، فرد در صفحه شخصی خود نیز آن را به اشتراک گذارد و دوستانی را که در صفحه او قرار دارند می توانند از صفحه او این مطلب را ببینند.
2-5-5-2-2-برچسب زدن 2
این امکان را دارد فیس بوک که فرد بتواند مطالب خود را بر روی صفحه دیگران به اشتراک گذارد یک عضو فیس بوک این امکان را دارد که در بخش آلبوم یا یادداشت به دیگران برچسب بزند و این مطلب ، عکس، فیلم یا صدا را در صفحه آنها نیز به اشتراک گذارد.
3-5-5-2-2-گفتگو3
تمام افرادی که در فیس بوک عضویت دارند فارغ از اینکه دامنه عضو شدن آنها مربوط به کدام ایمیل سرور بوده است، می‌توانند با یکدیگر گفتگو کنند و محدودیت دامنه ایمیل در این سایت وجود ندارد.(تارنمای ویکی پدیا،1391)
4-5-5-2-2-آلبوم عکس گرفتن 4
1009650823595در فیس بوک هر کاربر اجازه دارد که هر تعداد موضوع که تمایل دارد تعریف کند و عکس‌‌های مربوطه به هر موضوع را در همان آلبوم ویژه قرار دارد.
38100238251900تصویر شماره3- نمایی از صفحه facebook
1- Share
2- Tag
3- Chat
4- Photo Album
6-5-5-2-2-گروه ایجاد کردن 1
این امکان وجود دارد هر فیس بوک که بتوان برای هر موضوعی یک گروه ایجاد کرد و علاقمندان آن موضوع خاص می‌تواند در آن گروه عضو شوند و مطالب جدیدی را که در آن زمینه در سایت منتشر می‌شود را دریافت کنند.
7-5-5-2-2-ایجاد صفحه برای افراد معروف 2
سایت فیس بوک این امکان را دارد که در آن افراد معروفی مانند هنرپیشگان ، اساتید و... برای خود صفحه اختصاصی ایجاد کنند و کاربران به صورت مستقیم با کسانی که طرفدار آنها هستند ارتباط برقرار کنند..(تارنمای ویکی پدیا،بخش معرفی فیس بوک،1391)
-952511620400
1- Group
2- Celebrity Page

6-2-2 - پارادایم‌های رسانه‌های جدید
رسانه‌های جدید دارای الگوها و ساختارهای مشخصی هستند که این ویژگی‌ها آنها را نسبت به رسانه‌های دیگر متمایز می‌کند.
1-6-2-2- پارادایم از مخاطب به کاربر1
مخاطبان غیر فعال رسانه‌های قدیمی این روزها به کاربرانی تبدیل شده‌اند که آگاهانه و فعال در جست‌وجوی محتوا، فضاهای اطلاعاتی را بررسی می‌کنند و در بسیاری از فضاهای اینترنتی خود تولید‌کننده محتوا شده اند و در روند برنامه ها سهیم هستند.
2-6-2-2- از رسانه به محتوا2
در عصر رسانه‌های جدید دیگر به خود رسانه اهمیت ندارد به عبارتی اصلاً مهم نیست که این مطلب از جمله روزنامه، رادیو و تلویزیون منعکس می‌‌شود بلکه این محتواست که اهمیت دارد . این روزها دیگر کسی نمی‌گوید که این مطلب را از روزنامه خوانده‌ام بلکه می‌گوید از روزنامه شرق خواندم و یا از روزنامه اطلاعات خواندم در فضای مجازی هم مهم این است که مطلب از کجا نقل می‌شود.
3-6-2-2- از تک رسانه‌ای به چند رسانه ای3

متن، صدا، تصویر ، عکس و انیمیشن همه می توانند با هم در یک رسانه فعال باشند حالا در رسانه‌های آنلاین در کنار این که می توان وبلاگ، فتوبلاگ ، ویدئو بلاگ، اودیو بلاگ، داشت ، می‌توان در فضاهایی مانند فیس بوک همه را در کنار هم داشت، در فیس بوک امکان اشتراک متن، عکس، صدا، فیلم ... هم‌زمان وجود دارد.(ابراهیمی،1389: 4)
-952526606500
1- pa--igm:From audience to user
2- pa--igm:From media to content
3- pa--igm:From monomedia to multimedia

