—d1195

همانطور که اشاره شد، چشمانداز نقطه نهایی تکامل سازمان است، اما وضع مطلوب تنها یک برهه در روال سیر تکاملی سازمان میباشد. این برهه حتی ممکن است در ابتدای پیدایش سازمان (منظور زمانی است که سازمان هنوز راه درازی تا رسیدن به بلوغ خود پیش رو دارد) مدنظر باشد، اما در عین حال میتواند در همان برهه برای ادامه حیات سازمان ضروری و سرنوشتساز باشد و عدم تحقق آن نتایج فاجعهباری در پی داشته باشد و حتی به ورشکستگی و انحلال سازمان بیانجامد.
وضع موردانتظار مسلما کوتاهمدتتر از چشمانداز است. زمان رسیدن بسته به یک وضع موردانتظار اهمیت و دشورای آن میتواند متفاوت باشد، ولی به هر حال این زمان معمولا به طور دقیق قابل محاسبه است و وابسته به پارامترهای مشخص و غالبا قابل اندازهگیری میباشد. حال زمان موردانتظار میتواند بین چند روز تا چند سال متغیر باشد که البته معمولا این زمان از یک سال کمتر بوده و در حد چند ماه است. در صورتی که در مورد چشمانداز یک زمان کلی و چندین ساله (معمولا 5 سال یا بیشتر) برای نیل به آن متصور میشوند.
در مورد وضع مطلوب، با توجه به ویژگیهای ذکر شده برای آن، میتوان در صورت تحقق یا عدم تحقق وضعیت، نتایج حاصله را با یک نظام جزا و پاداش تلافی نمود. این جزا و پاداش میتواند شامل حال تمام کارکنان سازمان یا تنها فرد یا گروهی که در رسیدن (یا نرسیدن) به وضعیت موردانتظار نقش داشتهاند، شود. در صورتی که برای چشمانداز معمولا کل سازمان و بهویژه رهبری آن بایست پاسخگو باشند.
نکتهی بعدی که بایست بدان اشاره نمود در مورد حوزهی اثر وضع موردانتظار است. برخلاف چشمانداز که کل سازمان در حوزهی اثر آن تلقی شده و راهنمای استراتژیها و جهت حرکت کلی سازمان است، وضع مطلوب میتواند تنها برای بخش کوچکی از سازمان تعریف گردد. هرچند که میتوان وضعیتهای مطلوب بسیاری نیز برای کل سازمان متصور شد که البته مسلما ترسیم چنین وضعیتهایی کار چندان سادهای نمیباشد.
تعیین وضعیتهای مطلوب گاه برای جلوگیری از ناامیدی در مسیر چشمانداز ضروری است. این مورد به خصوص زمانی که چشمانداز سازمان بسیار درازمدت و دست یافتن به آن دشوار باشد، بیشتر حائز اهمیت است، زیرا با ایجاد نقاط دلگرمی و قوت قلب، کارکنان را از سرخوردگی و یأس در حین تلاش برای دستیابی به یک وضعیت دشوار دور کرده و باعث نشاط و روحیه بخشی به آنها میشود. همانطور که اشاره شد اختصاص پاداش مناسب برای یک وضع مطلوب ترفندی است که مدیران سازمان میتوانند از آن به خوبی برای تشویق و تسریع در روند استراتژیهای سازمانی استفاده کنند. به بیان سادهتر وضعیتهای مطلوب میتوانند به عنوان نقاط تشویق و دلگرمی مورداستفاده قرار گیرند و بر این واقعیت صحه گذاشته و یادآور شوند که سازمان قابلیت رسیدن به نقطهی نهایی تعیین شده در چشمانداز را دارد]15[.
چشمانداز سازمان همواره توسط رهبر یا رهبران ردهبالای سازمان ترسیم و به سایر زیردستان ابلاغ میشود، حال آنکه وضعیت موردانتظار (با توجه به ویژگیهای ذکر شده برای آن) معمولا توسط مهندسین و متخصصین برنامهریزی و نظارت در سازمان ترسیم میشود یا حداقل پس از ترسیم کلی توسط رهبر یا مدیر ارشد، ویژگیهای جزئی آن توسط آن افراد تعیین و ابلاغ میشود. بنابراین تعیین وضع مطلوب را میتوان از جنبهی علوم مهندسی بسیار کارشناسانهتر از ترسیم چشمانداز تلقی نمود، هرچند ترسیم چشمانداز نیز دارای سختیها و نکات قابل تأمل و مهم خاص خود است که حتما بایست از سوی رهبر مورد توجه واقع شوند. به هر حال علوم اجتماعی و روانشناختی در آن مورد مؤثرتر به نظر میرسند. چیزی که بدیهی است آنکه وضعیتهای مطلوب در راستای چشمانداز سازمان ترسیم میشوند.
بر اساس موارد ذکر شده، و با توجه به دقیق بودن خصوصیات یک وضعیت موردانتظار، میتوان زمان، امکانات موردنیاز و هزینه رسیدن به آن وضعیت را از وضعیت فعلی محاسبه نموده و تخمین زد. در واقع میتوان گفت احتمال دستیابی به یک وضع مطلوب از یک وضعیت فعلی بر اساس شواهد توسط علم آمار و احتمالات قابل تخمین است. اما در مورد چشمانداز با توجه به ویژگیهای ذکر شده برای آن چنین تخمینی امکانپذیر نبوده و یا از دقت مناسب برخوردار نخواهد بود.
در تعریف استراتژی آمده است که هر استراتژی سازمان را از یک وضع موجود به سوی یک وضع مطلوب راهنمایی میکند. پس شاید بتوان هر وضع مطلوب را خروجی یک استراتژی به حساب آورد. از این دیدگاه تفاوت وضعیت موردانتظار و چشمانداز در آن است که چشمانداز تنها با اجرا و موفقیت یک استراتژی منفرد حاصل نمیشود و اغلب استراتژیهای چندگانه و متفاوتی در حوزههای مختلف جهت نیل به چشمانداز به صورت همروند و یا مجزا در سازمان اجرا میشوند]15[ و ]16[.
وضعیتهای مطلوب در مسیر دستیابی به چشمانداز قرار دارند، اینها در واقع نقاط تنفس و یا سنجش عملکرد مقطعی سازمانند. با تفکیک چشمانداز میتوان به تعدادی وضعیت موردانتظار دستپیدا کرد که رسیدن به هر وضعیت راهگشای وضعیتهای بعدی بوده و مدیران ارشد سازمان را از صحت عملکرد و کارایی سازمان تحت نظارتشان مطمئن میسازد.
در آخر بایست به این نکته توجه داشته باشید که حقایق از رویاها پیروی میکنند! در یک تعریف جسورانه شاید بتوان گفت که وضعیتهای مطلوب این حقایق و چشمانداز سازمان در حکم رویایی است که برای تحقق آن بایست در دنیای واقعی مبارزهای را برای بدست آوردن خواستههای خود (سازمان خود) انجام دهیم، هر مبارزه مقدمهی مبارزهی بزرگتر بعدی بوده و مبارزهی نهایی همان خان آخر نبرد دستیابی به رویای چشمانداز سازمان است.
سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک مفهوم سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک نخستین بار در اوایل دههی 80 توسط دکتر چارلز وایزمن مطرح شد و نگاه به سیستمهای اطلاعاتی در سازمانها را دستخوش تغییر زیادی کرد. این مفهوم به سیستمهای اطلاعاتی به عنوان یک ابزار یا سلاح رقابتی مینگرد. در تعریف آنها میتوان گفت سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک نوع خاصی از سیستمهای اطلاعاتی هستند که از استراتژیهای حاکم در سازمان، بهویژه استراتژیهای رقابتی پشتیبانی میکنند. از این سیستمها میتوان به منظور بهبود ارتباط با مشتریان، بهبود فرایند طراحی، تولید و عرضه محصولات، ایجاد و توسعهی کمی و کیفی روشهای ارتباطی با تأمینکنندگان مواداولیه و قطعات موردنیاز، ایجاد فرصتهای جدید فروش و نهایتا افزایش بهرهوری سازمان استفاده نمود[55].
تعریف مختصر و مفیدتر سیستمهای اطلاعاتی راهبردی را سیستمهایی کامپیوتری معرفی میکند که مسئول اجرای استراتژیهای تجاری سازمانند. در واقع در اینسیستمها، اطلاعاتی که توسط کامپیوترها جمعآوری، پردازش و تجزیه و تحلیل میشوند، نقش اساسی و مهمی در تعیین یا اجرای استراتژیهای تجاری سازمان دارند]22[.
سیستمهای اطلاعاتی راهبردی در طی مدتزمانی که از پیدایش آنها گذشته است، با توجه به منافعی که برای سازمانها به دنبال داشته و فرصتهایی که در راستای افزایش سطح کارایی سازمان ایجاد نمودهاند، توانستهاند جایگاه مهم و قابل توجهی بدست آورند.
همانگونه که در بخشهای پیشین اشاره شد، سیستمهای اطلاعاتی سازمانی طی یک فرایند تکاملی از سیستمهای پردازش تراکنشها (که وظیفهی ثبت و ضبط تراکنشهای مالی را برعهده داشتند) به سیستمهای مدیریت اطلاعات (که وضعیت داراییهای سازمان مدیریت میکردند) و پس از آن به سمت سیستمهای پشتیبان تصمیم (که مدیران را در تعیین برخی سیاستها یاری میرساندند) تکامل یافتهاند. پس از سیستمهای پشتیبان تصمیم نوبت به نسل بعدی سیستمهای اطلاعاتی که همان سیستمهای اطلاعاتی راهبردی هستند، رسید. این‌ سیستم‌ها نیز مانند نسلهای پیشین سیستمهای اطلاعاتی، قابلیت پردازش و مدیریت موجودی‌ مشتریان و ارتباط آن با سیستم‌ سفارشات‌ سازمان را دارا هستند، با این تفاوت که برخلاف سیستمهای قبلی که بیشتر جنبههای هزینهای سازمان را مورد توجه قرار میدادند، در سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک، هدف استفاده از اطلاعات به منظور ارائهی خدمات جدید، استفاده بهینه از فرصتها و دوری جستن از تهدیدات احتمالی و نهایتا کسب منفعت بیشتر برای سازمان است. علاوه بر آن برخلاف سیستمهای نسلهای قبلی که بیشتر بر فعالیتهای درون سازمانی توجه داشتند، در سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک محیط پیرامون سازمان نیز به اندازه درون آن از اهمیت برخوردار بوده و مورد توجه قرار میگیرد]18[.
دستیابی به مزایای رقابتی برای سازمان یکی از مهمترین اهداف بهکارگیری سیستمهای مدیریت اطلاعات راهبردی سازمان است. برخی راههای ایجاد این مزایا عبارتست از :
ارائه یک کالا یا خدمت با هزینه کمتر: منظور از هزینه صرفا قیمت محصول نیست، بلکه کیفیت محصول یا خدمت نیز میتواند یک فاکتور مهم و تأثیرگذار تلقی شود که هر دوی آنها در بازار حائز اهمیت زیادی میباشند. همچنین واژه هزینه در اینجا، کلیه هزینههای جانبی سازمان از طراحی محصول تا عرضه نهایی آن را شامل میشود. سیستمهای کامپیوتری بسیاری وجود دارند که میتوانند باعث صرفهجویی هزینههای درونسازمان شوند، اما آن سیستمها اغلب نمیتوانند نقاط استراتژیک را پوشش داده و آنها را به فرصتهای رقابت در بازار بدل کنند.
ایجاد تمایز در محصول یا خدمت: متمایزسازی به معنی افزودن قابلیت جدید، یکتا و دارای جذابیت در بازار است. ایجاد تمایز اغلب منجر به افزایش هزینه محصول میشود، اما از آنجا که در این مورد قیمت در درجه اول اهمیت نمیباشد، بیشتر اوقات میتوان از آن صرفنظر نمود (البته موارد نادری نیز ممکن است پیش آید که ایجاد تمایز موجب کاهش هزینه محصول شود). یک سیستم استراتژیک به مشتریان این حس را القا میکند که از یک مزیت بسیار خاصتر و ممتازتر نسبت به سایر رقبای خود بهره میبرند.
تمرکز بر روی بخش خاصی از سازمان: ایدهی این روش آن است که سازمان تمام توان و تلاش خود را برای کار در یک عرصهی خاص و محدود معطوف نماید. این روش در صنعت کاربرد زیادی دارد.
نوآوری: ارائهی خدمات جدید به کمک سیستمهای کامپیوتری که دارای جذابیت برای مشتریان باشد.
تقریبا هر سیستم کامپیوتری که بتواند استراتژیهای کامپیوتری را با استراتژیهای تجاری سازمان ترکیب در یک راستا به کار گرفته و موجب همافزایی آنها و افزایش بهرهوری سازمان شود را میتوان به عنوان یک سیستم راهبردی درنظر گرفت. بدین منظور بایست ارتباط شفافی میان طرح تجاری سازمان و طرح و نقشهی سیستم مذکور وجود داشته باشد تا سیستم بتواند به خوبی اهداف سازمان را پوشش داده و مدیریت بهتری را بر روی منابع حساس اطلاعاتی سازمان ایجاد نماید]18[.
سیستمهای چندعاملی تاریخچه محاسبات کامپیوتری را میتوان از یک دیدگاه به پنج مرحله تقسیم نمود: اولین مرحله باعث کاهش چشمگیری در هزینه محاسبات گردید و استفاده از کامپیوترهای قدرتمند جهت انجام عملیات پردازشی را برای همه در دسترس و مقرون به صرفه گردانید (به گونهای که شاید پیش از آن تصورش هم ممکن نبود). البته این روند همچنان ادامه دارد.
دوره دوم دورهی ارتباط کامپیوترها با دنیای خارج بود. کامپیوترهایی که در ابتدا سیستمهایی ایزوله بودند و تنها با اپراتور خود ارتباط داشتند، به لطف اینترنت و شبکههای کامپیوتری اکنون به راحتی با تمام دنیا در ارتباطند. این شبکهها امکان توزیع محاسبات کامپیوتری را در مقیاس جهانی فراهم کردند. با پیدایش سیستمهای توزیعشده و پردازش موازی گام بزرگی در زمینهی انجام محاسبات سنگین و بسیار پیچیده برداشته شد. امروزه مفاهیمی مانند سیستمعاملهای توزیعشده و نسل جدید محاسبات با نام پردازشابری، باب جدیدی را در این حوزه گشودهاند و به طور قطع این سبک از محاسبات در آینده تنها گزینههای پیش روی صنعت و دنیای تجارت است.
سومین دوره مهم در محاسبات کامپیوتری زمانی بود که بحث هوشمندی در سیستمهای کامپیوتری مطرح گردید. هدف ایجاد سیستمهایی بود که از عهدهی حل مسائل پیچیده که حل آنها پیش از این ممکن نبود، برآیند. در دورهبعدی این هدف به ایجاد سیستمهایی که بتوانند به صورت مستقل و خودمختار و بدون نیاز به نظارت انسان فعالیت و تصمیمگیری کنند، ارتقاء یافت(در واقع هدف این بود که کنترل کامل سیستم کامپیوتری به خودشان واگذار شود). مفاهیم هوش مصنوعی و سیستمهای خبره و چندعاملی در این دوره پدید آمدند.
آخرین و پنجمین دوره شامل گذر آهسته و پیوستهایست که ما را از دیدگاه سنتی ماشین-گرای برنامهنویسی به سمت مفاهیمی که بیشتر و بهتر دنیای واقعی ما را انعکاس میدهند (و به عبارتی به ادراک ما از دنیای وافعی نزدیکتر است)، عبور میدهد. این تلاش شاهد بر این مدعاست که ما با کامپیوترها در ارتباط و تعاملیم و این تعامل همواره دستخوش تغییر و پیشرفت بوده است. به طور مثال در اولین روزهای پیدایش کامپیوتر، ارتباط کاربران با آنها از طریق یک ترمینال ورودی به صورت محدود انجام میگرفت و نیاز به دانش زیادی در زمینه کار با سیستم و دستورات آن داشت. کنسولهای رابط کاربر تا اواخر دهه 80 روش غالب ارتباطی کاربران و کامپیوترها بودند. پس از آن واسطهای گرافیکی پا به عرصه وجود گذاشتند و تعامل با سیستمهای کامپیوتری را تا حد زیادی برای کاربران سادهتر نمودند. این واسطها تا کنون نیز کارایی خود را حفظ کردهاند، با اینحال به نظر میرسد وقت آن است که آنها نیز جای خود را به روشهای سادهتر، کاراتر و واقعیتر بدهند. روشهایی از قبیل صحبت کردن و حس از طریق دیدن!
این روند تکاملی در مورد برنامه نویسان سیستمهای کامپیوتری نیز صادق بوده است. زبانهای برنامهنویسی از زبانهای سطح پایین و نزدیک به زبان ماشین، به زبانهای سطح بالا، شیئ گرا و جنبهگرا تکامل یافتهاند و کار برنامهنویسی را برای توسعهدهندگان نرمافزار بسیار سادهتر از پیش نمودهاند.


البته مراحل تکاملی ذکر شده، چالشهای جدی و مهمی را نیز در زمینه توسعه نرمافزار به وجود آوردهاند، مثلا اینکه چگونه و به چه روشی میتوان از قدرت پردازش کامپیوترهای موجود (در مقیاس بزرگ و جهانی) استفاده نمود؟ یا اینکه چگونه کامپیوترهایی با قابلیت عملکرد مستقل و بدون نیاز به دخالت انسان و نیز سیستمهایی که امکان تعامل با انسان را دارا بوده و علاوه بر آن بتوانند واقعیتهای موجود در جهان پیرامون را به سبک موردانتظار و علاقهی انسان مدل کنند، ایجاد نمود؟
تلاشهایی که در جهت اتصال و توزیع محاسبات طی سه دهه اخیر انجام شده، منجر به توسعه نرمافزارها و ایجاد سختافزارهایی گردیده است که امکان ایجاد سیستمهای توزیع شده را با سهولت و قابلیت اعتماد بالایی فراهم نموده است. با این وجود وقتی که صبحت از ارائهی مفاهیم انتزاعی مورد پسند انسان توسط کامپیوتر میشود، سیستمهای توزیعی با چالشهای جدیدی مواجه میشوند. هنگامی که کامپیوتری بخواهد به این سبک با کامپیوترهای دیگر ارتباط برقرار کند، بایست از نوعی قابلیت همکاری و سازش قوی با سیستمهای دیگر برخوردار باشد (همانگونه که انسانها از چنین قابلیتهایی برخوردارند).
تمامی موارد مطرح شده، نهایتا منجر به ایجاد رشته جدیدی با نام سیستمهای چندعاملی در علوم کامپیوتر گردید. ایده اصلی سیستمهای چندعاملی بسیار ساده است، یک عامل سیستمی کامپیوتری است که میتواند به طور مستقل ازجانب کاربر یا مالک خود عمل نماید. به عبارت دیگر، یک عامل میتواند تمام آنچه را که به منظور تحقق اهداف طراحیش نیاز دارد، خودش به تنهایی انجام دهد و نیازی نیست که مدام تحت کنترل و نظارت بوده و تکتک اعمالی که بایست در آن راستا انجام دهد به وی دیکته شود. یک سیستم چندعاملی سیستمی است که از چندین عامل تشکیل شده که این عاملها از طریق بستر یک شبکه با یکدیگر در حال تعاملند. این تعامل عمدتا از طریق ارتباط پیام صورت میپذیرد. در بیشتر سیستمهای چندعاملی، عاملهای موجود در سیستم اهداف بسیار سخت و دشواری را برعهده دارند و برای آنکه از عهده تحقق این اهداف برآیند، حتما بایست از قابلیت همکاری، هماهنگی و مذاکره قابل قبولی با یکدیگر برخوردار باشند، همانطور که ما در زندگی روزانه خود از این قابلیتها برخورداریم]24[.
به طور کلی دو سؤال مهم در زمینه ایجاد سیستمهای چندعاملی مطرح است:
چگونه عاملهایی مستقل و خودمختار ایجاد کنیم که بتوانند وظایف محوله به آنها را به درستی و به بهترین نحو ممکن با موفقیت به انجام رسانند؟
چگونه عاملهایی بسازیم که در عین استقلال عمل، قابلیت تعامل (همکاری، هماهنگی و مذاکره) با سایر عاملها را در راستای تحقق اهداف طراحیشان داشته باشند؟
سؤال اول مربوط به طراحی خود عاملها و سؤال دوم مربوط به طراحی جامعهی عاملها میباشد. البته ایندو مسئله کاملا مجزا و تفکیک شده نیستند، به طور مثال برای ایجاد اجتماعی از عاملها که بتوانند به طرز مؤثری با یکدیگر ارتباط داشته باشند، ممکن است بتوانیم اطلاعاتی از مدل و نحوه عملکرد سایر عاملها در اختیار اعضای اجتماع قرار دهیم که آنها را در جهت تعامل بهتر با دیگر عاملها یاری کند. در ادامه بیشتر در خصوص پاسخ این دو سؤال بحث خواهیم کرد.
تحقیق در زمینه سیستمهای چندعاملی اغلب با دو مفهوم دیگر مرتبط و درگیر است: یکی مفاهیم مهندسی و طراحی سیستم و دیگری هوش مصنوعی. مفهوم سیستمهای چندعاملی درک ما از خودمان را دچار تغییر خواهد ساخت. زیرا هوش مصنوعی بر روی جنبه فردی هوشمندی متمرکز است، حال آنکه آنچه انسان را به عنوان گونهای متمایز مطرح میکند، قابلیت تعامل و برقراری ارتباط وی با دنیای خارج یا دراصطلاح قابلیت اجتماعی اوست. ما علاوه بر آنکه میتوانیم از طریق زبانهای سطح بالا با همنوعان خود ارتباط برقرار کنیم، امکان همکاری، هماهنگی و مذاکره و سازش با یکدیگر را نیز داریم. این درحالیست که سایر گونهها (مثلا مورچهها یا دیگر حشرات اجتماعی از بهترین نمونههای شناخته شده هستند)، با وجود داشتن اجتماعات بزرگ و شدیدا متعامل، از لحاظ قابلیتهای اجتماعی حتی به گرد انسان نیز نمیرسند. در مبحث سیستمهای چندعاملی به سؤالاتی از این دست پاسخ داده خواهد شد:
همکاری در جوامع متشکل از عاملهای مستقل چگونه پدید میآید؟
عاملها بایست از چه زبانی برای ارتباط با عوامل انسانی یا سایر عاملهای سیستم استفاده کنند؟
عاملها چگونه بایست تشخیص دهند که اهداف، باورها یا عملیات آنها با سایر عوامل تلاقی پیدا کرده است و چگونه بایست بدون ایجاد مشکل در عملکرد خود و سایرین، این تداخلهای احتمالی را رفع رجوع نمایند؟
عاملهای خودمختار چگونه میتوانند با سایر عاملها در جهت نیل به اهداف مشترک هماهنگی پیدا کرده و همکاری نمایند؟
با وجود اینکه این سؤالات همگی در رشتههای دیگری مانند علوم اجتماعی و اقتصاد پاسخ داده شدهاند، آنچه حوزه سیستمهای چندعاملی را مجزا و متفات میسازد، تأکید بر این موضوع است که منظور از عامل در سؤالات فوق، موجودیتهای محاسباتی و پردازش اطلاعاتی کامپیوتریست[24]و[42].
تعریف عامل در ادامه قصد داریم به بررسی مفهوم عامل در سیستمهای چندعاملی بپردازیم. متأسفانه هنوز تعریف جامع و یکسانی برای عامل ارائه نشده و بحث و جدل در این باره (برای ارائه یک تعریف یکسان از عامل) همچنان ادامه دارد. یکی از دلایلی که باعث این وضع گردیده، صفات متفاوتی است که عاملها در حوزهها و مسائل مختلف ممکن است داشته باشند. مثلا ممکن است برای برخی برنامهها قابلیت یادگیری تجربی در عاملها بسیار موردنیاز و مهم باشد، حال آنکه در برنامههای دیگر این قابلیت نه تنها اهمیتی نداشته، بلکه کاملا غیرضروری و زائد باشد[26].
با وجود همهی اینها هنوز مفاهیم کلی و مشترکی برای تعریف یک عامل وجود دارد (بدیهی است که در غیراینصورت ممکن است عاملها تمام معنای خود را از دست بدهند). ولدریج و جنینگز در سال 1995 تعریفی به شرح زیر از عامل ارائه دادند:
"یک عامل سیستمی کامپیوتریست که در محیطی قرار گرفته و قابلیت انجام عملیات مستقل در آن محیط را به منظور نیل به اهداف طراحیش، داراست."
هر سیستم کامپیوتری (اعم از سختافزاری یا نرمافزاری) برای آنکه عامل محسوب شود بایست ویژگیهای زیر را داشته باشد:
خودمختاری : بایست کنترل نسبی بر عملکرد خود داشته و بتواند بدون دخالت انسان کار کند.
قابلیت تعامل : بایست بتواند با سایر عاملها و یا اپراتور انسانی تعامل داشته باشد.
واکنش پذیری : بایست به تغییرات محیطی که در آن قرار گرفته واکنش نشان دهد.
رفتار هدفمند : بایست بتواند با توجه به اهداف از پیش تعیین شده، رفتار جدیدی از خود بروز دهد.
به طور کلی در یک دسته‌بندی ساده و بسیار انتزاعی از عامل‌ها می‌توان به دو نوع عامل اشاره کرد، یکی عامل‌های ساده و کم‌اهمیت‌تر (مانند ترموستات‌ها) و دیگری عامل‌های هوشمند که در واقع همان برنامه کامپیوتری‌ است که در بعضی محیط‌ها قادر به انجام اعمال خودمختار و انعطاف‌پذیر است.
چیزی که عاملها را از نرمافزارهای سنتی متمایز میسازد جنبه خصوصی، خودمختاری، خلاقیت و سازگاری عاملهاست. این کمیتها عاملها را به طور خاص برای محیطهای غنی از اطلاعات و غنی از فرایندها بسیار کارا میسازد.
عامل هوشمند پس از توضیحاتی که پیرامون عاملها بیان گردید، به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت که یک عامل هوشمند چیست و چه خصوصیاتی دارد؟ مسلما ما ترموستات یا پروسههای پسزمینه لینوکس را به عنوان عامل هوشمند نمیشناسیم. بنابراین سؤال اساسی و اصلی در این زمینه آن است که معنای هوشمندی چیست؟
پاسخ به این سؤال به تنهایی کارآسانی نیست، شاید روش بهتر برای پاسخ به این سؤال بررسی ویژگیهائیست که یک عامل هوشمند بایست داشته باشد. لیستی از این ویژگیها به شرح زیر توسط وولدریج و جنینگز پیشنهاد شده است:
واکنشپذیری: عاملهای هوشمند قادر به درک محیط پیرامون و واکنش به رویدادهای محیط بادرنظر گرفتن فاکتور زمان و در راستای تحقق اهداف طراحیشان میباشند.
رفتار هدفمند: عاملهای هوشمند میتوانند به طور خلاقانه، رفتاری هدفگرا از خود بروز دهند تا اهداف طراحیشان را ارضا کنند.
قابلیتهای اجتماعی: عاملهای هوشمند قادرند در راستای دستیابی به اهداف طراحیشان با سایر عاملها تعامل داشته باشند.
شاید این ویژگیها در نگاه اول بسیار سخت و دستنیافتنی به نظر برسد. به طور مثال رفتار هدفمند را درنظر بگیرید. ساختن سیستمی که رفتاری هدفگرا از خود نشان دهد کار چندان سختی نیست، مثلا نوشتن یک رویه در پاسکال، یک تابع در زبان سی یا یک متد در جاوا. وقتی چنین رویهای را ایجاد میکنیم در واقع فرضیات مسئله (یا همان پیششرطها) و نتایج صحیح حاصله (یا همان پسشرطها) را مشخص میکنیم که در واقع همان هدف مسئله میباشند (هدف طراح نرمافزار از ایجاد رویه موردنظر). چنانچه به رعایت پیششرطها رویه فراخوانی شود، انتظار داریم که رویه به درستی اجرا شده و نتیجه صحیح بدست آید (یعنی رویه به پایان برسد و به محض پایان، پسشرطها برقرار باشند) و در اینصورت میتوانیم ادعا کنیم که هدف رویه محقق شده است. در اینجا رفتار هدفگرا به سادگی عبارتست از اینکه رویه طراح یا دستورالعملی را جهت رسیدن به هدف خود دنبال میکند. این مدل برنامه نویسی در بسیاری از محیطها (مانند محیطهای وظیفهای که پیشتر شرح داده شد) به درستی عمل مینماید[44].
ولی در مورد سیستمهای غیروظیفهای، چنین مدل سادهای از برنامهنویسی هدفگرا به هیچ وجه قابل قبول نیست، بدین دلیل که محدویتهای بسیاری در فرضیات مسئله اعمال میکند. مهمترین محدودیت آنکه فرض شده است که محیط در حین اجرای رویه بدون تغییر باقی میماند، حال اگر در حین اجرا تغییری در شرایط محیط روی دهد، رفتار آن غیرقابل پیشبینی خواهد بود (معمولا منجر به شکست در اجرای آن رویه خواهد شد). همچنین محدودیت دیگر در مثال قبلی آن است که فرض شده هدف اجرای رویه تا پایان اجرای آن معتبر و صحیح خواهد بود، اما در صورتی که هدف در حین اجرا اعتبار خود را از دست بدهد، دیگر نیازی به ادامهی اجرای رویه نخواهد بود[28].
در بیشتر محیطهای واقعی هیچیک از این فرضیات معتبر نمیباشد. به عبارتی مسئله به قدری پیچیده است که توسط یک عامل منفرد قابل مشاهده کامل و حل نمیباشد و لذا یک سیستم چندعاملی برای حل مسئله نیاز خواهد بود. یا اینکه ممکن است عدم قطعیت در محیط وجود داشته باشد. در چنین محیطهایی اجرای کورکورانه یک رویه بدون توجه به اینکه فرضیات اساسی رویه در هر لحظه اعتبار دارند یا خیر، یک استراتژی بسیار ضعیف خواهد بود. همانطور که پیشتر بیان شد، در چنین محیطهایی عامل بایست واکنشی باشد و بتواند نسبت به رویدادهایی که در محیط اتفاق میافتد و اهداف عامل یا فرضیات درنظر گرفته شده توسط آن را تحتالشعاع قرار میدهد، واکنش مناسب و بهینه از خود نشان دهد که البته همانطور که گفته شد این واکنشها بایست در جهت نیل به اهداف طراحی عامل باشد.
همانطور که دیدیم، ایجاد یک سیستم هدفگرای محض کار چندان سختی نیست، همچنین ایجاد سیستمهای واکنشی محض (که به صورت مداوم به رویدادهای محیط پاسخ میدهد) نیز به تنهایی خیلی دشوار نیست. اما ایجاد سیستمی که بتواند بین رفتار هدفگرا و واکنشی یک تعادل کارا ایجاد نماید، کار بسیار سختی خواهد بود. ما از عاملها انتظار داریم که برای نیل به اهداف طراحیشان رویههایی را که بعضا ممکن است بسیار پیچیده نیز باشند، اجرا نمایند، اما در عین حال انتظار نداریم عاملها به صورت کورکورانه و بدون توجه به ممکن است اجرای رویه مؤثر نبوده یا هدف آنها به هر دلیل دیگر معتبر نباشد، اقدام به اجرای این رویهها و یا مداومت در اجرای رویهها (به جای پایان دادن به اجرای آنها) کنند. بلکه در چنین شرایطی عامل بایست بتواند در زمان قابل قبول نسبت به شرایط جدید واکنش نشان داده و در واقع خود را با شرایط تطبیق دهد. البته این واکنشها نبایست به صورت مکرر و به گونهای باشد که عامل نتواند بر روی یک هدف خاص به قدر کافی متمرکز شده و به نتیجه دلخواه دست یابد[26].
نتیجه آنکه دست یافتن به یک تعادل مناسب میان رفتار هدفگرا و واکنشی کار چندان آسانی نیست. حتی اگر بخواهیم در بین انسانها به دنبال فردی بگردیم که میان این دو نوع رفتار در خود تعادلی ایجاد کرده باشد، به ندرت بتوانیم چنین کسی را بیابیم. این مشکل (برقراری تعادل میان رفتار هدفگرا و واکنشی) یکی از معضلات اصلی طراحان عاملها محسوب میشود. راهکارهای بسیاری بدین منظور ارائه شده، اما به هر حال این مسئله هنوز هم جزو یکی از موارد مورد بحث است که کار بر روی آن همچنان ادامه دارد[46].
اما قابلیت اجتماعی جزء نهایی مؤثر در عملکرد خودمختار عاملهاست که در اینجا به بررسی آن میپردازیم. در نگاه اول این قابلیت بدیهی و عادی به نظر میرسد: روزانه میلیونها کامپیوتر در سراسر جهان حجم عظیمی از دادهها و اطلاعات را میان کامپیوترهای دیگر و انسانها مبادله میکنند. ولی موضوع آن است که مبادلهی جریانهای دادهای در واقع قابلیت اجتماعی محسوب نمیشود. به طور مشابه که در دنیای انسانها تعداد معدودی از اهداف میتوانند به تنهایی و بدون همکاری سایر انسانها محقق شوند، و این بدان معنا نیست که ما هدفهای خود را به اشتراک بگذاریم. به بیان دیگر، هر فردی خودمختار و مستقل است و هدفهای خود را دنبال میکند، اما برای تحقق این اهداف نیازمند همکاری و مذاکره با سایر افراد میباشد. در چنین شرایطی ممکن است نیاز باشد هر فرد در مورد اهداف سایرین اطلاعاتی کسب کرده و دلایل و انگیزه آنها را بفهمد و اعمالی را انجام دهد (مثلا پرداخت پول) تا سایرین را وادار به همکاری نماید. این نوع از همکاری نسبت به جابجایی سادهی اطلاعات باینری توسط کامپیوترها بسیار پیچیده بوده و کمتر درک شده است[26].
فناوری عاملها فناوری جدید و منفردی نیست، بلکه ترکیبی از کاربرد یکپارچه و سریعا در حال تغییر چندین فناوری دیگر (قبیل زبان و پروتکلهایی برای برنامهنویسی منطق، تعریف محتوا و تعامل عاملها، مکانیزمهای انتقال و ...) میباشد[35].
یک عامل را هوشمند گویند اگر این ویژگیها را داشته باشد: واکنشپذیری (در مواقع لزوم واکنشهای بهجا داشته باشد)، خلاقیت(اهداف درونیش را ارضا نموده و به هنگام نیاز بتواند اعمالی را که به نظرش مفید میرسد، انجام دهد) و قابلیت تعامل (با عاملهای دیگر در راستای تحقق اهدافش تعامل برقرار کند). تعریف دیگری در این زمینه میگوید: "عامل هوشمند یک سیستم کامپیوتری محدودشده است که در محیطی قرار گرفته و میتواند عملیات مستقل و منعطفی را در راستای نیل به اهداف طراحیش در آن محیط انجام دهد".
بدنه شامل تمام فرایندهای متمرکز است که در واقع وظایفی هستند که برای انجام به هر عامل سپرده شدهاند و با توجه به نقش عاملها میتواند متفاوت باشد. سرایند شامل اطلاعاتی است که توسط کاربر یا سایر عاملهای نرمافزاری تأمین شده و جعبههای خاکستری رنگ شامل تمامی عملیاتی میباشد که عامل برای ارتباط و در نتیجه همکاری با مجموعهی عاملها بدانها نیازمند است. چنین ترکیب موفقی از چندین عامل هوشمند که با هم کار میکنند یک سیستم چندعاملی نامیده میشود که در ادامه مفصلا تشریح شده است.
یک سیستم چندعاملی سیستمی است متشکل از گروهی از عاملها که قادرند با یکدیگر تعامل داشته باشند. عاملها در یک سیستم چندعاملی ایستای عامل-محور به منظور حل مسئله به صورت توزیع شده، در محیط توزیع میشوند و به منظور حل مسئله با یکدیگر همکاری میکنند. سیستمهای چندعاملی اخیرا توجه زیادی را به خود معطوف ساختهاند و برنامههای کاربردی موفقی بر این اساس ایجاد شده است[30].
استفاده از عاملها در پنج دسته کلی طبقهبندی شده است: تجارت الکترونیک، شبکههای خصوصی متعامل، دستیاران شخصی (مدیریت زمانبندی، بازیابی اطلاعات و ...)، تخصیص و مدیریت منابع، و میانافزارها (واسط میان برنامههای کاربردی و لایههای شبکه)[54].
رعایت این موارد در طراحی و ایجاد عاملها ضروریست: 1) تئوری عاملها (تعاریف رسمی که وظایف عاملها را بیان میکند). 2) زبان عاملها (ابزاری به منظور طراحی و ایجاد سیستمهای عامل محور، مثلا عاملها میتوانند با جاوا، TCL، Perl یا زبانهای XML نوشته شوند) و 3) معماری عاملها (ساختار داخلی عاملها که میتواند منطق محور، واکنشی، لایهای یا... باشد). عاملهایی که با زبان جاوا نوشته میشوند نیاز به محیط زمان اجرای جاوا (JRE) خواهند داشت.