4-6-2-2- از تناوب زمانی تا زمان واقعی1
در رسانه های قدیم مخاطب تنها در زمان های محدود امکان استفاده از برخی از برنامه‌ها را داشت آن در شرایطی است که اکنون این گونه نیست و مخاطب در لحظه اتفاق خبر می‌تواند از آن موضوع آگاه شود.
5-6-2-2- از نظارت دبیر تا بدون نظارت2
نظام دروازه‌بانی که یکی از مهمترین کارهای یک سردبیر خبر است و برجسته‌سازی که از مهمترین کارهای یک رسانه برای دسته‌بندی اخبار مهم روزانه‌شان است، این روزها زیر سایه تمرکز زدایی فضایی رسانه قرار گرفته است این روزها مطالب برون حضور یک دبیر خبری که تربیت اهمیت خبرها را مشخص می‌کند مطالب در سطح جهانی منتشر می‌شوند و به راحتی کاربران نظرات خود را بر روی خبرها می‌گذارند و گاه نظرها از خبرها بسیار مستمر هستند. ( ابراهیمی،1389: 6)
6-6-2-2- از کم‌یابی به وفور3

در گذشته این رسانه بود که محدودیت داشت اما حالا تنها این وقت مخاطب است که دارای محدودیت شده است و فرصت ندارد که برای همه منابع وقت بگذارد.
-23812518986500
1- pa--igm:From periodicity to real time
2- pa--igm:From editor-mediated to non-mediated
3- pa--igm:From scarcity to abundance

7-6-2-2- از خطی به هایپرتکست1

هایپرتکست (وامتن) یعنی نوشتن با لینک مطلب، در رسانه‌های قدیم ، متون به صورت خطی در اختیار مخاطب قرار می‌گرفتند و مخاطب امکان گذاشتن لینک صفحه مورد نظر را در حی نوشتن نداشت این درحالی است که در رسانه های جدید مخاطب می‌تواند به راحتی از صفحه‌ای به صفحه دیگر برود و اطلاعات بیشتری را بدست بیاورد و در میان صفحات بچرخد.(همان،7)
8-6-2-2- از اطلاعات به دانش2
رسانه‌های جدید مخاطبان با بهره‌گیری از امکان کامنت می‌توانند مطالب منتشر شده را مورد بحث و بررسی قرار دهند و آنها را از یکسری اطلاعات منتشر شده به دانش ارزشمند و قابل استفاده درآوردند.
9-6-2-2- ازیک طرفه تا تعاملی 3

در رسانه‌های قدیم مخاطب به صورت یک طرفه با رسانه ارتباط برقرار می‌کند و دریافت کننده مطالب است و مخاطب نمی ‌تواند به صورت مستقیم از بازخورد رسانه ها بهره‌مند شوند در حالی که در رسانه‌های جدید این گونه نیست و کاربران می‌ توانند به راحتی نظر خود را در پایین مطلب رسانه‌ای درج کنند و کاربران خود می توانند مطلب تولید کنند و با کاربران دیگر ارتباط برقرار کنند. (همان،8)
018542000
1- pa--igm:From linear to hypertext
2- pa--igm:From data to know ledge
3- pa--igm:From one way to interactivity