user8334

ساختار پایاننامه
ساختار این پایان نامه شامل پنج فصل به شرح زیر میباشد:
فصل اول در خصوص بیان کلیات پژوهش و چرایی و چگونگی انجام آن بود.
فصل دوم پیرامون ادبیات پژوهش و پیشنهی آن است که در آن مباحث و مفاهیم مربوط به سیستمهای اطلاعاتی، سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک، برنامهریزی راهبردی سازمان، رسالت و چشمانداز آینده سازمان، آیندهپژوهی، ویژگیهای وضعیت موردانتظار، منظر برازنده سازمان، هدفگذاری و برنامه ریزی سناریو محور از یک سو و مفاهیم سیستمهای چندعاملی، عاملهای هوشمند، انواع معماریها و نیز کاربردهای موجود در این دسته سیستمها از سوی دیگر به تفصیل مورد بحث و موشکافی قرار گرفته است و سعی شده تا حدودی به ارتباط میان این دو حوزه نیز اشاره شود.
فصل سوم مربوط به روش پژوهش بوده و در آن پس از توجیه و تشریح کامل ارتباط میان سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک و سیستمهای چندعاملی، تناظری میان این سیستمها برقرار گردیده و بر مبنای این نگاشت، چگونگی فرمولهسازی متغیرهای سازمانی، علیالخصوص پارمترهای مربوط به طراحی وضعیت ایدهآل سازمان مورد بحث قرار گرفته و نهایتا یک مدل عامل-گرا به منظور استفاده از عاملهای هوشمند در طراحی وضعیت موردانتظار و در راستای چشمانداز کلی و نیز رسالت سازمان به کمک سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک ارائه خواهد شد.
فصل چهارم مربوط به بررسی دقیقتر و اعتبارسنجی مدل ارائه شده در فصل قبلی از طریق شبیهسازی آن به کمک ابزار مناسب مدلسازی سیستمهای چندعاملی و نهایتا بررسی نتایج حاصل از این شبیهسازی اختصاص دارد.
فصل پنجم نیز به نتیجهگیری و ارائه پیشنهادات اختصاص داشته و ضمن بیان نتایج حاصل از این پژوهش، پیشنهاداتی جهت کارهای آتی در راستای تکمیل و پیشبرد بیشتر اهداف پژوهش انجام شده ارائه میدهد.
فصل دوم
ادبیات پژوهش
ادبیات پژوهشمقدمه با توجه به مطالب بیان شده در فصل اول، در این فصل برآنیم تا به بررسی ادبیات موضوعی و بررسی پارهای از کارهای صورت پذیرفته در حوزه پژوهش بپردازیم. بدین منظور ابتدا مروری اجمالی خواهیم داشت بر مفاهیم کلی و زیربنایی مدیریت استراتژیک و به طور خاص مفاهیمی همچون رسالت یا مأموریت سازمان، چشمانداز، منظر برازنده، وضعیت موردانتظار، هدف و هدفگذاری و مواردی از این دست. پس از آن به صورت گذرا به بیان ویژگیها و کارکردهای سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک پرداخته و ضمن بررسی چالشهای فراروی اینگونه سیستمها، نقش آنها را در سازمانهای امروزی مورد نقد و بررسی قرار میدهیم. . پس از آن گریزی خواهیم داشت به مفاهیم آیندهپژوهی و سناریوسازی و بیان ارتباط آن با وضعیت موردانتظار و منظر برازنده سازمان.
در ادامه این فصل به بیان مفاهیم بنیادین سیستمهای چندعاملی، تشریح مفهوم عامل هوشمند و معیارهای آن و نیز تشریح مفهوم هوشمندی در این گونه عاملها میپردازیم. پس از آن با توجه به موارد و مفاهیم بیان شده در فصل پیشین، نوبت به برقراری ارتباطی مؤثر میان مفهوم سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک و سیستمهای چندعاملی میرسد که زمینه را برای ارائهی مدل پیشنهادی در فصل بعد آماده خواهد کرد.
وضعیت موردانتظار مفهوم وضعیت موردانتظار در سازمان، شاید در دید اول با مفهوم چشمانداز یکسان به نظر برسد، ولی اگر بخواهیم با صورت دقیقتر و عمیقتر به بررسی این مفاهیم بپردازیم، تفاوتهای موجود میان این دو مفهوم مشابه و پرکاربرد حوزه برنامهریزی راهبردی سیستمهای اطلاعاتی، به خوبی نمایان خواهد شد.
پیش از بیان این تفاوتها بهتر است یک تعریف کلی از وضعیت موردانتظار ارائه کنیم. وضعیت موردانتظار در واقع توصیف واضح، صریح، بیابهام و به زبان مهندسی موقعیتی است که میخواهیم در برههای از چشمانداز سازمان بدان دست یابیم. در بیان وضعیت موردانتظار
بایست فعالیتهای موردنیاز، زمانبندی، برنامهریزی و هزینه دستیابی بدان به درستی و صراحت مشخص شده باشند. وضعیت موردانتظار وضعیتی است که با دست یافتن به آن رهبر سازمان و پیروان چشمانداز سازمان، احساس رضایت و خشنودی خواهند نمود و میتوانند ادعا کنند که در مسیر صحیح به سوی چشمانداز غایی سازمان گام برمیدارند.
بیشتر پروژههای راهبردی در سازمانها با تحلیل وضعیت کنونی آغاز میشوند، پیش از هرچیز تعیین میکنیم که وضعیت و جایگاه فعلی سازمان چیست و چه چالشهایی فراروی آن قرار دارند؟ سازمان به دنبال چه هدفی است و چگونه میتواند در یک محیط پیچیده به گونهای مناسب عمل نماید تا هرچه زودتر بتواند اهداف موردنظر را محقق سازد؟ پس از تعیین و ترسیم وضعیت کنونی، میتوانیم وضعیت موردانتظار سازمان را در یک برهه زمانی خاص متصور شده و هدف گذاریها و برنامهریزیهای لازم را به منظور رسیدن به آن وضعیت موردنظر انجام داده و استراتژیهای لازم را تدوین نماییم.
تفاوت وضعیت موردانتظار و چشم انداز نخستین و بارزترین تفاوت میان چشمانداز و وضعیت موردانتظار در آن است که وضعیت موردانتظار معمولا کاملا امکانپذیر، دستیافتنی است و قابل وصول است، برخلاف چشمانداز که ممکن است صرفا جنبهی نمادین و ارزشی داشته باشد و در واقعیت دستیابی بدان حداقل با زمانبندی مشخص امکانپذیر نباشد.
تفاوت دیگر آنکه وضعیت موردانتظار ارضا شدنی است. بدین معنا که با توجه به دقیق و مشخص بودن ویژگیهای آن، میتوان برنامهای عملیاتی برای رسیدن به آن وضعیت در زمان موردانتظار ارائه نمود. حال آنکه چشمانداز ممکن است بسیار آرمانگرایانه و دور از دسترس باشد. البته بایست به این نکته اشاره نمود که این حالت آرمانگرایانهی چشمانداز عیب محسوب نمیشود، بلکه میتوان آن را لازمهی یک چشمانداز مناسب به حساب آورد. دلیل این امر را هم شاید بتوان اینگونه توضیح داد که از آنجا که چشمانداز سرمقصد نهایی و غایی سازمان را ترسیم میکند، چنانچه تحقق آن به راحتی امکانپذیر باشد، با دستیابی به آن رسالت و ماهیت وجودی سازمان اساسا زیر سؤال خواهد رفت و به بیان دیگر سازمان به نقطهی پایانی حیات خود خواهد رسید. بنابراین یکی از تفاوتهای مهم میان چشمانداز و وضعیت موردانتظار همین است که تحقق چشمانداز معمولا بسیار بلندمدت و در هالهای از ابهام است.
تفاوت بعدی تعریف وضعیت موردانتظار و چشمانداز به مقطعی بودن وضع مطلوب مربوط میشود. در طول حیات سازمان، ممکن است بسته به شرایط، وضعیتهای مطلوب بسیاری تعریف شود که در مقاطعی خاص تمرکز سازمان یا دستکم بخشهایی از آن به رسیدن به آن وضعیت معطوف شود. اما به محض رسیدن به وضعیت مذکور، ممکن است هدف به حفظ آن وضعیت به صورت موقت یا دائم و یا گذر از آن تغییر نماید. این وضعیتهای مطلوب گرچه هر کدام اهمیت خاص خود را دارند، معمولا هیچیک به تنهایی برای سازمان تعیین کننده و ارضا کننده نمیباشند و احتمالا از اهمیت مقطعی برخوردارند.
هرچند یکی از خصوصیات ذکر شده برای چشمانداز، صراحت و بیابهام بودن آن است، ولی در هر صورت چشمانداز همواره از یک سطح انتزاع برخوردار است، در حالیکه در وضعیت موردانتظار انتزاعی وجود ندارد و همهی معیارهای تعیین و تفسیر آن وضعیت بایست به صورت کامل تعریف شده باشند. پس وضع مطلوب مفصلتر و دارای شرح و جزئیات بیشتری است، برخلاف چشمانداز که معمولا در قالب یک یا دو جمله قابل بیان است]17[.
همانطور که اشاره شد، چشمانداز نقطه نهایی تکامل سازمان است، اما وضع مطلوب تنها یک برهه در روال سیر تکاملی سازمان میباشد. این برهه حتی ممکن است در ابتدای پیدایش سازمان (منظور زمانی است که سازمان هنوز راه درازی تا رسیدن به بلوغ خود پیش رو دارد) مدنظر باشد، اما در عین حال میتواند در همان برهه برای ادامه حیات سازمان ضروری و سرنوشتساز باشد و عدم تحقق آن نتایج فاجعهباری در پی داشته باشد و حتی به ورشکستگی و انحلال سازمان بیانجامد.
وضع موردانتظار مسلما کوتاهمدتتر از چشمانداز است. زمان رسیدن بسته به یک وضع موردانتظار اهمیت و دشورای آن میتواند متفاوت باشد، ولی به هر حال این زمان معمولا به طور دقیق قابل محاسبه است و وابسته به پارامترهای مشخص و غالبا قابل اندازهگیری میباشد. حال زمان موردانتظار میتواند بین چند روز تا چند سال متغیر باشد که البته معمولا این زمان از یک سال کمتر بوده و در حد چند ماه است. در صورتی که در مورد چشمانداز یک زمان کلی و چندین ساله (معمولا 5 سال یا بیشتر) برای نیل به آن متصور میشوند.
در مورد وضع مطلوب، با توجه به ویژگیهای ذکر شده برای آن، میتوان در صورت تحقق یا عدم تحقق وضعیت، نتایج حاصله را با یک نظام جزا و پاداش تلافی نمود. این جزا و پاداش میتواند شامل حال تمام کارکنان سازمان یا تنها فرد یا گروهی که در رسیدن (یا نرسیدن) به وضعیت موردانتظار نقش داشتهاند، شود. در صورتی که برای چشمانداز معمولا کل سازمان و بهویژه رهبری آن بایست پاسخگو باشند.
نکتهی بعدی که بایست بدان اشاره نمود در مورد حوزهی اثر وضع موردانتظار است. برخلاف چشمانداز که کل سازمان در حوزهی اثر آن تلقی شده و راهنمای استراتژیها و جهت حرکت کلی سازمان است، وضع مطلوب میتواند تنها برای بخش کوچکی از سازمان تعریف گردد. هرچند که میتوان وضعیتهای مطلوب بسیاری نیز برای کل سازمان متصور شد که البته مسلما ترسیم چنین وضعیتهایی کار چندان سادهای نمیباشد.
تعیین وضعیتهای مطلوب گاه برای جلوگیری از ناامیدی در مسیر چشمانداز ضروری است. این مورد به خصوص زمانی که چشمانداز سازمان بسیار درازمدت و دست یافتن به آن دشوار باشد، بیشتر حائز اهمیت است، زیرا با ایجاد نقاط دلگرمی و قوت قلب، کارکنان را از سرخوردگی و یأس در حین تلاش برای دستیابی به یک وضعیت دشوار دور کرده و باعث نشاط و روحیه بخشی به آنها میشود. همانطور که اشاره شد اختصاص پاداش مناسب برای یک وضع مطلوب ترفندی است که مدیران سازمان میتوانند از آن به خوبی برای تشویق و تسریع در روند استراتژیهای سازمانی استفاده کنند. به بیان سادهتر وضعیتهای مطلوب میتوانند به عنوان نقاط تشویق و دلگرمی مورداستفاده قرار گیرند و بر این واقعیت صحه گذاشته و یادآور شوند که سازمان قابلیت رسیدن به نقطهی نهایی تعیین شده در چشمانداز را دارد]15[.
چشمانداز سازمان همواره توسط رهبر یا رهبران ردهبالای سازمان ترسیم و به سایر زیردستان ابلاغ میشود، حال آنکه وضعیت موردانتظار (با توجه به ویژگیهای ذکر شده برای آن) معمولا توسط مهندسین و متخصصین برنامهریزی و نظارت در سازمان ترسیم میشود یا حداقل پس از ترسیم کلی توسط رهبر یا مدیر ارشد، ویژگیهای جزئی آن توسط آن افراد تعیین و ابلاغ میشود. بنابراین تعیین وضع مطلوب را میتوان از جنبهی علوم مهندسی بسیار کارشناسانهتر از ترسیم چشمانداز تلقی نمود، هرچند ترسیم چشمانداز نیز دارای سختیها و نکات قابل تأمل و مهم خاص خود است که حتما بایست از سوی رهبر مورد توجه واقع شوند. به هر حال علوم اجتماعی و روانشناختی در آن مورد مؤثرتر به نظر میرسند. چیزی که بدیهی است آنکه وضعیتهای مطلوب در راستای چشمانداز سازمان ترسیم میشوند.
بر اساس موارد ذکر شده، و با توجه به دقیق بودن خصوصیات یک وضعیت موردانتظار، میتوان زمان، امکانات موردنیاز و هزینه رسیدن به آن وضعیت را از وضعیت فعلی محاسبه نموده و تخمین زد. در واقع میتوان گفت احتمال دستیابی به یک وضع مطلوب از یک وضعیت فعلی بر اساس شواهد توسط علم آمار و احتمالات قابل تخمین است. اما در مورد چشمانداز با توجه به ویژگیهای ذکر شده برای آن چنین تخمینی امکانپذیر نبوده و یا از دقت مناسب برخوردار نخواهد بود.
در تعریف استراتژی آمده است که هر استراتژی سازمان را از یک وضع موجود به سوی یک وضع مطلوب راهنمایی میکند. پس شاید بتوان هر وضع مطلوب را خروجی یک استراتژی به حساب آورد. از این دیدگاه تفاوت وضعیت موردانتظار و چشمانداز در آن است که چشمانداز تنها با اجرا و موفقیت یک استراتژی منفرد حاصل نمیشود و اغلب استراتژیهای چندگانه و متفاوتی در حوزههای مختلف جهت نیل به چشمانداز به صورت همروند و یا مجزا در سازمان اجرا میشوند]15[ و ]16[.
وضعیتهای مطلوب در مسیر دستیابی به چشمانداز قرار دارند، اینها در واقع نقاط تنفس و یا سنجش عملکرد مقطعی سازمانند. با تفکیک چشمانداز میتوان به تعدادی وضعیت موردانتظار دستپیدا کرد که رسیدن به هر وضعیت راهگشای وضعیتهای بعدی بوده و مدیران ارشد سازمان را از صحت عملکرد و کارایی سازمان تحت نظارتشان مطمئن میسازد.
در آخر بایست به این نکته توجه داشته باشید که حقایق از رویاها پیروی میکنند! در یک تعریف جسورانه شاید بتوان گفت که وضعیتهای مطلوب این حقایق و چشمانداز سازمان در حکم رویایی است که برای تحقق آن بایست در دنیای واقعی مبارزهای را برای بدست آوردن خواستههای خود (سازمان خود) انجام دهیم، هر مبارزه مقدمهی مبارزهی بزرگتر بعدی بوده و مبارزهی نهایی همان خان آخر نبرد دستیابی به رویای چشمانداز سازمان است.
سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک مفهوم سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک نخستین بار در اوایل دههی 80 توسط دکتر چارلز وایزمن مطرح شد و نگاه به سیستمهای اطلاعاتی در سازمانها را دستخوش تغییر زیادی کرد. این مفهوم به سیستمهای اطلاعاتی به عنوان یک ابزار یا سلاح رقابتی مینگرد. در تعریف آنها میتوان گفت سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک نوع خاصی از سیستمهای اطلاعاتی هستند که از استراتژیهای حاکم در سازمان، بهویژه استراتژیهای رقابتی پشتیبانی میکنند. از این سیستمها میتوان به منظور بهبود ارتباط با مشتریان، بهبود فرایند طراحی، تولید و عرضه محصولات، ایجاد و توسعهی کمی و کیفی روشهای ارتباطی با تأمینکنندگان مواداولیه و قطعات موردنیاز، ایجاد فرصتهای جدید فروش و نهایتا افزایش بهرهوری سازمان استفاده نمود[55].
تعریف مختصر و مفیدتر سیستمهای اطلاعاتی راهبردی را سیستمهایی کامپیوتری معرفی میکند که مسئول اجرای استراتژیهای تجاری سازمانند. در واقع در اینسیستمها، اطلاعاتی که توسط کامپیوترها جمعآوری، پردازش و تجزیه و تحلیل میشوند، نقش اساسی و مهمی در تعیین یا اجرای استراتژیهای تجاری سازمان دارند]22[.
سیستمهای اطلاعاتی راهبردی در طی مدتزمانی که از پیدایش آنها گذشته است، با توجه به منافعی که برای سازمانها به دنبال داشته و فرصتهایی که در راستای افزایش سطح کارایی سازمان ایجاد نمودهاند، توانستهاند جایگاه مهم و قابل توجهی بدست آورند.
همانگونه که در بخشهای پیشین اشاره شد، سیستمهای اطلاعاتی سازمانی طی یک فرایند تکاملی از سیستمهای پردازش تراکنشها (که وظیفهی ثبت و ضبط تراکنشهای مالی را برعهده داشتند) به سیستمهای مدیریت اطلاعات (که وضعیت داراییهای سازمان مدیریت میکردند) و پس از آن به سمت سیستمهای پشتیبان تصمیم (که مدیران را در تعیین برخی سیاستها یاری میرساندند) تکامل یافتهاند. پس از سیستمهای پشتیبان تصمیم نوبت به نسل بعدی سیستمهای اطلاعاتی که همان سیستمهای اطلاعاتی راهبردی هستند، رسید. این‌ سیستم‌ها نیز مانند نسلهای پیشین سیستمهای اطلاعاتی، قابلیت پردازش و مدیریت موجودی‌ مشتریان و ارتباط آن با سیستم‌ سفارشات‌ سازمان را دارا هستند، با این تفاوت که برخلاف سیستمهای قبلی که بیشتر جنبههای هزینهای سازمان را مورد توجه قرار میدادند، در سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک، هدف استفاده از اطلاعات به منظور ارائهی خدمات جدید، استفاده بهینه از فرصتها و دوری جستن از تهدیدات احتمالی و نهایتا کسب منفعت بیشتر برای سازمان است. علاوه بر آن برخلاف سیستمهای نسلهای قبلی که بیشتر بر فعالیتهای درون سازمانی توجه داشتند، در سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک محیط پیرامون سازمان نیز به اندازه درون آن از اهمیت برخوردار بوده و مورد توجه قرار میگیرد]18[.
دستیابی به مزایای رقابتی برای سازمان یکی از مهمترین اهداف بهکارگیری سیستمهای مدیریت اطلاعات راهبردی سازمان است. برخی راههای ایجاد این مزایا عبارتست از :
ارائه یک کالا یا خدمت با هزینه کمتر: منظور از هزینه صرفا قیمت محصول نیست، بلکه کیفیت محصول یا خدمت نیز میتواند یک فاکتور مهم و تأثیرگذار تلقی شود که هر دوی آنها در بازار حائز اهمیت زیادی میباشند. همچنین واژه هزینه در اینجا، کلیه هزینههای جانبی سازمان از طراحی محصول تا عرضه نهایی آن را شامل میشود. سیستمهای کامپیوتری بسیاری وجود دارند که میتوانند باعث صرفهجویی هزینههای درونسازمان شوند، اما آن سیستمها اغلب نمیتوانند نقاط استراتژیک را پوشش داده و آنها را به فرصتهای رقابت در بازار بدل کنند.
ایجاد تمایز در محصول یا خدمت: متمایزسازی به معنی افزودن قابلیت جدید، یکتا و دارای جذابیت در بازار است. ایجاد تمایز اغلب منجر به افزایش هزینه محصول میشود، اما از آنجا که در این مورد قیمت در درجه اول اهمیت نمیباشد، بیشتر اوقات میتوان از آن صرفنظر نمود (البته موارد نادری نیز ممکن است پیش آید که ایجاد تمایز موجب کاهش هزینه محصول شود). یک سیستم استراتژیک به مشتریان این حس را القا میکند که از یک مزیت بسیار خاصتر و ممتازتر نسبت به سایر رقبای خود بهره میبرند.
تمرکز بر روی بخش خاصی از سازمان: ایدهی این روش آن است که سازمان تمام توان و تلاش خود را برای کار در یک عرصهی خاص و محدود معطوف نماید. این روش در صنعت کاربرد زیادی دارد.
نوآوری: ارائهی خدمات جدید به کمک سیستمهای کامپیوتری که دارای جذابیت برای مشتریان باشد.
تقریبا هر سیستم کامپیوتری که بتواند استراتژیهای کامپیوتری را با استراتژیهای تجاری سازمان ترکیب در یک راستا به کار گرفته و موجب همافزایی آنها و افزایش بهرهوری سازمان شود را میتوان به عنوان یک سیستم راهبردی درنظر گرفت. بدین منظور بایست ارتباط شفافی میان طرح تجاری سازمان و طرح و نقشهی سیستم مذکور وجود داشته باشد تا سیستم بتواند به خوبی اهداف سازمان را پوشش داده و مدیریت بهتری را بر روی منابع حساس اطلاعاتی سازمان ایجاد نماید]18[.
سیستمهای چندعاملی تاریخچه محاسبات کامپیوتری را میتوان از یک دیدگاه به پنج مرحله تقسیم نمود: اولین مرحله باعث کاهش چشمگیری در هزینه محاسبات گردید و استفاده از کامپیوترهای قدرتمند جهت انجام عملیات پردازشی را برای همه در دسترس و مقرون به صرفه گردانید (به گونهای که شاید پیش از آن تصورش هم ممکن نبود). البته این روند همچنان ادامه دارد.
دوره دوم دورهی ارتباط کامپیوترها با دنیای خارج بود. کامپیوترهایی که در ابتدا سیستمهایی ایزوله بودند و تنها با اپراتور خود ارتباط داشتند، به لطف اینترنت و شبکههای کامپیوتری اکنون به راحتی با تمام دنیا در ارتباطند. این شبکهها امکان توزیع محاسبات کامپیوتری را در مقیاس جهانی فراهم کردند. با پیدایش سیستمهای توزیعشده و پردازش موازی گام بزرگی در زمینهی انجام محاسبات سنگین و بسیار پیچیده برداشته شد. امروزه مفاهیمی مانند سیستمعاملهای توزیعشده و نسل جدید محاسبات با نام پردازشابری، باب جدیدی را در این حوزه گشودهاند و به طور قطع این سبک از محاسبات در آینده تنها گزینههای پیش روی صنعت و دنیای تجارت است.
سومین دوره مهم در محاسبات کامپیوتری زمانی بود که بحث هوشمندی در سیستمهای کامپیوتری مطرح گردید. هدف ایجاد سیستمهایی بود که از عهدهی حل مسائل پیچیده که حل آنها پیش از این ممکن نبود، برآیند. در دورهبعدی این هدف به ایجاد سیستمهایی که بتوانند به صورت مستقل و خودمختار و بدون نیاز به نظارت انسان فعالیت و تصمیمگیری کنند، ارتقاء یافت(در واقع هدف این بود که کنترل کامل سیستم کامپیوتری به خودشان واگذار شود). مفاهیم هوش مصنوعی و سیستمهای خبره و چندعاملی در این دوره پدید آمدند.
آخرین و پنجمین دوره شامل گذر آهسته و پیوستهایست که ما را از دیدگاه سنتی ماشین-گرای برنامهنویسی به سمت مفاهیمی که بیشتر و بهتر دنیای واقعی ما را انعکاس میدهند (و به عبارتی به ادراک ما از دنیای وافعی نزدیکتر است)، عبور میدهد. این تلاش شاهد بر این مدعاست که ما با کامپیوترها در ارتباط و تعاملیم و این تعامل همواره دستخوش تغییر و پیشرفت بوده است. به طور مثال در اولین روزهای پیدایش کامپیوتر، ارتباط کاربران با آنها از طریق یک ترمینال ورودی به صورت محدود انجام میگرفت و نیاز به دانش زیادی در زمینه کار با سیستم و دستورات آن داشت. کنسولهای رابط کاربر تا اواخر دهه 80 روش غالب ارتباطی کاربران و کامپیوترها بودند. پس از آن واسطهای گرافیکی پا به عرصه وجود گذاشتند و تعامل با سیستمهای کامپیوتری را تا حد زیادی برای کاربران سادهتر نمودند. این واسطها تا کنون نیز کارایی خود را حفظ کردهاند، با اینحال به نظر میرسد وقت آن است که آنها نیز جای خود را به روشهای سادهتر، کاراتر و واقعیتر بدهند. روشهایی از قبیل صحبت کردن و حس از طریق دیدن!
این روند تکاملی در مورد برنامه نویسان سیستمهای کامپیوتری نیز صادق بوده است. زبانهای برنامهنویسی از زبانهای سطح پایین و نزدیک به زبان ماشین، به زبانهای سطح بالا، شیئ گرا و جنبهگرا تکامل یافتهاند و کار برنامهنویسی را برای توسعهدهندگان نرمافزار بسیار سادهتر از پیش نمودهاند.
البته مراحل تکاملی ذکر شده، چالشهای جدی و مهمی را نیز در زمینه توسعه نرمافزار به وجود آوردهاند، مثلا اینکه چگونه و به چه روشی میتوان از قدرت پردازش کامپیوترهای موجود (در مقیاس بزرگ و جهانی) استفاده نمود؟ یا اینکه چگونه کامپیوترهایی با قابلیت عملکرد مستقل و بدون نیاز به دخالت انسان و نیز سیستمهایی که امکان تعامل با انسان را دارا بوده و علاوه بر آن بتوانند واقعیتهای موجود در جهان پیرامون را به سبک موردانتظار و علاقهی انسان مدل کنند، ایجاد نمود؟
تلاشهایی که در جهت اتصال و توزیع محاسبات طی سه دهه اخیر انجام شده، منجر به توسعه نرمافزارها و ایجاد سختافزارهایی گردیده است که امکان ایجاد سیستمهای توزیع شده را با سهولت و قابلیت اعتماد بالایی فراهم نموده است. با این وجود وقتی که صبحت از ارائهی مفاهیم انتزاعی مورد پسند انسان توسط کامپیوتر میشود، سیستمهای توزیعی با چالشهای جدیدی مواجه میشوند. هنگامی که کامپیوتری بخواهد به این سبک با کامپیوترهای دیگر ارتباط برقرار کند، بایست از نوعی قابلیت همکاری و سازش قوی با سیستمهای دیگر برخوردار باشد (همانگونه که انسانها از چنین قابلیتهایی برخوردارند).
تمامی موارد مطرح شده، نهایتا منجر به ایجاد رشته جدیدی با نام سیستمهای چندعاملی در علوم کامپیوتر گردید. ایده اصلی سیستمهای چندعاملی بسیار ساده است، یک عامل سیستمی کامپیوتری است که میتواند به طور مستقل ازجانب کاربر یا مالک خود عمل نماید. به عبارت دیگر، یک عامل میتواند تمام آنچه را که به منظور تحقق اهداف طراحیش نیاز دارد، خودش به تنهایی انجام دهد و نیازی نیست که مدام تحت کنترل و نظارت بوده و تکتک اعمالی که بایست در آن راستا انجام دهد به وی دیکته شود. یک سیستم چندعاملی سیستمی است که از چندین عامل تشکیل شده که این عاملها از طریق بستر یک شبکه با یکدیگر در حال تعاملند. این تعامل عمدتا از طریق ارتباط پیام صورت میپذیرد. در بیشتر سیستمهای چندعاملی، عاملهای موجود در سیستم اهداف بسیار سخت و دشواری را برعهده دارند و برای آنکه از عهده تحقق این اهداف برآیند، حتما بایست از قابلیت همکاری، هماهنگی و مذاکره قابل قبولی با یکدیگر برخوردار باشند، همانطور که ما در زندگی روزانه خود از این قابلیتها برخورداریم]24[.
به طور کلی دو سؤال مهم در زمینه ایجاد سیستمهای چندعاملی مطرح است:
چگونه عاملهایی مستقل و خودمختار ایجاد کنیم که بتوانند وظایف محوله به آنها را به درستی و به بهترین نحو ممکن با موفقیت به انجام رسانند؟
چگونه عاملهایی بسازیم که در عین استقلال عمل، قابلیت تعامل (همکاری، هماهنگی و مذاکره) با سایر عاملها را در راستای تحقق اهداف طراحیشان داشته باشند؟
سؤال اول مربوط به طراحی خود عاملها و سؤال دوم مربوط به طراحی جامعهی عاملها میباشد. البته ایندو مسئله کاملا مجزا و تفکیک شده نیستند، به طور مثال برای ایجاد اجتماعی از عاملها که بتوانند به طرز مؤثری با یکدیگر ارتباط داشته باشند، ممکن است بتوانیم اطلاعاتی از مدل و نحوه عملکرد سایر عاملها در اختیار اعضای اجتماع قرار دهیم که آنها را در جهت تعامل بهتر با دیگر عاملها یاری کند. در ادامه بیشتر در خصوص پاسخ این دو سؤال بحث خواهیم کرد.
تحقیق در زمینه سیستمهای چندعاملی اغلب با دو مفهوم دیگر مرتبط و درگیر است: یکی مفاهیم مهندسی و طراحی سیستم و دیگری هوش مصنوعی. مفهوم سیستمهای چندعاملی درک ما از خودمان را دچار تغییر خواهد ساخت. زیرا هوش مصنوعی بر روی جنبه فردی هوشمندی متمرکز است، حال آنکه آنچه انسان را به عنوان گونهای متمایز مطرح میکند، قابلیت تعامل و برقراری ارتباط وی با دنیای خارج یا دراصطلاح قابلیت اجتماعی اوست. ما علاوه بر آنکه میتوانیم از طریق زبانهای سطح بالا با همنوعان خود ارتباط برقرار کنیم، امکان همکاری، هماهنگی و مذاکره و سازش با یکدیگر را نیز داریم. این درحالیست که سایر گونهها (مثلا مورچهها یا دیگر حشرات اجتماعی از بهترین نمونههای شناخته شده هستند)، با وجود داشتن اجتماعات بزرگ و شدیدا متعامل، از لحاظ قابلیتهای اجتماعی حتی به گرد انسان نیز نمیرسند. در مبحث سیستمهای چندعاملی به سؤالاتی از این دست پاسخ داده خواهد شد:
همکاری در جوامع متشکل از عاملهای مستقل چگونه پدید میآید؟
عاملها بایست از چه زبانی برای ارتباط با عوامل انسانی یا سایر عاملهای سیستم استفاده کنند؟
عاملها چگونه بایست تشخیص دهند که اهداف، باورها یا عملیات آنها با سایر عوامل تلاقی پیدا کرده است و چگونه بایست بدون ایجاد مشکل در عملکرد خود و سایرین، این تداخلهای احتمالی را رفع رجوع نمایند؟
عاملهای خودمختار چگونه میتوانند با سایر عاملها در جهت نیل به اهداف مشترک هماهنگی پیدا کرده و همکاری نمایند؟
با وجود اینکه این سؤالات همگی در رشتههای دیگری مانند علوم اجتماعی و اقتصاد پاسخ داده شدهاند، آنچه حوزه سیستمهای چندعاملی را مجزا و متفات میسازد، تأکید بر این موضوع است که منظور از عامل در سؤالات فوق، موجودیتهای محاسباتی و پردازش اطلاعاتی کامپیوتریست[24]و[42].
تعریف عامل در ادامه قصد داریم به بررسی مفهوم عامل در سیستمهای چندعاملی بپردازیم. متأسفانه هنوز تعریف جامع و یکسانی برای عامل ارائه نشده و بحث و جدل در این باره (برای ارائه یک تعریف یکسان از عامل) همچنان ادامه دارد. یکی از دلایلی که باعث این وضع گردیده، صفات متفاوتی است که عاملها در حوزهها و مسائل مختلف ممکن است داشته باشند. مثلا ممکن است برای برخی برنامهها قابلیت یادگیری تجربی در عاملها بسیار موردنیاز و مهم باشد، حال آنکه در برنامههای دیگر این قابلیت نه تنها اهمیتی نداشته، بلکه کاملا غیرضروری و زائد باشد[26].


با وجود همهی اینها هنوز مفاهیم کلی و مشترکی برای تعریف یک عامل وجود دارد (بدیهی است که در غیراینصورت ممکن است عاملها تمام معنای خود را از دست بدهند). ولدریج و جنینگز در سال 1995 تعریفی به شرح زیر از عامل ارائه دادند:
"یک عامل سیستمی کامپیوتریست که در محیطی قرار گرفته و قابلیت انجام عملیات مستقل در آن محیط را به منظور نیل به اهداف طراحیش، داراست."
هر سیستم کامپیوتری (اعم از سختافزاری یا نرمافزاری) برای آنکه عامل محسوب شود بایست ویژگیهای زیر را داشته باشد:
خودمختاری : بایست کنترل نسبی بر عملکرد خود داشته و بتواند بدون دخالت انسان کار کند.
قابلیت تعامل : بایست بتواند با سایر عاملها و یا اپراتور انسانی تعامل داشته باشد.
واکنش پذیری : بایست به تغییرات محیطی که در آن قرار گرفته واکنش نشان دهد.
رفتار هدفمند : بایست بتواند با توجه به اهداف از پیش تعیین شده، رفتار جدیدی از خود بروز دهد.
به طور کلی در یک دسته‌بندی ساده و بسیار انتزاعی از عامل‌ها می‌توان به دو نوع عامل اشاره کرد، یکی عامل‌های ساده و کم‌اهمیت‌تر (مانند ترموستات‌ها) و دیگری عامل‌های هوشمند که در واقع همان برنامه کامپیوتری‌ است که در بعضی محیط‌ها قادر به انجام اعمال خودمختار و انعطاف‌پذیر است.
چیزی که عاملها را از نرمافزارهای سنتی متمایز میسازد جنبه خصوصی، خودمختاری، خلاقیت و سازگاری عاملهاست. این کمیتها عاملها را به طور خاص برای محیطهای غنی از اطلاعات و غنی از فرایندها بسیار کارا میسازد.
عامل هوشمند پس از توضیحاتی که پیرامون عاملها بیان گردید، به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت که یک عامل هوشمند چیست و چه خصوصیاتی دارد؟ مسلما ما ترموستات یا پروسههای پسزمینه لینوکس را به عنوان عامل هوشمند نمیشناسیم. بنابراین سؤال اساسی و اصلی در این زمینه آن است که معنای هوشمندی چیست؟
پاسخ به این سؤال به تنهایی کارآسانی نیست، شاید روش بهتر برای پاسخ به این سؤال بررسی ویژگیهائیست که یک عامل هوشمند بایست داشته باشد. لیستی از این ویژگیها به شرح زیر توسط وولدریج و جنینگز پیشنهاد شده است:
واکنشپذیری: عاملهای هوشمند قادر به درک محیط پیرامون و واکنش به رویدادهای محیط بادرنظر گرفتن فاکتور زمان و در راستای تحقق اهداف طراحیشان میباشند.
رفتار هدفمند: عاملهای هوشمند میتوانند به طور خلاقانه، رفتاری هدفگرا از خود بروز دهند تا اهداف طراحیشان را ارضا کنند.
قابلیتهای اجتماعی: عاملهای هوشمند قادرند در راستای دستیابی به اهداف طراحیشان با سایر عاملها تعامل داشته باشند.
شاید این ویژگیها در نگاه اول بسیار سخت و دستنیافتنی به نظر برسد. به طور مثال رفتار هدفمند را درنظر بگیرید. ساختن سیستمی که رفتاری هدفگرا از خود نشان دهد کار چندان سختی نیست، مثلا نوشتن یک رویه در پاسکال، یک تابع در زبان سی یا یک متد در جاوا. وقتی چنین رویهای را ایجاد میکنیم در واقع فرضیات مسئله (یا همان پیششرطها) و نتایج صحیح حاصله (یا همان پسشرطها) را مشخص میکنیم که در واقع همان هدف مسئله میباشند (هدف طراح نرمافزار از ایجاد رویه موردنظر). چنانچه به رعایت پیششرطها رویه فراخوانی شود، انتظار داریم که رویه به درستی اجرا شده و نتیجه صحیح بدست آید (یعنی رویه به پایان برسد و به محض پایان، پسشرطها برقرار باشند) و در اینصورت میتوانیم ادعا کنیم که هدف رویه محقق شده است. در اینجا رفتار هدفگرا به سادگی عبارتست از اینکه رویه طراح یا دستورالعملی را جهت رسیدن به هدف خود دنبال میکند. این مدل برنامه نویسی در بسیاری از محیطها (مانند محیطهای وظیفهای که پیشتر شرح داده شد) به درستی عمل مینماید[44].
ولی در مورد سیستمهای غیروظیفهای، چنین مدل سادهای از برنامهنویسی هدفگرا به هیچ وجه قابل قبول نیست، بدین دلیل که محدویتهای بسیاری در فرضیات مسئله اعمال میکند. مهمترین محدودیت آنکه فرض شده است که محیط در حین اجرای رویه بدون تغییر باقی میماند، حال اگر در حین اجرا تغییری در شرایط محیط روی دهد، رفتار آن غیرقابل پیشبینی خواهد بود (معمولا منجر به شکست در اجرای آن رویه خواهد شد). همچنین محدودیت دیگر در مثال قبلی آن است که فرض شده هدف اجرای رویه تا پایان اجرای آن معتبر و صحیح خواهد بود، اما در صورتی که هدف در حین اجرا اعتبار خود را از دست بدهد، دیگر نیازی به ادامهی اجرای رویه نخواهد بود[28].
در بیشتر محیطهای واقعی هیچیک از این فرضیات معتبر نمیباشد. به عبارتی مسئله به قدری پیچیده است که توسط یک عامل منفرد قابل مشاهده کامل و حل نمیباشد و لذا یک سیستم چندعاملی برای حل مسئله نیاز خواهد بود. یا اینکه ممکن است عدم قطعیت در محیط وجود داشته باشد. در چنین محیطهایی اجرای کورکورانه یک رویه بدون توجه به اینکه فرضیات اساسی رویه در هر لحظه اعتبار دارند یا خیر، یک استراتژی بسیار ضعیف خواهد بود. همانطور که پیشتر بیان شد، در چنین محیطهایی عامل بایست واکنشی باشد و بتواند نسبت به رویدادهایی که در محیط اتفاق میافتد و اهداف عامل یا فرضیات درنظر گرفته شده توسط آن را تحتالشعاع قرار میدهد، واکنش مناسب و بهینه از خود نشان دهد که البته همانطور که گفته شد این واکنشها بایست در جهت نیل به اهداف طراحی عامل باشد.
همانطور که دیدیم، ایجاد یک سیستم هدفگرای محض کار چندان سختی نیست، همچنین ایجاد سیستمهای واکنشی محض (که به صورت مداوم به رویدادهای محیط پاسخ میدهد) نیز به تنهایی خیلی دشوار نیست. اما ایجاد سیستمی که بتواند بین رفتار هدفگرا و واکنشی یک تعادل کارا ایجاد نماید، کار بسیار سختی خواهد بود. ما از عاملها انتظار داریم که برای نیل به اهداف طراحیشان رویههایی را که بعضا ممکن است بسیار پیچیده نیز باشند، اجرا نمایند، اما در عین حال انتظار نداریم عاملها به صورت کورکورانه و بدون توجه به ممکن است اجرای رویه مؤثر نبوده یا هدف آنها به هر دلیل دیگر معتبر نباشد، اقدام به اجرای این رویهها و یا مداومت در اجرای رویهها (به جای پایان دادن به اجرای آنها) کنند. بلکه در چنین شرایطی عامل بایست بتواند در زمان قابل قبول نسبت به شرایط جدید واکنش نشان داده و در واقع خود را با شرایط تطبیق دهد. البته این واکنشها نبایست به صورت مکرر و به گونهای باشد که عامل نتواند بر روی یک هدف خاص به قدر کافی متمرکز شده و به نتیجه دلخواه دست یابد[26].
نتیجه آنکه دست یافتن به یک تعادل مناسب میان رفتار هدفگرا و واکنشی کار چندان آسانی نیست. حتی اگر بخواهیم در بین انسانها به دنبال فردی بگردیم که میان این دو نوع رفتار در خود تعادلی ایجاد کرده باشد، به ندرت بتوانیم چنین کسی را بیابیم. این مشکل (برقراری تعادل میان رفتار هدفگرا و واکنشی) یکی از معضلات اصلی طراحان عاملها محسوب میشود. راهکارهای بسیاری بدین منظور ارائه شده، اما به هر حال این مسئله هنوز هم جزو یکی از موارد مورد بحث است که کار بر روی آن همچنان ادامه دارد[46].
اما قابلیت اجتماعی جزء نهایی مؤثر در عملکرد خودمختار عاملهاست که در اینجا به بررسی آن میپردازیم. در نگاه اول این قابلیت بدیهی و عادی به نظر میرسد: روزانه میلیونها کامپیوتر در سراسر جهان حجم عظیمی از دادهها و اطلاعات را میان کامپیوترهای دیگر و انسانها مبادله میکنند. ولی موضوع آن است که مبادلهی جریانهای دادهای در واقع قابلیت اجتماعی محسوب نمیشود. به طور مشابه که در دنیای انسانها تعداد معدودی از اهداف میتوانند به تنهایی و بدون همکاری سایر انسانها محقق شوند، و این بدان معنا نیست که ما هدفهای خود را به اشتراک بگذاریم. به بیان دیگر، هر فردی خودمختار و مستقل است و هدفهای خود را دنبال میکند، اما برای تحقق این اهداف نیازمند همکاری و مذاکره با سایر افراد میباشد. در چنین شرایطی ممکن است نیاز باشد هر فرد در مورد اهداف سایرین اطلاعاتی کسب کرده و دلایل و انگیزه آنها را بفهمد و اعمالی را انجام دهد (مثلا پرداخت پول) تا سایرین را وادار به همکاری نماید. این نوع از همکاری نسبت به جابجایی سادهی اطلاعات باینری توسط کامپیوترها بسیار پیچیده بوده و کمتر درک شده است[26].
فناوری عاملها فناوری جدید و منفردی نیست، بلکه ترکیبی از کاربرد یکپارچه و سریعا در حال تغییر چندین فناوری دیگر (قبیل زبان و پروتکلهایی برای برنامهنویسی منطق، تعریف محتوا و تعامل عاملها، مکانیزمهای انتقال و ...) میباشد[35].
یک عامل را هوشمند گویند اگر این ویژگیها را داشته باشد: واکنشپذیری (در مواقع لزوم واکنشهای بهجا داشته باشد)، خلاقیت(اهداف درونیش را ارضا نموده و به هنگام نیاز بتواند اعمالی را که به نظرش مفید میرسد، انجام دهد) و قابلیت تعامل (با عاملهای دیگر در راستای تحقق اهدافش تعامل برقرار کند). تعریف دیگری در این زمینه میگوید: "عامل هوشمند یک سیستم کامپیوتری محدودشده است که در محیطی قرار گرفته و میتواند عملیات مستقل و منعطفی را در راستای نیل به اهداف طراحیش در آن محیط انجام دهد".
بدنه شامل تمام فرایندهای متمرکز است که در واقع وظایفی هستند که برای انجام به هر عامل سپرده شدهاند و با توجه به نقش عاملها میتواند متفاوت باشد. سرایند شامل اطلاعاتی است که توسط کاربر یا سایر عاملهای نرمافزاری تأمین شده و جعبههای خاکستری رنگ شامل تمامی عملیاتی میباشد که عامل برای ارتباط و در نتیجه همکاری با مجموعهی عاملها بدانها نیازمند است. چنین ترکیب موفقی از چندین عامل هوشمند که با هم کار میکنند یک سیستم چندعاملی نامیده میشود که در ادامه مفصلا تشریح شده است.
یک سیستم چندعاملی سیستمی است متشکل از گروهی از عاملها که قادرند با یکدیگر تعامل داشته باشند. عاملها در یک سیستم چندعاملی ایستای عامل-محور به منظور حل مسئله به صورت توزیع شده، در محیط توزیع میشوند و به منظور حل مسئله با یکدیگر همکاری میکنند. سیستمهای چندعاملی اخیرا توجه زیادی را به خود معطوف ساختهاند و برنامههای کاربردی موفقی بر این اساس ایجاد شده است[30].
استفاده از عاملها در پنج دسته کلی طبقهبندی شده است: تجارت الکترونیک، شبکههای خصوصی متعامل، دستیاران شخصی (مدیریت زمانبندی، بازیابی اطلاعات و ...)، تخصیص و مدیریت منابع، و میانافزارها (واسط میان برنامههای کاربردی و لایههای شبکه)[54].
رعایت این موارد در طراحی و ایجاد عاملها ضروریست: 1) تئوری عاملها (تعاریف رسمی که وظایف عاملها را بیان میکند). 2) زبان عاملها (ابزاری به منظور طراحی و ایجاد سیستمهای عامل محور، مثلا عاملها میتوانند با جاوا، TCL، Perl یا زبانهای XML نوشته شوند) و 3) معماری عاملها (ساختار داخلی عاملها که میتواند منطق محور، واکنشی، لایهای یا... باشد). عاملهایی که با زبان جاوا نوشته میشوند نیاز به محیط زمان اجرای جاوا (JRE) خواهند داشت.
عاملها موجودیتهای خودمختاری هستند که به صورت مستقل یا با همکاری سایر عاملها کار میکنند. در اینجا منظور از "عامل" موجودیتهای حل مسئله نرمافزاری میباشد که با عملکردهای معین در محیطی مشخص قرار گرفتهاند تا ورودیهای مرتبط با دامنهی مسئله را پردازش نمایند.
عاملها این توانایی را دارند که رفتار و وضعیت داخلی خود را کنترل کنند تا بتوانند انعطافپذیری تکنیکهای حل مسئله خود را در راستای اهداف طراحیشان به نمایش گذارند. معمولا هر عامل نرمافزاری یک متخصص مستقل و متفاوت است که قابلیت انجام کامل وظایفی را دارد، بنابراین اعضای همکار در یک گروه یا جامعه ارائه میشوند[30].
ارتباط سیستم اطلاعاتی استراتژیک و سیستم چندعاملی پس از بیان مفاهیم و مقدمات سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک و نیز سیستمهای چندعاملی، نوبت به بیان ارتباط میان این دو گروه از سیستمها میرسد. اولین نکتهای که در این زمینه جلب توجه میکند، دلیل انتخاب و مناسب بودن سیستمهای چندعاملی برای شبیهسازی ساختارهای سازمانی و اجتماعی است. برای روشن نمودن دلایل این تناسب، پیش از هرچیز میتوان به ساختار سیستمهای چندعاملی توجه نمود: هر سیستم چندعاملی متشکل از چندین عامل مستقل، خودمختار و هوشمند میباشد و تمامی این عاملها با ارتباط و هماهنگی یکدیگر در یک محیط پویا در راستای تحقق هدفی مشترک در تلاش و تکاپو هستند و ممکن است تحت تأثیر عوامل محیطی داخلی یا خارجی نیز قرار گیرند. این ساختار شباهت زیادی به ساختار یک سازمان دارد که در آن واحدهای مختلف سازمان در محیطی پویا با یکدیگر در تعاملند و هر واحد ضمن حفظ استقلال عملکردی و ساختاری، در راستای استراتژیهای کلان سازمان، در جهت رسیدن به وضع مطلوب با سایر واحدها همکاری تنگاتنگ دارد.
در فرایند نگاشت ساختار سازمان به یک سیستم چندعاملی میتوان هر یک از واحدهای سازمان را در قالب یک عامل هوشمند خودمختار در نظر گیریم که از طریق زبان ارتباط میانعاملی با سایر عاملها در ارتباط است. چشمانداز سازمان همان هدفیست که کلیهی عاملها در راستای تحقق آن با یکدیگر همکاری دارند. البته توجه داشته باشید که بسته به پیچیدگی ساختار سازمانی که میخواهیم آنرا توسط یک سیستم چندعاملی مدل نماییم، تعداد و نحوهی ارتباط عاملهای مدل ارائه شده ممکن است متفاوت باشند و این کار بسیار سختی خواهد بود که یک مدل کلی و جامع و قابل استفاده در کلیه سازمانها ارائه کنیم. در اینصورت نیز عاملهای مدل مذکور به صورت بسیار انتزاعی معرفی شده و ممکن است نتوان به خوبی و صراحت جزئیات مربوط به چگونگی پیادهسازی آنها را بیان نمود[30].
اصلیترین مزیتی که نمایش یک سازمان یا ساختار سازمانی توسط سیستمهای چندعاملی به همراه دارد آنست که میتوان روند رویداد وقایع در سازمان را شبیهسازی نموده و از این طریق به نوعی دانش قابل استناد در مورد آینده سازمان (و به طور خاص آینده آرمانی یا همان منظر برازنده سازمان) دست یافت. البته انجام موفق و دقیق این شبیهسازی مستلزم در اختیار داشتن اطلاعات کافی و مناسب از وضعیت گذشته و حال و نیز جنبههای گوناگون استراتژیک و محیط خارجی و داخلی سازمان است که با توجه به سر و کار داشتن ما با سیستمهای اطلاعاتی استراتژیک، میتوان گفت که به منبع غنی و سرشاری از اطلاعات موردنیاز دسترسی داشته و از این حیث با مشکل خاصی مواجه نخواهیم بود[54]و[58].
به هر حال آنچه مسلم است اینکه در حال حاضر و با فناوری و امکانات موجود قابلیت نگاشت کامل، دقیق و بدون دخالت انسان میان این دو نوع سیستم اگر غیرممکن نباشد، بسیار سخت و طاقت فرساست، لذا برای اطمینان از صحت عملکرد سیستم نهایی نیاز به بازنگری انسانی اجتناب ناپذیر مینماید و در واقع خروجی و حاصل کار سیستم ایجاد شده تنها به عنوان راهنمای مدیران ارشد سازمانی میتواند مورد استفاده قرار گیرد.