7-2-2 - ویژگی‌و کارکردهای رسانه‌های جدید
ظهور رسانه های جدید، ارتباطات بین مردم در سراسر جهان را افزایش یافته داده است و اجازه داده است مردم خود را از طریق وبلاگ ها، وب سایت ها، تصاویر، و سایر رسانه های نزدیک تر نماید.
صاحب‌ نظران غربی، بر این باورند که رسانه های جدید بستر ساز تحقق شتابان و بی‌وقفه پروسه تغییر اجتماعی در کشورها هستند. پیشرفت روزافزون و حیرت‌آور وسایل ارتباط جمعی در جهان و امکان دست یابی به تازه‌ترین خبرها و گزارش‌های نوشتاری و شنیداری و تصویری از دورترین نقاط جهان و استفاده بهینه از رسانه‌ها با ظهور رسانه های جدید در قالب شبکه‌های اجتماعی بوجود آمده است. فناوری نوین ارتباطی در جهان، ایده موسوم به دهکده جهانی را تحقق عینی بخشید و امروزه مخاطبان کنونی در جهانی زندگی می‌کنند که در دیده تیزبین یکدیگر قرار دارند.
با توجه به اهمیت نقش رسانه‌های جدید و رقابت جدی این رسانه ها با رسانه‌های سنتی و عملکرد آن‌ها موید این موضوع است که رسانه های جدید در برخی از حوادث و رویدادها گوی سبقت را در خبررسانی را از رسانه‌های سنتی ربوده‌اند.
به اعتقاد دنیس مک ‌کوئیل تکنولوژی‌های جدید عبارتند‌ از:
ارتباطات تعاملی: دو طرفه بودن فرآیند ارتباطات1
جمع‌زدایی: گرایش به ارتباطات فردی2
ارتباط ناهمزمان: ارتباط دائم با پیام‌ها3
تمرکززدایی: تاکید بر پیام خاصی نیست4
استفاده از ظرفیت بیشتر: افزایش کانال‌های مجازی ارتباط و حافظه و ذخیره بیشتر5
حق انتخاب: انعطاف پذیر6( میری ، 1387: 2)
-952526288900
1-interactivitiy
2-Demassification
3-Acyncronic
4-Decentralization
5-Higher Capacity
6-Flexibility

8-2-2-جمع بندی از مباحث مطرح شده

1-8-2-2- کارکردهای مثبت رسانه‌های جدید
در حال حاضر استفاده از رسانه های جدید موجب شده است که تفاوت های زمانی وارتباط میان فردی برای مردم از طریق رسانه ها آسان تر و راحت تر شود .بنابراین مهمترین کارکرد رسانه ها عبارتند از:
کوچک شدن جهان:
امروز جهان ما، محدود به اخبار و اطلاعات نیست، بلکه به واسطه رسانه ها خبر هر حادثه هر چند کوچک در تمام سطح جهان نشر می‌یابد و جوامع بشری را تحت تاثیر قرار می‌دهد. به واقع رسانه‌ها باعث بیداری و افشاگری وجدان‌ جهانی شده اند.
توسعه‌ آموزش:
امروزه دانستن و داشتن علم و معرفت در انحصار هیچ کس نیست. در دنیای ارتباطی جدید، آموزش همه جایی است. رسانه‌ها از یک سو محتوای آموزشی را به جای‌ جای جامعه برده و از سوی دیگر، از فاصله موجود میان انسان‌ها کاسته‌اند.
مشارکت مردم:
با ورود رسانه‌ها به حریم انسان‌ها وحدت و مشارکت مردمی نیز تعریف جدیدی یافته است.
تکوین فرهنگ ملی:
در پرتو پیدایش رسانه ها ، همه افراد جامعه از زبان، هویت مشترک و آداب و عادات مشترکی برخوردار شدند، به عبارت دیگر یک نوع فرهنگ ملی شکل و تکوین یافت. با پیدایی دهکده جهانی، انفجار فضا و همسایگی ملل به ظاهر دوردست، بالطبع موجبات پیدایی و بسط فرهنگ جهانی نو و در پی آن تولد و تکوین انسان‌هایی دیگر را موجب می‌شود.(تارنمای خبرگزاری صداوسیما،3شهریور1388)
ایفای نقش اساسی در ایجاد نظم و امنیت عمومی:
از کارکردهای مثبت و بسار مهم رسانه‌ها، ایفای نقش آنها در ایجاد نظم و امنیت عمومی است. امنیت عمومی مقوله ای مبتنی بر وفاق ، همبستگی و مشارکت مردمی است که بر اثر افزایش فرهنگ و قدرت فهم جامعه می توانند عامل قوام و استمرار آن باشند.