final-4-5

جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 6: نمودار دایره ای درصد فراوانی میزان دسترسی به اینترنتاوقات خرید اینترنتیپاسخگویان بر حسب این که هر چند وقت یکبار برای خرید از اینترنت استفاده میکنند به 4 گروه تقسیم شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-8 مشاهده میکنید. با توجه به جدول 7/11 درصد از پاسخگویان همیشه، 2/12 درصد اغلب اوقات، 4/40 درصد گاهی اوقات و 7/35 به ندرت برای خرید از اینترنت استفاده میکنند.
جدول 4-8 توزیع فراوانی اوقات خرید اینترنتی
هر چند وقت یکبار برای خرید از اینترنت استفاده میکنند فراوانی درصد
همیشه 45 %7/11
اغلب اوقات 47 %2/12
گاهی اوقات 155 %4/40
به ندرت 37 %7/35
جمع 384 100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 7: نمودار دایره ای درصد فراوانی اوقات خرید اینترنتیزمان آخرین خرید اینترنتیپاسخگویان بر حسب این که آخرین بار چه زمانی خرید اینترنتی انجام دادهاند در 4 گروه طبقه بندی شدهاند.که فراوانی آنها را در جدول 4-9 مشاهده میکنید. با توجه به جدول 8/31 درصد از پاسخگویان 3-2 روز پیش، 6/28 درصد3-2 هفته پیش 1/14 درصد 3-2 ماه پیش و 5/25 درصد بیش از چندین ماه پیش خرید اینترنتی انجام دادهاند.
جدول 4-9 توزیع فراوانی زمان آخرین خرید اینترنتی
آخرین زمان خرید اینترنتی فراوانی درصد
3-2 روز پیش 122 %8/31
3-2 هفته پیش 110 %6/28
3-2 ماه پیش 54 %1/14
بیش از چندین ماه پیش 98 %5/25
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 8: نمودار دایره ای درصد فراوانی زمان آخرین خرید اینترنتیسابقه خرید اینترنتیپاسخدهندگان بر حسب این که چه میزان سابقه خرید اینترنتی دارند در 4 گروه طبقه بندی شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-10 مشاهده میکنید. با توجه به جدول 3/6 درصد از پاسخگویان تنها یکبار، 17 درصد5-2 بار 7/17 درصد 8-5 بار و 56 درصد بیش از 8 بار خرید اینترنتی انجام دادهاند.
جدول 4-10 توزیع فراوانی سابقه خرید اینترنتی
میزان سابقه خرید اینترنتی فراوانی درصد
تنها یکبار 36 %3/6
5-2 بار 65 %17
8-5 بار 68 %7/17
بیش از 8 بار 215 %56
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 9: نمودار دایره ای درصد فراوانی سابقه خرید اینترنتیطریق دستیابی به پرسشنامهپاسخگویان بر اساس طریقهی دستیابیشان به پرشسنامه در 4 گروه طبقه بندی شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-11 مشاهده میکنید. با توجه به جدول، 3/57 درصد از پاسخگویان از طریق Facebook، 2/10 از طریق Twitter، 5/12 درصد از طریق Google Plus و 20 درصد از طریق Email به پرسشنامه دسترسی پیدا کردهاند.
جدول4-11 توزیع فراوانی طریق دستیابی به پرسشنامه
طریق دستیابی به پرسشنامه فراوانی درصد
Facebook 220 %3/57
Twitter 39 %2/10
Google Plus 48 %5/12
Email 77 %20
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 10: نمودار دایره ای درصد فراوانی طریق دستیابی به پرسشنامهوسایل خریداری شده از طریق اینترنتپاسخگویان بر حسب اینکه بیشتر چه نوع وسایلی را از طریق اینترنت خریداری میکنند به 6 دسته تقسیم شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-12 مشاهده میکنید. با توجه به جدول، 9/16 درصد از پاسخگویان کتاب و موسیقی، 24 درصد وسایل الکترونیکی، 8/0 درصد مواد غذایی، 1/3 درصد وسایل دکوری و تزئینی، 9/3 درصد لباس و 3/51 درصد سایر وسایل را از اینترنت خریداری میکنند.
جدول 4-12 توزیع فراوانی وسایل خریداری شده از اینترنت
وسایل خریداری شده فراوانی درصد
کتاب و موسیقی 65 %9/16
وسایل الکترونیکی 92 %24
مواد غذایی 3 %8/0
وسایل دکوری و تزئینی 12 %1/3
لباس 15 %9/3
سایر 197 %3/51


جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 11: نمودار دایره ای درصد فراوانی وسایل خریداری شده از اینترنتآمار استنباطی
نقش آمار توصیفی در واقع، جمع‌آوری، خلاصه کردن و توصیف اطلاعات کمّی به دست‌آمده از نمونه‌ها یا جامعه‌ها است. اما محقق معمولا کار خود را با توصیف اطلاعات پایان نمی‌دهد، بلکه سعی می‌کند آنچه را که از بررسی گروه نمونه به دست آورده است به گروه‌های مشابه بزرگتر تعمیم دهد. تئوری‌های روان‌شناسی از طریق تعمیم نتایج یک یا چند مطالعه به آنچه که ممکن است در مورد کل افراد جامعه صادق باشد به وجود می‌آیند. از طرف دیگر در اغلب موارد مطالعه تمام اعضای یک جامعه ناممکن است. از اینرو محقق به شیوه‌هایی احتیاج دارد که بتواند با استفاده از آنها نتایج به دست‌آمده از مطالعه گروه‌های کوچک را به گروه‌های بزرگتر تعمیم دهد. به شیوه‌هایی که از طریق آنها ویژگی‌های گروه‌های بزرگ براساس اندازه‌گیری همان ویژگی‌ها در گروه‌های کوچک استنباط می‌شود آمار استنباطی گفته می‌شود(دلاور،1385). برای تحلیل مدل های رگرسیونی و همچنین آزمون همبستگی از نرم افزار LISREL استفاده می شود.
آزمون فرضیه های تحقیق
در این بخش ابتدا فرضیه های اشاره شده در فصل دوم مورد بررسی و آزمون قرارگرفته و در نهایت به تجزیه و تحلیل و بررسی مساله اصلی تحقیق پرداخته شده است.با توجه به اینکه به هر سؤال پرسشنامه امتیازی داده شده است، برای پاسخ به فرضیهها از متوسط امتیازات مربوط به سوالات استفاده شده است. به عبارتی باید 2مدل رگرسیونی و 2آزمون همبستگی داشته باشیم یعنی داریم:
آزمون رگرسیونی اول
متغیر پاسخ متغیرهای مستقل
اطمینان به فروشگاه اینترنتی امنیت درک شده
شایستگی درک شده
خیرخواهی درک شده
رعایت حریم خصوصی
آزمون رگرسیونی دوم
متغیر پاسخ متغیرهای مستقل
قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی امنیت درک شده
شایستگی درک شده
آزمون همبستگی
آزمون اول آزمون دوم
اطمینان به فروشگاه اینترنتی اطمینان به فروشگاه اینترنتی
توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی
بنابراین، متغیرهای پژوهش در قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی به صورت مدل مفهومی زیر است:

به هر سؤال پرسشنامه امتیازی بین 2- تا 2 داده شده است. بنابراین، با توجه به آزمونهای آماری مربوط به فرضیات، از متوسط امتیازات، نوع تأثیر و میزان اهمیت مشخص میگردد و در نهایت اگر احتمال خطا(P-value) کوچکتر از 5 درصد باشد به این معنی خواهد بود که فرضیه پژوهش قابل قبول است و یا از نظر آماری داریم:
پاسخ به فرضیه تحقیق منفی است: H0:μ=0
پاسخ به فرضیه تحقیق مثبت است: H1:μ≠0
آزمون فرض نرمال بودن متغیرهاقبل از تعیین نوع آزمون مورد استفاده به خصوص در آزمون های مقایسه ای لازم است از نرمال بودن متغیر ها مطمئن شویم. در صورتی که متغیر ها نرمال باشند، استفاده از آزمون های پارامتری توصیه می شود و در غیر این صورت استفاده از آزمون های معادل غیر پارامتری مد نظر قرار خواهد گرفت. برای تعیین نرمال بودن متغیر ها بایستی سطح معنی داری بررسی شود ، اگر سطح معنی داری از عدد 05/0 بیشتر بود متغیر نرمال و در غیر اینصورت متغیر تحت بررسی غیر نرمال است. ابتدا به بررسی نرمال بودن متغیر های تحت بررسی به تفکیک می پردازیم.
جدول STYLEREF 1 s ‏4 SEQ جدول * ARABIC s 1 1: نتایج آزمون شاپیرو متغیر های مورد بررسی
ردیف عوامل نماد آماره شاپیرو ویلک سطح معنی داری نتیجه
1 امنیت درک شده x1552/0 921/0 نرمال
2 شایستگی درک شده x2987/0 284/0 نرمال
3 خیرخواهی درک شده x3218/1 103/0 نرمال
4 رعایت حریم خصوصی x4446/0 968/0 نرمال
5 اطمینان به فروشگاه اینترنتی x5849/0 466/0 نرمال
6 توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی x6349/1 353/0 نرمال
7 ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی x7716/0 831/0 نرمال
8 قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی y894/0 743/0 نرمال
فرضیه های پژوهشفرضیه : بررسی عوامل موثر بر اطمینان به فروشگاه اینترنتینام متغیر نماد نقش
امنیت درک شده x1متغیر مستقل
شایستگی درک شده x2متغیر مستقل
خیرخواهی درک شده x3متغیر مستقل
رعایت حریم خصوصی x4متغیر مستقل
اطمینان به فروشگاه اینترنتی x5متغیرپاسخ
x5=β0+β1x1+β2x2+β3x3+β4x4درجه آزادی مربعات تصحیح شده میانگین مربعات تصحیح شده مقدار-فیشر سطح معناداری
رگرسیون 4 840.106 210.026 27855.16 0.000
خطا 379 2.858 0.008 کل 383 842.963 x5 = 0.02173 + 0.88535 x1 + 0.22876 x2 + 0.14104 x3 + 0.36292 x4فرضیه اول : بررسی تاثیر امنیت درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: امنیت درک شده تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: امنیت درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x11 133.680 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که امنیت درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
فرضیه دوم : بررسی تاثیر شایستگی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: شایستگی درک شده تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: شایستگی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x21 19.979 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که شایستگی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
فرضیه سوم : بررسی تاثیر خیرخواهی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: خیرخواهی درک شده تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: خیرخواهی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x31 10.003 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که خیرخواهی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
فرضیه چهارم : بررسی تاثیر رعایت حریم خصوصی بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: رعایت حریم خصوصی تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: رعایت حریم خصوصی تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x41 16.004 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که رعایت حریم خصوصی تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
اعتبار مدل
بررسی معنادار بودن رگرسیون: بررسی جدول خلاصه مدل (تفسیر R2) رگرسیون این امکان را به ما می دهد که معناداری مدل کلی رگرسیونی را بررسی کنیم.
ضریب تعیین ضریب تعیین تصحیح شده آماره فیشر P-مقدار دوربین واتسون
89.44 0.6917 27855.16 0.000 2.425
تحلیل همبستگی متغیرهای مستقل امنیت درک شده، شایستگی درک شده،خیرخواهی درک شده و رعایت حریم خصوصی بر متغیروابسته اطمینان به فروشگاه اینترنتی معادل 89.44R2= و مقدار ضریب تعیین تصحیح شده برابر 0.6917 است .همچنین مقدار آماره دوربین- واتسون 035/2 است که مناسب است. ( عدد بین 1.5 تا 2.5 مورد قبول است) . بنابر این داده ها از استقلال مناسبی برخوردار است .
بررسی فرض نرمال بودن باقیمانده های مدل رگرسیونی:
به صورت تحلیلی می توان از آماره ی شاپیرو استفاده کرد:
متغیر آماره آزمون شاپیرو سطح معنی داری نتیجه
باقیمانده ها 1.845 0.873 نرمال
از نظر نموداری نیز می توان از کاغذ نرمال استفاده کرد. مشاهده می کنیم که تقریبا همه ی باقیمانده ها حول یک خط ثابت هستند . فرض نرمال بودن به صورت توصیفی نیز برقرار است.

نمودار بررسی نرمال بودن باقیمانده ها
بررسی استقلال باقیمانده ها: اگر باقیمانده ها دارای همبستگی مثبت و همبستگی منفی باشند مدل نامعتبر است. به این منظور نمودار مانده ها را در برابر ترتیب زمانی جمع آوری آنها رسم می کنیم اگر دارای شکل خاصی نباشد مانده ها از هم مستقل اند. در شکل زیر داده ها در یک قسمت نمودار تمرکز نکرده اند و به طور تصادفی در اطراف خط پخش شده اند، بنابراین استقلال باقیمانده ها تایید می شود.

نمودار بررسی بررسی استقلال باقیمانده ها
ثابت بودن واریانس خطا: نمودار باقیمانده ها بر حسب مقادیر برازش شده اگر شکل خاصی نداشته باشد و باقیمانده ها به طور مساوی پراکنده شده باشند در اطراف خط دلیلی بر اعتبار مدل رگرسیونی است.

نمودار بررسی ثابت بودن واریانس خطا
فرضیه پنجم : بررسی رابطهی بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه وجود ندارد.
H1: بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
همبستگی بین میزان همبستگی پیرسن آماره تی P-مقدار
x5 و x60.676372 17.9477 2.2e-16
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
فرضیه ششم : بررسی رابطهی بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه وجود ندارد.
H1: بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه منفی معناداری وجود دارد.
همبستگی بین میزان همبستگی پیرسن آماره تی P-مقدار
x5 و x70.8986212- 40.0328- 1.2e-19
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه منفی معناداری وجود دارد.
فرضیه : بررسی عوامل موثر بر اطمینان به فروشگاه اینترنتینام متغیر نماد نقش
توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی x6متغیر مستقل
ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی x7متغیر مستقل
قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی yمتغیرپاسخ
y=β0+β6x6+β7x7درجه آزادی مربعات تصحیح شده میانگین مربعات تصحیح شده مقدار-فیشر سطح معناداری
رگرسیون 2 9.6558 4.82791 1980.46 0.000
خطا 381 0.9288 0.00244 کل 383 10.5846 y = -0.01780 + 0.5111 x6 + 0.7478 x7فرضیه هفتم : بررسی تاثیر توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی
H0: توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی ندارد.
H1: توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری مثبت بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x61 352.01 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری مثبت بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
فرضیه هشتم : بررسی تاثیر ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی
H0: ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی ندارد.
H1: ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری منفی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x71 1660.68 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری منفی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
اعتبار مدل
بررسی معنادار بودن رگرسیون: بررسی جدول خلاصه مدل (تفسیر R2) رگرسیون این امکان را به ما می دهد که معناداری مدل کلی رگرسیونی را بررسی کنیم.
ضریب تعیین ضریب تعیین تصحیح شده آماره فیشر P-مقدار دوربین واتسون
0.9123 0.9118 1980.46 0.000 1.876
تحلیل همبستگی متغیرهای مستقل امنیت درک شده، شایستگی درک شده،خیرخواهی درک شده و رعایت حریم خصوصی بر متغیروابسته اطمینان به فروشگاه اینترنتی معادل 91.23R2= و مقدار ضریب تعیین تصحیح شده برابر 0.9118 است .همچنین مقدار آماره دوربین- واتسون 1.876است که مناسب است. ( عدد بین 1.5 تا 2.5 مورد قبول است) . بنابراین داده ها از استقلال مناسبی برخوردار است .
بررسی فرض نرمال بودن باقیمانده های مدل رگرسیونی:
به صورت تحلیلی می توان از آماره ی شاپیرو استفاده کرد:
متغیر آماره آزمون شاپیرو سطح معنی داری نتیجه
باقیمانده ها 2.471 0.341 نرمال
از نظر نموداری نیز می توان از کاغذ نرمال استفاده کرد. مشاهده می کنیم که تقریبا همه ی باقیمانده ها حول یک خط ثابت هستند. فرض نرمال بودن به صورت توصیفی نیز برقرار است.

نمودار بررسی نرمال بودن باقیمانده ها
بررسی استقلال باقیمانده ها: اگر باقیمانده ها دارای همبستگی مثبت و همبستگی منفی باشند مدل نامعتبر است. به این منظور نمودار مانده ها را در برابر ترتیب زمانی جمع آوری آنها رسم می کنیم اگر دارای شکل خاصی نباشد مانده ها از هم مستقل اند. در شکل زیر داده ها در یک قسمت نمودار تمرکز نکرده اند و به طور تصادفی در اطراف خط پخش شده اند، بنابراین استقلال باقیمانده ها تایید می شود.

نمودار بررسی بررسی استقلال باقیمانده ها
ثابت بودن واریانس خطا: نمودار باقیمانده ها بر حسب مقادیر برازش شده اگر شکل خاصی نداشته باشد و باقیمانده ها به طور مساوی پراکنده شده باشند در اطراف خط دلیلی بر اعتبار مدل رگرسیونی است.

نمودار بررسی ثابت بودن واریانس خطا

فصل5: نتیجه گیری و بحثفصل پنجمنتیجه گیری و بحث
مرور کلی تحقیقفروش اینترنتی یکی از شاخه های بازاریابی الکترونیک است که در آن به مشتریان این امکان داده میشود تا از طریق اینترنت و با استفاده از وب سایت طراحی شده توسط شرکتها، از دامنه وسیعی از خدمات استفاده نمایند . مشتریان به سادگی به تجارت های تحت وب اطمینان نمی کنند و اطلاعات خود را در اختیار آنها قرار نمی دهند. اطمینان مصرف کنندگان به تجارت الکترونیک در مقایسه با معاملات رو در رو دارای ابعاد منحصر به فردی مانند استفاده گسترده از تکنولوژی در معاملات، طی مسافت، ماهیت غیر شخصی محیط اینترنت است. درضمن، پذیرش خدمات الکترونیکی توسط مصرف کنندگان و تمایل به استفاده از هر یک از خدمات از جمله خرید اینترنتی ارتباط مستقیم با ادراک آنها از ویژگی خدمت مورد نظردارد.
ریسک ادراک شده و اعتماد به عنوان دو عامل تاثیرگذار در رفتار افراد در مقابل استفاده از خدمات اینترنتی مطرح میباشد. ریسک ادراک شده به عنوان یک مفهوم روانشناسی یکی از عوامل اصلی در عدم استفاده مشتریان از خدمات خرید از طریق اینترنت مطرح میشود، در حالی که روانشناسان اجتماعی اعتماد را به عنوان عامل اصلی کاهش دهنده ریسک که بر این مشکل غلبه میکند، ارائه میکنند. همچنین اعتماد به عنوان قلب سیستم خرید اینترنتی مطرح شده است، در واقع اعتماد به عنوان عنصری مهم بر رفتار مصرف کننده تاثیر میگذارد و موفقیت پذیرش تکنولوژیهای جدید را تعیین میکند.
در این تحقیق از روش ارزش‌گذاری با استفاده از نظرسنجی پرسشنامه‌ای 5گزینه ای و تخمین آماره همبستگی بین متغیرهای مستقل و مدل رگرسیونی بین متغیرهای مستقل و متغیرپاسخ به منظور شناسایی بهتر عوامل تاثیرگذار در فروش اینترنتی استفاده می‌شود.
بحث و نتیجهگیریهدف اول تحقیق ، بررسی تاثیر امنیت درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی می باشد. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد امنیت درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف دوم تحقیق، بررسی تاثیر شایستگی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتیبود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که شایستگی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف سوم تحقیق بررسی تاثیر خیرخواهی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که خیرخواهی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف چهارم تحقیق، بررسی تاثیر رعایت حریم خصوصی بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که رعایت حریم خصوصی تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف پنجم تحقیق، بررسی رابطه ی بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
هدف ششم تحقیق، بررسی رابطه ی بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه منفی معناداری وجود دارد.
هدف هفتم تحقیق، بررسی تاثیر توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری مثبت بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
هدف هشتم تحقیق، بررسی تاثیر ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری منفی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
پیشنهادات تحقیقدر ادامه چندین پیشنهاد سودمند برای بهبود هرچه بیشتر فروش اینترنتی ارائه می کنیم
خدمات پس از فروش شامل تامین قطعات یدکی، وجود تعمیرگاه و تعمیرکار مجاز، مهارتهای فنی عوامل تعمیرکننده، دراختیار داشتن ابزار مناسب، وقت شناسی و تحویل به موقع، تضمین حسن انجام خدمات، نصب و راه اندازی و آموزش استفاده برای کاربران می شود و از جمله خدماتی هستند که نقش کلیدی درایجاد تلقی مثبت نسبت به کالا و درنتیجه خشنودی مشتری دارند.
از آنجا که ایجاد نظام تولید سالها به طول انجامیده و به آسانی تغییر نمی‌کند، پــایه ریزی یک ساختار قوی و فراگیر در ابتدا می تواند پیشگیری از عارضه های بعدی باشد. توزیع صحیح و موفق، چهار کلید اساسی دارد: تقسیم بازار صحیح، شناسایی درست مشتریان هر بازار، انتخاب درست بازار هدف و مدیریت کارامد.
بهتر است از روش هایی استفاده کنید که کاربران به سایت شما اعتماد کرده و خرید کنند.برای مثال می توانید نظرات مشتریان راضی را نمایش دهید و یا به ارائه گارانتی و امتیازات ویژه بپردازید.
به کاربران این اجازه را دهید که بتوانند به راحتی در سایت به صفحات دیگر دسترسی پیدا کنند.همچنین می توانید از تصاویر گرافیکی همراه با دستورالعمل استفاده نمایید در این صورت آنچه شما تمایل به انجام آن توسط بازدیدکننده دارید، به خوبی درک خواهد شد.
محدودیتهای تحقیقیافتههای این تحقیق فهم ما را حول موضوع شناسایی ارایه مدلی جهت بررسی نقش اعتماد الکترونیک در کسب و کارهای آنلاین بود.
چندین پرسشنامه به دلیل نداشتن اعتبار درست در جواب ها از نمونه حذف شدند.
پیشفرض این پژوهش فروش اینترنتی در ایران بوده است و برای اجرای این صحیح این پژوهش در مکان هایی غیر از ایران باید با توجه به شرایط، فرهنگ و دیگر وعوامل نمونه های جدیدی تهیه کرده و مدل پیشنهادی این پژوهش را دوباره بررسی نماییم.
این تحقیق در یک مقطع زمانی خاص اجرا شده است و بایستی به دفعات تکرار شود و لذا در به کار گیری نتایج باید محتاط بود.
بسمه تعالی
جناب آقای / سرکار خانم ...............................................
پرسشنامه ی پیش روی شما، مربوط به پایان نامه ی اینجانب، ---------------، دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته مدیریت -------- (گرایش --------) دانشگاه آزاد اسلامی پردیس علوم و تحقیقات شهرقدس می باشد. موضوع این پایان نامه «ارایه مدلی جهت بررسی نقش اعتماد الکترونیک در کسب و کارهای آنلاین» می باشد.
نظر شما در نتایج این تحقیق کاملاً مؤثر و مهم می باشد و جواب های شما محفوظ بوده و جایی پخش نمی شود. لذا خواهشمندم با دقت به سوالات پاسخ فرمایید و از گزینه های داده شده فقط یک گزینه را علامت بزنید. لطفاً سؤالات را بی پاسخ نگذارید.
پیشاپیش از توجه و دقت شما سپاسگذارم.
در این پرسشنامه برای اندازهگیری و کمیسازی نظر پرسش شوندگان، از طیف لیکرت 5 تایی استفاده میشود. با توجه به سوال و بر اساس شدت نظرتان، برای هر سوال فقط یکی از اعداد 2- ، 1- ، 0 ، 1 و 2 را انتخاب نمایید. به عنوان مثال، برای بالاترین سطح رضایت، عدد 2 و برای پایین ترین سطح رضایت، عدد 2- را مرقوم فرمایید.
لطفاً در ابتدا مشخصات فردی خودتان را در جدول زیر مشخص نمایید:
جنسیت: الف) مرد ب) زن
وضعیت تاهل: الف) مجرد ب) متاهل
سن: الف) کمتراز22سال ب) 22-27سال ج)27-32 سال د) بالاتراز32 سال
تحصیلات: الف) زیر دیپلم ب) دیپلم وفوقدیپلم ج) لیسانس و فوق لیسانس د)دکتری
میزان درآمد: الف) کمتراز700000تومان ب) بین 700000تومان تا 1000000 تومان
ج) بین 1000000 تا 1300000 تومان د)بیش از 1300000 تومان هـ ) عدم اشتغال
میزان دسترسی به اینترنت: الف) کمترازیک روز در هفته ب) بین2تا3روزدرهفته
ج) بین4تا5روزدرهفته د)هرروز
هرچند وقت یکبار از اینترنت استفاده می کنید؟ الف) همیشه ب) اغلب اوقات
ج) گاهی اوقات د)به ندرت
آخرین باری چه زمانی خرید اینترنتی انجام داده اید؟ الف) 3-2 روز پیش ب) 3-2 هفته پیش
ج) 3-2 ماه پیش د) بیش از چندین ماه پیش
چه میزان سابقه خرید اینترنتی دارید:؟ الف) تنها یکبار ب) 5-2 بار
ج) 8-5 بار د) بیش از 8 بار
از چه طریق به پرسشنامه اخیر دسترسی پیدا کرده اید؟ الف) Facebook ب) Twitter
ج) Google Plus د) Email
بیشتر چه وسایلی را از طریق اینترنت خریداری می کنید؟ الف) کتاب و موسیقی ب) وسایل الکترونیکی
ج) مواد غذایی د) وسایل دکوری و تزئینی هـ ) لباس و) سایر
آدرس پست الکترونیک: Email:
لطفاً در ادامه میزان موافقت خود را با هر یک از جملات، بر اساس خرید از فروشگاه های آنلاین، در قیاس با خرید حضوری مشخص کنید:
1.کیفیت کالاهای خریداری شده از فروشگاه های آنلاین بالا است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
2. از اینکه اطلاعات شخصی مجازی من حفظ می شوند اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
3. در فروشگاه آنلاین، من می توانم محصولات ارزان تری بخرم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
4. تنوع کالاهای فروشگاه آنلاین در خرید از آن فروشگاه مؤثر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
5. برقراری ارتباط با فروشندگان آنلاین آسان تر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
6. تنوع موجود در کالاهای فروشگاه آنلاین بالاتر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
7. به نظر من در خرید آنلاین احتمال سرقت اطلاعات بانکی وجود دارد.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
8. فروشگاه های آنلاین خدمات خود را بدون توجه به اینکه من کیستم، ارائه می کنند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
9. فکر می کنم فروشگاه های آنلاین نه تنها در مورد منافع خود، بلکه منافع مصرف کنندگان را نیز مد نظر قرار می دهند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
10. من می توانم به دفعات به فروشگاه های آنلاین اعتماد کنم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
11. دریافت کالا از فروشگاه آنلاین آسان تر و بهتر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
12. اطلاعات منتشر شده مربوط به محصول توسط فروشگاه های آنلاین واقعی است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
13. فروشگاه های آنلاین خدمات صادقانه ای را ارائه می دهند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
14. در فروشگاه آنلاین، من می توانم زمان زیادی را برای جستجو و خرید محصولات صرف کنم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
15. در فروشگاه آنلاین، من می توانم محصولات با کیفیت بالاتری خریداری کنم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
16. سرعت ارائه خدمات فروشگاه آنلاین در مراجعات بعدی به آن فروشگاه مؤثر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
17. در خرید آنلاین احتمال پرداخت وجه و عدم دریافت کالا یا خدمات وجود دارد.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
18. در فروشگاه آنلاین، من می توانم محصولاتی را خریداری کنم که به سختی در روش سنتی یافت می گردید.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
19. به نظر من روند خرید آنلاین آسان تر از خرید حضوری است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
20. از اینکه اطلاعات شخصی حقیقی من حفظ می شوند اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
21. از اینکه فروشگاه های آنلاین تعهدات خود را عملی خواهند کرد اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
22. ارسال به موقع و سالم کالاهای یک فروشگاه آنلاین، در میزان مراجعات بعدی به آن فروشگاه مؤثر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
23. فروشگاه های آنلاین خدمات پس از فروش مطلوبی ارائه می کنند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
24. پیدا کردن آنچه که کالای مورد نیاز در فروشگاه آنلاین راحت تر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
25. از اینکه اطلاعات بانکی من حفظ می شوند اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
26. در خرید آنلاین ممکن است فروشنده به تعهدات خود در قبال خدمات پس از فروش عمل نکند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
27. تحویل و توزیع کالا به موقع و می باشد و سلامت کالا در هنگام نقل و انتقال حفظ می شود.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □

منابع
آذر، ع. و مؤمنی، م. (1384)، آمار و کاربرد آن در مدیریت، جلد دوم، تهران: انتشارات سمت.
امیری، م.، موسیخانی، م.، شیخی، ح.، بابائی، م. ا. (1388)، رگرسیون خطی کاربردی همراه با نرمافزار SAS، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی قزوین.
بازرگان، ع (1376). روشهای تحقیق در علوم رفتاری، انتشارت آگاه، تهران.
دواس،دی،ای.(1383). پیمایش در تحقیقات اجتماعی، (نائینی.ه، مترجم) تهران: نشر نی (تاریخ انتشار به زبان اصلی:1991) .
دلاور، ع. (1385)، روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی، تهران: ویرایش.
ساروخانی، ب. (1387)، روش تحقیق در علوم اجتماعی، (جلد 1)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

mex19

2-1-3-5- عهدی24
2-1-3-6- لازم24
2-1-4- ویژگی های شرکت مدنی در حقوق مصر26
2-2- مفهوم و ویژگی های حالت اشاعه در ایران و مصر28
2-2-1- مفهوم کلی حالت اشاعه در حقوق موضوعه ایران و مصر28
2-2-1-1- مفهوم اشاعه در حقوق مصر 32
2-2-2- اسباب و عناصر تشکیل حالت اشاعه33
2-2-2-1- واقعۀ حقوقی33
2-2-2-1- 1- ارث33
2-2-2-1- 2- امتزاج34
2-2-2- 2- عمل حقوقی35
2-2-2- 2- 1- عقد35
2-2-2- 2- 2- عمل شرکاء36
2-2-2-3- سبب پیدایش شرکت در حقوق مصر36
2-3- شرایط عمومی و اختصاصی صحت عقد شرکت 37
2-3-1- شرایط عمومی صحت عقد شرکت مدنی در حقوق ایران38
2-3-1- 1- قصد39
2-3-1- 2- رضا 40
2-3-1- 3- اهلیت شرکاء40
2-3-1- 4- موضوع شرکت41
2-3-1- 5- مشروعیت جهت شرکت 41
2-3-2- شرایط اختصاصی صحت عقد شرکت مدنی در حقوق ایران42
2-3-2- 1- آورده های شرکاء42
2-3-2- 2-آورده های نقدی42
2-3-2- 3- آورده های غیر نقدی43
2-3-2- 4- سود و زیان شرکت44
2-3-3- شرایط عمومی صحت عقد شرکت در حقوق مصر46
2-3-3-1- قصد46
2-3-3-2- اهلیت شرکا47
2-3-3-3- موضوع شرکت47
2-3-4- شرایط اختصاصی صحت عقد شرکت در حقوق مصر48


2-3-4-1- رسیدن به سود 48
2-3-4-2- آورده نقدی48
2-3-4-3- آورده غیرنقدی49
2-3-4-4- عمل یا حرفه 49
فصل سوّم - شخصیت حقوقی و تنوع پذیری شرکت مدنیدر حقوق ایران و مصر
3-1- شخصیت حقوقی شرکت مدنی در ایران و مصر52
3-1-1- بررسی وجود شخصیت حقوقی شرکت مدنی در ایران52
3-1-1-1- مخالفان اعطای شخصیت حقوقی شرکت مدنی52
3-1-2- طرفداران اعطای شخصیت حقوقی به شرکت مدنی55
3-1-2-1- دیدگاه اوّل55
3-1-2-2- دیدگاه دوم 57
3-1-3- شخصیت حقوقی شرکت مدنی در حقوق مصر 61
3-2- تنوع پذیری شرکت مدنی در ایران و مصر61
3-2-1- تقسیمات فقهی شرکت مدنی62
3-2-2- تقسیمات حقوقی شرکت مدنی 65
3-2-2-1- شرکت غیر عقدی65
3-2-2-2- شرکت عقدی 65
3-2-3- تنوع پذیری براساس آورده شرکت66
3-2-3-1- شرکت در اموال67
3-2-3-2- شرکت در اعمال67
3-2-3-3- شرکت وجوه یا اعتبارات68
3-2-3-4- شرکت مفاوضه 69
3-2-4- تنوع پذیری شرکت مدنی در حقوق مصر70
فصل چهارم: حقوق و تکالیف شرکاء در اداره و انحلال شرکت مدنی
4-1- -حقوق و تکالیف شرکاء در ادارۀ امور شرکت مدنی در ایران :75
4-1-1- اداره شرکت مدنی75
4-1-2- شناسایی مرحله اداره شرکت مدنی76
4-1-3- حقوق شرکاء در اداره شرکت مدنی77
4-1-3-1- حق بهره مندی از منافع77
4-1-3-2- حق نظارت و کسب اطلاعات79
4-1-3-3- تملیک مال المشارکه79
4-1-3-4- اختیارات مدیران شرکت80
4-1-3-5- تکالیف شرکاء شرکت مدنی در حقوق ایران 81
4-1-4- حقوق شرکاء در اداره امور شرکت در حقوق مصر 83
4-1-4-1- تکالیف شرکاء شرکت مدنی در حقوق مصر 85
4-1-5- وضعیت اداره امور شرکت و تقسیم سود و زیان ها87
4-1-6- تقسیم اموال شرکت در حقوق مصر 89
4-1-7- انواع تقسیم در حقوق مصر 91
4-1-7-1- تقسیم سود و زیان، تابعیت از تناسب سرمایه ها92
4-1-7-2- تقسیم سود وزیان در حقوق مصر 92
4-1-7-3 بررسی قرارداد خصوصی در تقسیم سود و زیان اضافی از نظر فقهی93
4-1-7-4- اثر شرط عدم ورود خسارت و ضرر به برخی از شرکاء94
4-1-8- وضعیت تصرفات مادی و حقوقی شرکاء در مال مشاع در ایران 96
4-1-8-1- تصرفات حقوقی شرکاء97
4-1-8-2- تصرفات مادی شرکاء98
4-1-8-2-1- تصرفات مادی شرکاء در حقوق ایران98
4-1-8-2-1-1- تصرف مادی بدون اذن شرکاء دیگر98
4-1-8-2-1-2- تصرف مادی با اذن شرکاء دیگر100
4-1-8-3- وضعیت تصرفات مادی و حقوقی در حقوق مصر 101
4-1-8-3-1- تصرفات مادی شرکاء در حقوق مصر102
4-1-8-3-2- حق شریک نسبت به سهم خود102
4-1-8-3-3-حق شریک نسبت به سهم سایر شرکاء103
4-1-8-3-4- وضعیت حقوقی وثیقه مال مشاع104
4-1-8-3-5- تقاضای تقسیم، قبل از فک رهن105
4-1-8-3-6- تقسیم ملک و بازداشت سهم احدی از وراث109
4-2- حقوق و تکالیف شرکاء در تقسیم اموال مشترک ( انحلال)113
4-2-1- جهات کلی تقسیم و انحلال شرکت113
4-2-1-1- تصفیه شرکت و بررسی تعاریف، مفاهیم و قلمرو تقسیم 114
4-2-1-1-1- تعریف تقسیم116
4-2-1-1-2- ماهیت تقسیم117
4-2-1-1-3- قلمرو تقسیم و شرایط صحت آن118
4-2-1-1-3-1- شریک بودن118
4-2-1-1-3-2- مالکیت مشاعی118
4-2-1-1-3-3- قابلیت تفکیک مادی119
4-2-1-1-3-4- حفظ مالیت سهام119
4-2-1-1-3-5- عدم ورود ضرر120
4-2-1-1-3-6- طلق بودن مال مشاع120
4-2-1-2- بررسی موارد اشتباه در تقسیم و بطلان آن121
4-2-1-2-1- اشتباه در شریک121
4-2-1-2-2- اشتباه در موضوع122
4-2-1-2-3- اشتباه در حصه122
4-2-1-2-4- اشتباه در سلامت حصه122
4-2-2- چگونگی تقسیم اعیان، منافع، حقوق تبعی و مطالبات و سر قفلی و عوامل پایان مدت
شرکت126
4-2-2-1- تقسیم عین126
4-2-2-1-2- تقسیم منافع (مهایات) 127
4-2-2-1-3- تقسیم حقوق تبعی129
4-2-2-1-4- تقسیم مطالبات و سرقفلی130
4-2-2-1-5- وجود دین نسبت به مال مشاع130
4-2-2-2- عوامل پایان مدت شرکت131
4-2-2-2-1- فسخ و اقاله عقد شرکت132
4-2-2-2-2- انحلال عقد شرکت132
4-2-2-2-3- تلف مال الشرکه132
4-2-2-2-4- غیر مقدور شدن هدف مشترک133
4-2-2-2-5- انحلال اذن در اداره133
4-2-2-2-5-1- رجوع از اذن133
4-2-2-2-5-2- انحلال شرکت و انقضای مدت مأذونیت134
4-2-2-2-5-3- فوت و حجر یکی از شریکان134
نتیجه گیری138
منابع142