2-8-2-2- کارکردهای منفی رسانه‌های جدید
در مقابل آثار مثبت، رسانه ها کارکردهای منفی هم در جامعه دارا هستند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.
سلطه جویی:
امروزه بسیاری از قدرت‌های حاکم و استعمارگر با بهره‌برداری نادرست از رسانه‌ها توانسته‌اند به اعماق جامعه راه یابند.
فرهنگ زدایی:
رسانه ها با استفاده از فناوری‌های پیشرفته خود قادرند در تمام عرصه‌های ملی، منطقه‌ای و جهانی تجلی یابند.
مقاومت در برابر ارزشهای اخلاقی و فرهنگی:
استفاده نا‌به جا از برخی رسانه‌ها چون باعث می‌شود بسیاری از اقشار جامعه بویژه نسل جوان در برابر ارزشهای اخلاقی و فرهنگی جامعه خود مقاومت کنند و خواهان نابودی و تخریب این گونه ارزشها شوند. (حسنی، 1383، 250)

9-2-2 - ارتباطات و رسانه های سنتی
ارتباطات سنتی ارتباطاتی مستقیم ،رودرو و صمیمانه به شمار می روند و از آغاز زندگی انسان ها همراه وهمزاد آنان بوده است .
این نوع ارتباطات گرچه به دلیل گسترده و پیچیده شدن جوامع انسانی کارکرد گذشته خود را از دست داده اند اما هنوز از نفوذ و اعتبار خاصی برخوردارند زیرا به طبیعت انسانی و نیازهای عاطفی و معنوی او نزدیک ترند .در عین حال ارتباطات نوین نیز هر جا براساس زیر ساخت های های ارتباطات سنتی شکل گرفته اند موفق‌تر و کارآمدتر بوده اند.
این نوع ارتباطات درگذشته وپیش از پیدایی وسایل ارتباطی جدید تنها وسیله اطلاع رسانی ،مبادله پیام ها و برقراری ارتباط بین افراد و گروه های مختلف اجتماعی بوده اند و در جوامعی که به لحاظ پیشینه تاریخی دارای نظام منسجم وکارآمد ارتباطات سنتی بوده اند ،تامین نیازهای اطلاعاتی از طریق این شبکه برای مردم به نوعی فرهنگ و عادت تبدیل شده است.(فرقانی،1391: 9)
در کشور ما ارتباطات سنتی از دیرباز وپیش از ورود اسلام ،جایگاه و نقش موثری درفرهنگ این سرزمین داشته است بازارها ، قهوه خانه ها ،حتی جمع گرم وصمیمانه خانواده های گسترده ، مراکزی برای گذران اوقات فراغت ،اطلاع رسانی ،یادگیری و تبادل تجارب از این دست ارتباطات سنتی به شمار می آین که در ادامه مطالب اشاره ای به آن ها خواهد شد.