نشانه های اختصاری
ق. م قانون مدنی
ق. ت قانون تجارت
ق. ا. ح قانون امور حسبی
ق. ا. د. د. ع. ا قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب
ق. م. م قانون مدنی مصر
ق. ش. ا. م قانون الشرکات المساهمه مصر
ق. م. و. ع. ل قانون موجبات و عقود لبنان
آ. ا. ق. ت. آ آئین نامه اجرایی قانون تملک و آپارتمانها
آ. ق. ع. ب. ب. ر آئین نامه قانون عملیات بانکی بدون ربا
ق. م. ف قانون مدنی فرانسه
ق. م. م. ا. ا. ب قانون منع مالکیت اراضی در ایران برای اتباع بیگانه

مقدمه:
با توسعه روابط تجاری خصوصاً تجارت بین الملل، این طرز تلقی امروزه باعث شده است که؛ شرکت های مدنی کمتر مورد توجه قرار بگیرند. این در حالی است که اکثر مشارکتهای مدنی در مبادلات اقتصادی جریان داشته و سعی در کاهش اختلافات اقتصادی از نوع مدنی آن برآمده است. تحقیق حاضر بعنوان تلاشی است در جهت کاستن اختلافات و یافتن وجوه اشتراک، شرکت های مدنی در حقوق ایران و مصر و نیز تبیین تکالیف و حقوق شرکاء اینگونه شرکتها در دو قانونگذاری مذکور می باشد. علاوه بر آن شرکت مدنی در کشور ایران و مصر دارای تاریخی به درازای تاریخ فقه اسلامی است و تقدم آن بر شرکت های گوناگون تجاری یکی از امور بدیهی حقوق موضوعه این دو کشور تلقی می شود، امروز در حقوق ایران در همه موارد اینگونه شرکت ها اتفاق نظر فقهی و حقوقی به چشم نمی خورد و اختلاف نظر در همه آثار فقها و حقوقدانان به روشنی مشهود است. اداره امور شرکت یکی از مهمترین مراحلی است که شرکای شرکت مدنی با دقت بسیار به رعایت نمودن حقوق خود از سوی دیگران توجه می کنند. چرا که اشاعه در مالکیت یک مال، که، شرکت مدنی بنابر تعریف ماده 571 ق. م از آن می کند ناشی از اشاعه چند مال است و در حقیقت به معنای اشتراک گذاشتن یک مال در مالکیت متعدد چند شخص است،و این مسئله باعث می شود که دارندگان حق مالکیت از نوع مشاع،در اداره امور شرکت مدنی، اراده خود را نیز کارساز بدانند و از این رو است که،احکام تصرفات مادی و حقوقی هر کدام از شرکاء در شرکت مدنی به گونه ای سنگین در کتب فقهی نگاشته شده است. شرکت مدنی دارای ویژگی مهمی است و آن اینکه با انعقاد عقد شرکت مدنی اموال مشاع دارای شخصیت حقوقی همانند اموال موقوفه یا آورده های شرکت های تجارتی نمی شوند. این مسئله را باید اینگونه شرح داد که زمانی که مالی به صورت شخصیت جداگانه مورد اداره قرار بگیرد و دارای دارایی جداگانه فرض شده باشد، حقوق و تکالیف هر کدام از دارندگان سهم الشرکه در اداره آن مال به گونه ی خاصی تنظیم شده است و کسی موظف به آن نیز می باشد. مالی که شخصیت جداگانه ندارد و به صورت مشاع مورد تملک دو یا چند نفر قرار بگیرد، بدیهی است که حقوق و تکالیف آنها در تصرفات مادی و حقوقی جهت اداره آن مال متفاوت خواهد بود. در حقوق برخی کشورها، خصوصاً حقوق مصر با تقنین مناسب، حداقل اجتهادات و اختلافات حقوق داخلی کاهش یافته و گاه نظریه های جدیدی در زمینه شرکت مدنی چهره قانونی پیدا کرده که پاسخگوی نیازهای جدید بوده و ضرورتاً در حقوق ما نیز باید مورد توجه قرار گیرد. تحقیق حاضر در جهت تبیین مسائل و اختلافات این چنین، تحت عنوان حقوق و تکالیف شرکاء شرکت مدنی در حقوق ایران و مصر نگاشته شده است که قاعدتاً مهمترین اهداف و موضوعاتی که در این تحقیق مورد توجه واقع شده، بررسی مفهوم شرکت مدنی و تأثیر آن بر حقوق و تکالیف شرکاء و شناسایی این حقوق در دوره اداره امور شرکت و نیز دوره انحلال آن است.
فصل اول
کلیات طرح
1-1 بیان مسئله
شرکت مدنی از جمله مهمترین تأسیسات حقوقی کشورهای مختلف بوده و دارای سابقه فقهی است که هم فقهای شیعه و هم فقهای اهل تسنن در خصوص حقوق و تکالیف شرکاء شرکت های مدنی بطور پراکنده مطالبی بیان داشته اند. شرکت مدنی هم در بین فقهاء و هم در بین حقوقدانان معاصر در زمینه شخصیت حقوقی آن و نیز بیشتر موضوعات آن شرکت اختلاف نظر وجود دارد.
از جمله مسئولیت های بحث برانگیز حقوق مدنی در زمینه شرکتهای مدنی، مسئولیت ناشی از امتزاج حقوق شرکاء در اموال مشاع بوده که یا ناشی از امتزاج قهری همانند ارث و یا ناشی از امتزاج اختیاری همانند اینکه،چند نفر دارایی خود را با اراده خود روی هم گذاشته تا بتوانند از طریق آن سودی حاصل شود. حال با توجه به مطالب بیان شده مهمترین موضوعی که در این مورد می توان به آن اشاره کرد این است که تأثیر این امتزاج بر حقوق و تکالیف شرکاء چه می تواند باشد؟ و شرکاء این شرکت در دوران اداره و انحلال شرکت چه تکالیفی نسبت به یکدیگر دارند؟ آیا قانون مدنی ایران با مقررات قانون مدنی مصر سیر یکنواختی را طی کرده است؟
1-2 هدف های تحقیق
هدف از نگارش متن پژوهش انجام مطالعه ای مفصل بر عقد شرکت مدنی در حقوق مدنی کشورمان و کشور مصر است.
تطبیق مسئولیت ها و حقوق و تکالیف شرکاء شرکت مدنی چه از لحاظ قانونگذار کشور ما و چه از لحاظ قانونگذاری کشور مصر و نیز بررسی دقیق نقاط ضعف و قوت این دو قانونگذاری در وضع مقررات و مواد قانونی مربوط به شرکت های مدنی هدف های دیگری هستند که در این پژوهش سعی در یافتن آنها و تطبیق آن دو بر یکدیگر شده است.
1-3 اهمیت موضوع تحقیق و انگیزش انتخاب آن
شرکت مدنی یا به تعبیر بهتر اشاعه در مالکیت ها خود بدین معناست که شرکاء در ذره ذره اموال، شریک یکدیگر هستند. بنابراین، شرکاء شرکت مدنی تکالیفی که در قبال سایر شرکاء خود دارند بیش از حقوق آنها نخواهد بود. این حقوق و تکالیف چه شرکت اختیاری باشد و چه به سبب مزج قهری به وجود آمده باشد مسئولیت های مختلفی را بر شرکاء این شرکت بار می نماید که طبیعتاً در نظام های حقوقی مختلف، متفاوت است که در پژوهش حاضر تطبیق اینگونه مسئولیت ها، خصوصاً از منظر قانونگذار مصر مورد بررسی واقع شده است.
1-4 سؤالات و فرضیه های تحقیق
- سؤالات تحقیق
مفهوم اشاعه و تأثیر آن بر حقوق و تکالیف شرکاء در اداره و انحلال شرکت در حقوق ایران و مصر چیست؟
تنوع پذیری شرکت مدنی از نظر قوانین جاری ایران و مصر و فقه اسلامی چگونه است؟
شرکای شرکت مدنی در فرایند اداره و انحلال شرکت در حقوق ایران و مصر از کدام حقوق و تکالیف برخوردارند؟
- فرضیه های تحقیق:
معمولاً مسئولیت شرکاء در مقررات موضوعه در شرکت مدنی بر میزان سرمایه یا سهم الشرکه است.
بطور کلی شرکت مدنی در حقوق موضوعه ایران و مصر به عنوان یک عقد مستقل شناخته شده است.
مقررات حقوق مدنی ایران در خصوص میزان حقوق و تکالیف شرکاء بصورت توازن نسبی میان شرکاء ایجاد می گردد.
1-5 مدل تحقیق
در پژوهش حاضر از مدل ها و روش های توصیفی، تحلیلی و نیز کتابخانه ای مورد استفاده واقع شده است.
1-6 تعاریف عملیاتی متغیرها و واژه های کلیدی
شرکت مدنی :
به عبارت ساده تر شرکت عبارت است از : تجمع و فراهم بودن حق مالکیت اشخاص مختلف در یک مال تقسیم نشده و غیر مجزا می باشد.و این یکی مال مشاع است که شرکاء در ذره ذره مال شریک هستند و هیچ قسمتی از مال به شخص خاصی متعلق نمی باشد.
تکالیف شرکاء :
تکالیف شرکاه در شرکت مدنی در غالب اداره نمو دن شرکت بیان شده است. و مطابق ماده 584 ق. م. شریکی که مال مشترک در ید اوست در حکم امین است.بنابرین یکی از تکالیف شرکاء در خصوص اموال شرکت حفظ و نگهداری از این اموال است.
حالت اشاعه :
حالت اشاعه که مرحله ناقص و تکامل نیافته اتحاد مالکیت هاست مالکیت هر یک از شریکان اصالت خود را از دست نمی دهد و در مالکیت جمعی منحل نمی شود.منتهی در عالم خارج امیخته با حق دیگران است.
حقوق :
مجموعه ای از اعلام اراده ازاد شرکاء مبنی بر تشکیل وانعقاد عقد شرکت است، و اثار حقوقی بوجود امده تابع اینگونه اراده ها میباشد.
1-7 روش تحقیق
آنچه در پژوهش حاضر مورد استفاده واقع گردید، مراجعه به کتابخانه، مقالات، و کتب و رویه قضایی و نظرات مشورتی بوده است و با بررسی قوانین دو کشور ایران و مصر نقاط ضعف و قوت و نیز تشابهات و تفاوتهای این دو قانون مورد تطبیق واقع شود.
1-8 محدودیت ها و مشکلات تحقیق
مهمترین مشکلات و محدودیت هایی که در طول نگارش تحقیق حاضر پیرامون موضوع پایان نامه با ان مواجه شدم ، کمبود منابع معتبر در حقوق مصر بوده است . هر چند که الوسیط فی شرح قانون المدنی استاد یزرگ حقوق مصر عبد الرزاق السنهوری و چند منبع دیگر کمک بزرگی بود لیکن منابع روز امد حقوق مصر در کتابخانه ها یافت نشد و در حقوق ایران هر چند اساتید عمدتا به مباحث حقوق شرکاء پرداخته اند لیکن در خصوص تکالیف شرکاء در شرکت مدنی کمتر محقق مطالب جامع و کامل نوشته است .
1-9 تقسیم بندی مطالب تحقیق
به منظور بحث و بررسی اهداف فوق الذکر این رساله در چهار فصل تدوین شده است .
فصل اول به بیان کلیات طرح پرداخته که در ان به بیان مسئله ، اهداف تحقیق ، سوالات و فرضیه ها مورد بحث واقع شده است .فصل دوم ان مشتمل بر مفهوم ، ویژگی ها ، شرایط عمومی و اختصاصی شرکت مدنی در حقوق ایران و مصر می باشد . فصل سوم به شخصیت حقوقی و تنوع پذیری شرکت مدنی در دو نظام حقوقی یاد شده اختصاص یافته ودر اخرین فصل این پایان نامه حقوق و تکالیف شرکاء اینگونه شرکتها در اداره و انحلال مورد بررسی واقع گردیده است و در خاتمه این پایان نامه اهم دستاوردهای ان در نتیجه گیری درج شده است .