10-2-2- مهمترین ویژگی‌ها و کارکردهای ارتباطات سنتی
1-ارتباطات سنتی، عمدتاً میان فردی چهره‌به‌چهره است و از عمق ، قدرت و تاثیرگذاری بیشتری بر مخاطب برخوردار است لذا دین‌داران و کسانی که به دنبال مفاهیم ارزشی و معنوی عمیق‌تری هستند، علاوه بر بهره‌گیری از رسانه‌های جمعی، از ارتباطات سنتی نیز بهره می‌گیرند و دائماً این مفاهیم را تعبیر و تفسیر می‌کنند. شخصیت، خصوصیات فردی و رفتاری، صدا و حالات چهره و قیافه در ارتباطات سنتی، نسبت به ارتباطات نوین نقش تعیین کننده تری در موفقیت یا عدم موفقیت ارتباط دارد که اتفاقاً این گونه ارتباطات غیر کلامی در انتقال مفاهیم دینی و ارزشی اهمیت بیشتری دارد. در ارتباطات سنتی از ابزارهای تکنولوژیک و پیچیده یا استفاده نمی‌شود و یا استفاده محدودی به عمل می‌آید ، بنابراین به طبیعت زندگی انسان نزدیکتر و با ذات زندگی دینی سنخیت بیشتری دارد. واژگان و فرهنگ بیان در ارتباطات سنتی به فرهنگ توده بسیار نزدیک است و معمولاً از فرهنگ نخبگان فاصله دارد.
2-منابع شبکه ارتباط سنتی کمتر از ارتباطات نوین با منافع هیئت حاکمه و بخش دولتی پیوند خورده و بنابراین از قید نظارت، سلطه و توقعات این بخش آزاد است و می تواند در صورت لزوم افشاگری کند و واقعیت ها را بگوید اما در عین حال با سازمان دین و رهبران فکری پیوند خورده است .تعدد و تنوع و در عین حال غیر‌رسمی بودن مراکز و نهادها و نیز ارتباط گران سنتی امکان اعمال کنترل و سانسور را برآنها کاهش می‌دهد و لذا اغلب منجر به شکل گیری گفتمانی خارج از محدوده رسانه های ارتباط جمعی جدید می‌گردد که خود می‌تواند رسانه های نوین را تحت تاثیر قرار دهد.پیام‌های شبکه ارتباطات سنتی از حیث شکل و محتوا به زبان و درک مردم نزدیکتر است و محتوای پیام های ارتباطات سنتی به طور عمده ریشه در فرهنگ، باورها، اعتقادات، ارزشها و هنجارهای جامعه دارد به همین دلیل راحتر و سریع تر جذب و پذیرفته می‌شد چون ماهیت پیام های دینی بر اطمینان و اعتماد نسبت به صحت پیام‌ها است این امر از سوی مخاطبان راحتر مورد پذیرش قرار می‌گیرد. (کاشانی،1390: 74-75)
3-چند منظوره بودن پایگاه‌ها و نهادهای ارتباطات سنتی: تبلیغ در ارتباطات سنتی غالباً مستقیم و صریح صورت می‌گیرد و از صفات ارزشی در آن به وفور استفاده می‌شود افراد و اشیا در ارتباطات سنتی ممدوح‌اند یا مذموم مشروع یا نامشروع،سیاه یا سفید هستند و معمولاً حد وسط آن به ندرت وجود دارد.(فرقانی،1391: 127)
در برررسی نقش‌ها و کارکردهای ارتباطات سنتی این نتیجه به دست می‌آید که شبکه ارتباطات سنتی نیز همانند رسانه های نوین از طریق سه گونه سازو کار بر افکار عمومی تاثیر می‌گذارند. این سه زمینه عبارتنداز:
تقویت عقیده موجود
ساختن عقیده تازه
تغییر عقیده و گرایش به عقیده دیگری که با عقیده قبلی متفاوت و یا حتی متضاد است.
اما در عین حال مطالعات نشان می‌دهد که ارتباطات سنتی عمدتاً به جای تغییر عقیده بر تقویت و تثبیت عقاید تاکید می‌کند و در این زمینه موفق تر از سایر زمینه هاست به طور کلی یکی از دلایل عمده تاثیرگذاری شبکه ارتباطات سنتی را می ‌توان در همسویی آن با حرکت فکری جامعه دانست. (همان،80)
11-2-2 - آشنایی با رسانه‌های سنتی دینی :
ارتباطات سنتی به آن دسته از ارتباطات انسانی گفته می‌شود که متکی بر ارتباطات چهره‌به‌چهره بوده و پیش از ظهور وسایل ارتباط جمعی نوین، ارتباطات اجتماعی را محقق ساخته است.
ارتباطات سنتی بر مبنای محتوا تعریف نمی‌شود و این ویژگی رسانه های مورد استفاده و قدمت آن در دوره پیش از رسانه های مدرن چاپی است که ملاک تمیز این نوع از ارتباطات است.مسجد، منبر، حسینیه، تکیه، هیات‌های مذهبی، روضه خوانی از جمله رسانه های سنتی اسلامی هستند که نقش و تاثیر ارتباطی آنها در تاریخ تحولات جامعه ایرانی بسیار با اهمیت بوده و تا امروز به عنوان یک شبکه ارتباطی موثر عمل کرده اند. در این پژوهش جاری این وسایل ارتباطی به عنوان رسانه‌های سنتی تلقی می‌شود و ما برآنیم به تاریخچه ، ارتباط‌گران، پیام ها، شیوه‌های ارتباطی، کارکردها و مهمترین تاثیرات و وضعیت موجود آنها اشاره نماییم.

1-11-2-2 – مسجد
مسجد در لغت عربی از سجد به معنی محلی ‌که در آن سجده می‌شود دانسته شده است ولی در اصطلاح به مکانی معین اطلاق می‌گردد که به منظور برگزاری نماز و نیایش مسلمین ایجاد گردیده است.وقتی صحبت از مسجد می‌شود نقش منبر به عنوان یک رسانه عمومی و یک کانون ارتباطی تجسم می‌یابد.
عناصر ارتباطی در رسانه مسجد: نخستین ارتباط‌گری که از طریق این رسانه دینی پیام خود را به گوش مخاطبان رسانید پیامبر بود پس از ایشان صحابه، خلفا و امامان معصوم این نقش را بر عهده گرفتند امروزه امامان جمعه، سخنرانان ، وعاظ که اغلب روحانی هستند پیام آفرینان اصلی این رسانه به شمار می‌آیند. مسجد نخستین پایگاه اسلام و حکومت اسلامی است که به مرکزی برای طرح مباحث مختلف سیاسی،اجتماعی ، اقتصادی ، قضاوت و داوری و آموزش علوم مختلف در جامعه اسلامی تبدیل شده است. که پیام های دینی به مخاطبان منتقل می‌گردد.(باهنر،91:1387)
ارائه پیام‌های دینی در مساجد عمدتاً به شکل سخنرانی و به صورت یکسویه و بدون مشارکت فعال مخاطبان صورت پذیرفته است. تاریخچه ارتباطی این رسانه دینی حاکی از ثبات نسبی شکل های ارائه پیام و تغییر اندک آنهاست و بویژه بهره‌گیری از شکل سخنرانی از سوی پیام آفرینان هنوز نتوانسته جای خود را به انواع دیگر دوسویه آن مانند گفت ‌و ‌گو و بحث تبدیل کند.
1-1-11-2-2-کارکردهای ارتباطی مسجد
کارکرد آموزشی آن است و مسجد به عنوان بزرگترین پایگاه علمی از همان زمان پیامبر استفاده های فراوانی بوده است.پیامبراولین معلم در مسجد کار آموزش را آغاز کردند و صحابه ایشان گرد حضرت حلقه می‌زدند و درس می‌آموختند به این صورت حلقه ‌های درس مساجد شکل گرفت . دو حلقه قرائت قرآن و مناجات با خدا و تحصیل در مسجد به حساب می ‌آمدند.
دیگر کارکرد ارتباطی مسجد:اطلاع رسانی در خصوص رویدادها و مسائل اجتماعی دینی است . مسجد به عنوان چهارراه اطلاعاتی بزرگ اسلامی در تاریخ تمدن اسلامی مطرح بوده است. پس از ظهور رسانه‌های جدید و سلطه حکومتهای غیر دینی یا ضد دینی نقش اطلاعاتی این رسانه تقویت شده با توجه به اینکه متدینین راهی به استفاده از مطبوعات و رسانه های الکترونیک برای ارائه پیام‌های خود نداشتند مسجد و اماکن سنتی مذهبی نقش کانال‌های مهم ارتباطات سیاسی و اجتماعی در حوزه اطلاع رسانی به عهده داشتند (جعفر سبحانی، 1378: 475)
دیگر کارکرد ارتباطی مسجد:سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت است.
2-11-2-2 - مدارس علوم دینی (مکتب، حوزه علمیه)
1-2-11-2-2- مکتب
مکتب به معنای جایگاه آموزش نوشتن است و از این‌‌رو این مکان بیشتر به یاد دادن، خواندن و نوشتن اختصاص داشت. مکتب را عموماً اشخاص تاسیس می‌کردند و نظام مکتبی دارای تشکیلات واحد مرکزی نبود. توسعه حوزه‌های علمیه این رسانه سنتی دینی کارکردهای موثرگذشته خود را از دست داده است و در سال‌های اخیر تنها تعداد بسیار محدودی از مکتب‌ها در ایران وجود داشته‌اند . (باهنر،1387: 99)