فصل دوم:
مفاهیم کلی اشاعه و شرکت مدنی
در حقوق ایران و مصر

الف : در حقوق ایران
بنابر تعریف ماده 571 قانون مدنی که از شرکت های مدنی دارد: «شرکت عبارت است از اجتماع حقوق مالکین متعدد در شیء واحد به نحو اشاعه »، منظور این است که این ماده در جهت تبیین مالکیت های مشاع است.
با توجه به تعریف فوق می توان گفت: که مال مشاع مالی است که دارای مالکین متعدد است بدون آنکه مورد مالکیت آنان مشخص باشد و هر ذره و هر فرض از این مال متعلق به کلیه مالکین می باشد و در نتیجه اگر دو نفر هر یک مالک یک طبقه از یک ساختمان دو طبقه باشند چنین مالکیتی مشاع محسوب نمی شود و به آن مالکیت مفروز که مالکیت مربوط به شخص واحد است اطلاق می گردد.
از جمله مهمترین موارد اشاعه در مالکیت ها، اسباب و عناصر اشاعه است که دارای جنبه های استثنایی و بر اثر موجبات خاص بوجود می آید. این اسباب عبارتند از:
الف- ارث:
که بر اثر فوت، اموال شخص متوفی به ورثه منتقل می شود که مالکیت همگی ورثه در صورت تعدد در ترکه به صورت مشاع خواهد بود.
ب- عقد:
بر اثر عقد مالکیت مشاع به وجود می آید مثل اینکه دو نفر متفقاً هبه ای را قبول کنند.
ج- مزج:
در این مورد بر اثر امتزاج دو مال به صورتی که قابل تفکیک و تمیز نباشند شرکت بوجود می آید و امتزاج اعم از اینکه به صورت ارادی یا قهری باشد سبب پیدایش شرکت خواهد بود. (مواد 572 و 573 قانون مدنی).
امواع مشاع خصوصیت دیگری را نیز واجد هستند که در واقع از مهمترین خصایص اینگونه اموال نیز به شمار می آید و آن اینست که احکام و چگونگی تصرف در اموال مشاع و منافع حاصل از آنها است همانگونه که مواد 30 و 538 و 582 و ماده 475 قانون مدنی در خصوص تصرفات و اجاره و منافع اینگونه اموال بیان داشته اند.
اما در خصوص شرکت مدنی، می توان اذعان نمود که شرکت عقدی یا مدنی یکی از عقود معینه و به همین جهت قانون مدنی بحث شرکت را در باب عقد آورده است و باید علاوه بر کلیه شرایط اساسی برای صحت معامله (قصد و رضای طرفین و اهلیت، موضوع معین و مشروعیت جهت معامله)، دارای شرایط خاصه ای باشند که با اجتماع آن شرایط عقد شرکت حاصل می گردد. شرکت مدنی یا در اثر عمل حقوقی و یا واقعه حقوقی بوجود می آید.
در قوانین پاره ای از کشورها تعریف دقیقی از این عقد کرده اند از جمله ماده 1832 قانون فرانسه در تعریف آن بیان می دارد؛ شرکت عقدی است که به موجب آن دو یا چند شخص توافق می کنند اموال و یا صنعت خود را به منظور تقسیم سود و یا بهره مند شدن از وضعیت اقتصادی ناشی از آن به اشتراک گذارند، شرکاء متعهد می شوند که در زیان حاصله نیز مشارکت کنند.
موضوع شرکت نیز دارای حالت های مختلفی است که ممکن است آورده شرکاء وجه نقد باشد و یا اینکه شرکاء کالا و اموال غیرنقدی را موضوع عقد شرکت قرار داده باشند.
در مورد اداره شرکت مدنی و بر طبق قواعد حاکم بر اشاعه هیچ یک از شرکاء نمی تواند بدون اذن دیگران در حال مشترک تصرف کند، زیرا انتشار حق مالکیت شریکان در تمام اجزای مال مشاع باعث می شود تا هر تصرف بی اذن تجاوز به حقوق دیگران تلقی گردد.
بحث مهمی که در خصوص شرکت مدنی قابلیت طرح را داشت و هم در زمینه فقهی و هم در بین حقوقدانان معاصر اختلاف نظر وجود دارد بررسی این مطلب است که، آیا عقد مستقلی به نام عقد شرکت وجود دارد یا خیر؟ که همانگونه که بیان شد قانونگذار بحث مربوط به شرکت را در میان عقود معین ذکر کرده که در متن این پژوهش سعی بر آن شده این اختلاف نظرها را تحلیل و مورد بررسی قرار داده و نتیجه قابل قبولی در زمینه این موضوع و پاسخ مناسبی به این پرسش داده شود.
در این فصل ضمن بیان مفهوم و اسباب و عناصر اشاعه به مفاهیم لغوی، اصطلاحی، فقهی و حقوقی و تعریف عقد شرکت نیز پرداخته شده است و همچنین وضعیت عقد تلقی کردن شرکت مدنی و مفاهیم سه گانه شرکت عقدی یا حاصل از عقد، ویژگی های شرکت مدنی و اختلاف نظرهایی که در زمینه جایز یا لازم بودن عقد شرکت وجود دارد نیز مورد بررسی واقع گردیده است.
شرایط صحت عقد شرکت که علاوه بر شرایط عمومی، شرایط اختصاصی صحت این عقد از اهداف دیگری است که در این فصل مورد تحلیل واقع گردیده است.
2-1- مفهوم شرکت مدنی :
از مفاهیم جوهری و توصیفی شرکت مدنی، حالت اشاعه است و یکی از مفاهیم اساسی ایجاد شرکت مدنی نیز به شمار می آید.
با توجه به تعریف ماده 571 ق. م. که در تعریف شرکت بیان داشته است: «شرکت عبارت از اجتماع حقوق مالکین متعدد در شیء واحد به نحو اشاعه». مقصود از حقوق مالکین، قاعدتاً، حق مالکیت آنها است که در ذره ذره مال یا سهم الشرکه ی اموال مشاع که روی هم گذاشته اند مستقر است. یعنی مالکان در آن واحد مالک یک شیء می باشند.
در این مبحث ضمن بیان مفهوم لغوی شرکت به مفاهیم اصطلاحی آن و نیز به انواع شرکت مدنی از نظر فقهی و حقوقی نیز خواهیم پرداخت.»
که از لحاظ فقهی شرکت به شرکت املاک و شرکت عقود تقسیم می شود و در حقوق کنونی بنابر عقد دانستن شرکت مدنی که با توجه به تعریف شرکت در قانون و اینکه قانونگذار از آن بعنوان عقدی از عقود معین نام می برد و با توجه به بررسی و تحلیل های بعمل آمده در متن، شرکت مدنی را حاصل از عقد باید دانست، اینگونه شرکت را تحت سه مفهوم، شرکت عقدی به معنای شرکت حاصل از عقد و شناسایی شرکت عقدی به عنوان عقدی مستقل و شرکت عقدی به معنای اداره مال مشاع مورد بررسی قرار خواهیم داد.
2-1-1- مفهوم لغوی شرکت:
شرکت در لغت به کسرِ شین و سکونِ راء، مصدر فعلِ شرک و اَشرک به معنای نصیب، قسمت و سهم و جمع آن اشتراک است. البته نظر دیگری وجود دارد که می گوید: شرکت در لغت از ریشهُ « شرک » به معنای شریک شدن، انباز شدن، همدست شدن در کاری، انبازی، مشارکت، آمیزش و اختلاط است. اما در فقه به سهم و نصیب هر کس در مالِ مشاع و یا مشترک شرک گفته می شود ( سهم و سهم الشرکه و شرکت ). گاهی اوقات این واژه به معنای مشارک نیز آمده است.
2-1-2- مفهوم اصطلاحی شرکت:
مفهوم اصطلاحی شرکت برگرفته از مفهوم فقهی است که عبارت است از اینکه دو یا چند نفر سرمایه خود را معین نموده و روی هم گذاشته با این هدف که سودی عاید آنها گردد.در فقه اصطلاح شرکت از اصطلاحات عرفی آن بدور نمانده است و نصوصی دال بر اینگونه شرکت ها در فقه موجود می باشد.در قران کریم نیز ایاتی وجود دارد که خود مشروعیت شرکت مدنی از دیر زمان بر کتب فقهی نیز می افزاید.اصطلاحات فقهی شرکت که عبارتند از : شرکت املاک و شرکت عقود است .در ذیل ضمن بیان اصطلاحات فقهی به اصطلاحات حقوقی آن نیز خواهیم پرداخت.
2-1-2-1- در فقه اسلامی:
شرکت یکی از تأسیسات حقوقی ملل مختلف است و مبنای اصلی شرکت مرسوم بودنِ عرفی آن در میان ملل مختلف از دیر زمان می باشد، در قرآن کریم و در سنت نیز نصوصی دال بر مشروعیت شرکت وجود دارد و اجماع امت اسلامی نیز بر این تعلق گرفته است و حکم اسلام در اینِ زمینه امضایی است.
در خصوص پیشینه شرکت در اسلام و به ویژه در قرآن کریم از معمول بودن شرکت در زمان حضرت داود سخن می گوید : « و آن کثیراً من الخلطاء لیبغی بعضهم علیَ بعضِ إلاّ الذیّن آمنو و عملوا الصالحات و قلیلٌ ما هم... » که بسیاری از شریکان به همدیگر ستم می کنند مگر آنان که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند و اینان اندک شمارند... در مورد برخی از میراث بران، در قرآن کریم نیز آمده است :« فإن کانوا اکثر من ذلک فهم شرکاءُ فی الثلث.../ و اگر بیشتر از این باشند، آنان در یک سوم شریکند » در حدیث نیز آمده است که رسول اکرم ( ص ) فرموده است. « یدالله علی الشریکین ما لهم یتخاونا. دست رحمت خداوند با شریکان است تا وقتی که دست خود را به خیانت نیالوده اند.» در تعلیق بر این حدیث نیز محقق حلی شرکت را چنین تعریف کرده است: شرکت فراهم آمدن حقهای چند مالک است، در یک چیز، بطریق مشاع بودن آنها. و چیز مشترک گاهی عین می باشد و گاهی منفعت، و گاهی حق غیر مالی. مانند قصاص و جنایت. از نظر فقهی عقد شرکت، عقدی است مستقل در میان سایر عقود پذیرفته شده است و فقها عقد شرکت را و انواع آن را بر دو نوع تقسیم وتعریف کرده اند: شرکت املاک و شرکت عقود.
2-1-2-1- 1- شرکت املاک:
شرکت املاک عبارت از شرکتی است که دو نفر یا بیشتر بدون عقد شرکت مالک مالی می شوند. که در واقع دو نفر مالک بدون اینکه عقد شرکتی منعقد نمایند سرمایه خود را روی هم گذاشته به این قصد که با آن کاسبی نموده وسودی حاصل گردد و در آن سود شریک شوند. که به نوبه خود این نوع شرکت بر دو نوع است ؛
الف) شرکت اختیاری : که خاستگاهِ آن عمل ( فعل ) شرکاست.
ب) شرکت جبر که منشأ آن فعلِ شرکا نیست مانند مالی که به طور مشترک به دو نفر به ارث می رسد، این نوع شرکت و انواع آن در حقوق مصر نیز اشاره شده است و در واقع حقوق مصر در زمینه شرکت مدنی بیشتر متکی و بر گرفته از نظرات فقها و اقدامات صورت گرفته درباره این نوع شرکت است. البته قانونگذار مصر شرکت ناشی از جبر که ناشی از اراده آزاد شرکاء تشکیل نیافته را، بعنوان عقد مستقل شرکت مدنی نمی داند و کمتر پیش می آید که شرکاء یا وراث بر بقاء اموالی که به آنها به ارث رسیده است را بصورت یک عقد شرکت اداره نمایند و بیشتر به دنبال تقسیم آن می باشند. در مقام مقایسه در خصوص شرکت جبر یا ناشی از ارث ماده 574 قانون مدنی ایران مقرر می دارد ؛شرکت قهری ، اجتماع حقوق مالکین است که در نتیجه امتزاج یا ارث حاصل می شود . قانونگذار مصر در خصوص اینگونه شرکت از تعبیر مالکیت مشاع خانواده نام می برد و در ماده 851 قانون مدنی بیان می دارد ؛اعضای خانواده واحدی که حرفه یا مال یا منافع مشترک دارند می توانند به طور کتبی (بصورت عقد شرکت)توافق و مالکیت مشترک خانوادگی ایجاد کنند. این مالکیت مشترک ، شامل ترکه ای که به ارث می برند و توافق می کنند کلا یا جزئا در مالکیت مشترک باقی بمانند یا هر مال دیگر متعلق به انان که توافق می کنند در مالکیت مشترک خانواده ، داخل شود، خواهد بود .
همچنین قانونگذار مصر در زمینه مقررات شرکت قهری یا ناشی از ارث را برای مدتی که بیش از پانزده سال نباشد را می توان ضمن توافق وراث ، ایجاد نمود . معهذا ، هر یک از وراث یا شرکاء می تواند در صورتی که دلیل موجهی داشته باشد از دادگاه اجازه خارج کردن سهم خود را از مال مشترک ، پیش از پایان مدت مقرر بخواهد .و در صورتی که برای این نوع مالکیت مشترک ، مدت تعیین نشده باشد ، هر یک از شرکاء می تواند پس از شش ماه از تاریخ اعلام قصد خود را به سایر شرکاء ، سهم خود را از شرکت خارج کند .و در مورد تقسیم اموال این نوع شرکت قانون مدنی مصر در ماده 853 بیان داشته است که ؛ شرکاء نمی توانند مادام که مالکیت مشترک خانوادگی ادامه دارد درخواست تقسیم کنند و هیچ شریکی نمی توانند حصه خود را به شخصی که عضو خانواده نیست ، بدون رضایت سایر شرکاء منتقل کند . هر گاه شخصی که عضو خانواده نیست در نتیجه انتقال اختیاری یا قهری ، سهم یکی از شرکاء را تحصیل نماید ، تنها در صورتی شریک خانواده خواهد سد که او و سایر شرکاء راضی باشند .
2-1-2-1- 2- شرکت عقود:
شرکت عقود عبارت از شرکتی است که منشأ آن عقد باشد، با این توضیح که با اراده و توافق شرکاء بوجود می آید. و اما از نظر حقوقی و آنچه که در قانون مدنی در خصوص تعریف شرکت آمده است باید گفت که ماده 571 قانون مدنی بیان می دارد : « شرکت عبارت است از اجتماع حقوق مالکین متعدد در شیء واحد به نحو اشاعه ». این تعریف به نوعی از فقه و قواعد فقهی گرفته شده است و بطور مطلق و به عبارت کلی است که شامل همه امور اشاعه از جمله دیوار مشترک و شرکت در حق عبور و غیره نیز میشود، ولی باید توجه کرد که همه، این موارد اشاعه دارای مشخصات مخصوص به خود بوده که علاوه بر وجود تشابه با عقد شرکت دارای تمایزاتی نیز می باشند.
2-1-2-2- در حقوق موضوعه ایران و مصر:
در حقوق ایران و مصر تعاریف مختلفی برای عقد شرکت بیان شده است که هم از لحاظ حقوقی و هم از لحاظ فقهی بین صاحب نظران و علمای حقوق اختلاف نظر بوده است. در حقوق مصر نیز در این خصوص علاوه بر وجود تعاریف مختلف از عقد شرکت حقوقدانان و خصوصاً قانونگذار مصر از اصطلاحات فقهی عقد شرکت استفاده کرده و به نوعی می توان گفت که در حقوق مصر عقد شرکت برگرفته از اقوال و نظرات فقها است که در ذیل ضمن بیان تعاریف شرکت مدنی در حقوق ایران به تعاریف آن در حقوق مصر نیز پرداخته می شود.
2-1-2-2-1- در حقوق موضوعه ایران:
شریک شدن در مالکیت که همان ملک شائع ( مشاع ) را گویند و در حقوق به هر یک از مالکان ملک مشاع به شریک در مالکیت تعبیر می شود. برخی در تعریف شرکت در اصطلاح فقهاء می نویسند: شرکت اصطلاحاً عبارت است از ؛ اینکه دو نفر یا بیشتر سرمایۀ تعیین و روی هم گذارند، که با آن کاسبی کنند.در حقوق چنانکه ماده 571 قانون مدنی در تعریف شرکت می گوید: « شرکت عبارت است از اجتماع حقوق مالکین متعّدد در شیء واحد به نحو اشاعه». حقوقدانان در تعریف شرکت بیان می دارند که شرکت عبارت از؛ « عقدی است که به موجب آن دو یا چند شخص، به منظور تصرف مشترک و تقسیم سود و زیان و گاه مقصد دیگر، حقوق خود را در میان می نهند تا به جای آن مالک سهمی مشاع از این مجموعه شوند. در این تعریف عمدتاً بر جهت شرکت و انگیزه شرکاء تکیه شده است، در حالی که جهت یا انگیزه نمی تواند مُعرَّف ماهیت حقوقی باشد، بلکه اثر ذاتی و اصلی هر عقدی می تواند ماهیت آن را تعریف کند.
حقوقدانی دیگر شرکت را چنین تعریف کرده است: مطابق تعریفی که ماده 571 ق.م. از شرکت می کند، شرکت، حقوق مالکین متعدد در شیئی واحد به نحو اشاعه جمع می گردد. واضح است که مقصود از حقوق مالکین متعدد، حقوق مالکیت ایشان است یعنی چند نفر در آن واحد، مالک یک شیء هستند. اجتماع حقوق در یک شیء به دو صورت قابل تصور است.
صورت اول آن است که هر یک از دو نفر، مالک یک قسمت مشخص از یک شیء باشند، مانند آنکه دو نفر مالک یک باغ محصور باشند به نحوی که هر یک از ایشان مالکیت قسمت مشخصی از آن را دارا باشد. این صورت از اجتماع حقوق مالکیت شرکت نخواهد بود، زیرا درست است که موضوع مالکیت همۀ شرکاء عرفاً، شییء واحد محسوب می شود، ولی در حقیقت هر یک نسبت به قسمت معینی از اجزاء آن شیء واحد، مالکیت دارند و ملک هر یک از دیگری جدا است.
صورت دوم، آن است که موضوع مالکیت هیچ یک از مالکان شیء واحد، مشخص نباشد بطوری که هر جزئی از اجزاء شیئی واحد در عین حال متعلق حق مالکیت هر یک از ایشان باشد. این صورت از مالکیت را در اصطلاح اشاعه می گویند که سبب پیدایش شرکت خواهد بود. شرکت عقدی مستقل، مانند سایر عقود معین است و در نتیجه یک عمل و ماهیت حقوقی است که در فقه به عقدی تعریف شده که نتیجه یا اثر ذاتی آن، جواز یا اباحه مالکین مال مشاع در آن می باشد.
به نظر می رسد که این تعریف تا حدود زیادی با قرار داد مدیریت شرکت در حقوق معاصر منطبق است، زیرا اثر ذاتی و اصلی قرارداد مدیریت، جواز تصرف مدیر در امور شرکت یا مال الشرکه می باشد. بنابراین، نباید عقد شرکت را با قرارداد اداره خلط نمود. البته در حقوق نیز بعضی تحت تأثیر این تعریف، معتقدند: « شرکت عقدی، عبارت از عقدی است بین دو یا چند نفر بر معامله نمودن به مالی که بین آنان مشترک می باشد... اثر عقد مزبور آن است که هر یک از شرکاء به نمایندگی از طرف دیگران می تواند به وسیله کسب سود و معامله نمودن در مال الشرکه تصرف کند. »لازم به ذکر است که این تعریف از دو دیدگاه فقهی و حقوقی، با ماهیت شرکت سازگار نیست، زیرا از دیدگاه فقهی، تصرف شریک مأذون، یعنی مدیر، محدود در انجام معامله نیست و شرکاء می توانند بر هر نوع تصرفی، اعم از معاملی یا حقوقی و مادی توافق کنند. در نتیجه، تعریف شرکت به تصرف حقوقی به نمایندگی از سایر شرکاء با نظریات فقهی مطابق نیست.
از دیدگاه حقوقی نیز، انجام معامله بوسیله مال مشاع توسط شریک مأذون، یعنی مدیر، غالباً به قصد فروش است و طبق بند 1 ماده 2 ق.ت. کسب هر نوع مال به قصد فروش یا اجاره عمل تجاری محسوب می شود. بنابراین، این شرکت از دیدگاه حقوقی تجاری است. از طرف دیگر طبق ماده 220 ق.ت. اگر شرکتی تشکیل شود ولی مطابق با تشکل های هفت گانه مذکور در ماده 20 ق.ت. نباشد، شرکت تضامنی محسوب می شود. بنابراین، اگر شرکتی مطابق با تعریف مذکور تشکیل شود، چنین شرکتی، از دیدگاه حقوقی، شرکت مدنی نیست، بلکه تضامنی محسوب می شود.
بنابراین، با توجه به اثر ذاتی و اصلی شرکت مدنی؛ « شرکت عبارت از تعهد دو یا چند نفر در قبال همدیگر جهت همکاری برای رسیدن به هدف مشترک با آورده معلوم می باشد. » در این تعریف سه رکن اصلی شرکت در نظر گرفته شده است : اولاً شرکت عقدی است عهدی که در نتیجه آن شرکاء تعهد می کنند تا با هم همکاری کنند. ثانیاً همکاری شرکاء مهمل و بی جهت نیست، بلکه آنان برای رسیدن به هدفی مشترک فعالیت می کنند. ثالثاً آورده و مال الشرکه لازم است، چون شخص تا زمانی که چیزی را به مشارکت نیاورده عرفاً عنوان شریک بر او صدق نمی کند.
2-1-2-2-2- در حقوق موضوعه مصر:
در حقوق مصر از شرکت مدنی تحت عنوان شرکت ملکی یاد می کنندکه: «عبارتست از مالکیت مشترکی بین اشخاص متعدد در مورد یک شیء واحد است.» به گونه ای که هر کدام از آنها سهامی معلوم داشته باشند که بیانگر سهم یا آورده آنها است و با دیگران در جزء جزء این سهام برابر است این نوع شرکت، اجازه مشترک را به هر شریکی نسبت به حقی که در آن شرکت دارد را داده است به شرط اینکه این شیوه تصرف مخالف ماهیت مشترک و یا هدف مشترک دیگر شرکاء نباشد و همچنین نباید متناقض با منافع شرکت و حقوق شرکاء باشد.
همچنین در حقوق مصر قصد و نیت شرکاء از تشکیل شرکت نیز که همانا کسب سود و منفعت است باید در قرارداد شرکت منجز باشد. بنابراین می توان گفت که: در حقوق مصر وجود دو رکن اساسی را لازم و ضروری برای انعقاد شرکت می داند؛
یکی از آنها آورده یا سهم الشرکه شرکاء در شرکت است و دیگری هدف و نیت از انعقاد شرکت، که همانا کسب منفعت است، در قانون مدنی مصر منظور از نیت و هدف شرکاء از کسب سود و منفعت که یکی از ارکان اساسی تشکیل شرکت عنوان شده این است که: این قصد و نیت همان عنصر روانی تشکیل عقد شرکت است که در واقع در پی این عنصر، سود یا بهره ای نصیب شرکاء شود.
بنابراین قانونگذار مصر در ماده 505 ق.م. شرکت را چنین تعریف نموده است؛( شرکت عبارت است از عقدی است که به موجب ان،دو یا چند شخص متهد می شوند با هم در یک طرح مالی، با تا مین حصه ای از مال یا کار، با هدف تقسیم منافع یا زیان حاصل از این کار،سهیم شوند.
2-1-2-3- اثبات عقد شرکت و مفاهیم سه گانه شرکت عقدی
در خصوص عقد تلقی نمودن شرکت مدنی در بین فقهاء و صاحبنظران علم حقوق اختلاف نظر موجود است.
در فقه، معدودی از فقهاء با انکار عقد شرکت به عنوان عقدی مستقل در کنار سایر عقود، معتقدند که حصول شرکت، تنها به سبب امتزاج بوجود می اید. خواه امتزاج اختیاری باشد و خواه قهری، اما برخی دیگر برای عقد شرکت، اصالت قائل شده و آن را برای ایجاد اشاعه در مالکیت ها مؤثر می دانند. به عقیده این گروه اراده طرفین عقد، بدون نیاز به مزج ، توان ایجاد شرکت را دارد. در حقوق نیز صاحبنظران علم حقوق برای عقد شرکت، اصالت قائل شده اند. چرا که چنانچه قصد مشترک طرفین عقد و هر آنچه که اطراف عقد اراده بکنند، مخالف روح و مفاد قوانین و نظم حقوقی و اخلاق حسنه نباشد. توان تبدیل مالکیت شخصی به مالکیت جمعی و مشترک را دارد. (ماده 10 ق. م)
قانونگذار مصر نیز در خصوص عقد تلقی کردن شرکت مدنی بر این نظر است که اراده آزاد طرفین عقد شرکت و قصد مشترک آنها اگر این باشد که سرمایه ای روی هم گذاشته و سودی حاصل آید و این سود را بین خود،تقسیم نمایند قطعاً،عقد شرکت مدنی محقق می شود. همچنین با توجه به تعریف شرکت در ماده 505 ق. م. مصر دیگر در عقد تلقی کردن شرکت مدنی از نظر قانونگذار مصر تردیدی باقی نمی ماند.
در ذیل ضمن بیان مفاهیم سه گانه شرکت به عقد شرکت و اینکه آیا عقد مستقلی به نام عقد شرکت در بین عقود معین قانون مدنی پذیرفته شده است یا خیر؟ نیز می پردازیم.
2-1-2-3-1- مفاهیم سه گانه شرکت عقدی:
برای روشن شدن تعاریف و ماهیت شرکت مدنی، لازم است ابتدا مفهوم شرکت عقدی بیان شود که با بررسی کتب حقوقدانان و فقهای عظام، می توان سه مفهوم جداگانه از شرکت عقدی به دست آورد. شرکت عقدی یا شرکت عقود که از تقسیمات فقهی شرکت است، عبارت از شرکتی است که منشأ آن عقد باشد، با این توضیح که به توافق شرکاء حاصل آید، چنانکه دو یا چند نفر به موجب عقدی که میان همدیگر منعقد می کنند، به این توافق می رسند، در این شرکت باید اندازه سودِ هر شخص ( شریک ) معلوم باشد و نیز سود باید جزء شایع و نه معینباشد و موضوع شرکت نیز از موارد قابل وکالت باشد که در ذیل به شرح و تفسیر بیشتر شرکت عقدی می پردازیم.
2-1-2-3-2- شناسایی شرکت عقدی به عنوان عقدی مستقل:
همانگونه که در مقدمه فصل بیان شد در این خصوص اختلاف نظر وجود دارد ؛ از یک سو این نزاع مطرح است که آیا اساساً در عقود معین، عقدی مستقل به نام عقد شرکت وجود دارد یا خیر،؟ و از سوی دیگر در این مسئله اختلاف است که آیا عقد شرکت به خودی خود توان ایجاد اشاعه را دارد یا لزوماً شرکت عقدی است که باید مسبوق به اختلاط و امتزاج اموال شرکا باشد؟
معدودی از فقها با انکار عقد شرکت به عنوان عقدی مستقل در کنار سایر عقود معتقدند: صرف انعقاد عقد، موجب اشاعه و ممزوج شدن اموال شرکا نمی شود بلکه شرکت با مزج و اختلاط اموال مالکین حاصل می گردد، خواه سبب امتزاج اختیاری باشد یا قهری. مقتضای تحقیق در کلام فقهای قدیم شیعه این است که از نظر آنها عقدی به نام شرکت در کنار سایر عقود وجود ندارد بلکه تنها سبب برای حصول شرکت، امتزاج است، چون مقتضای شراکت عدم جواز تصرف هر یک از شرکا بدون اذن شریک دیگر است و از طرفی هم هدف از شرکت این است که هر یک از شرکا با خرید و فروش و تحصیل سود در آن تصرف کند، پس لازم است هر یک از دو شریک دیگری را نسبت به جمیع تصرفات تجاری وکیل کند، و لفظ « تشارکنا » دخالتی در حصول شراکت ندارد.
به نظر می رسد از آن جا که، فقها در آثار خود انواع شرکت ها، از جمله شرکت در اعمال، وجوه، مفاوضه و اموال را بیان نموده و تنها نوع اخیر را صحیح دانسته اند، این امر خود دلیلی بر شناسایی عقد شرکت می باشد، علاوه بر این فقهاء نیز به عقد شرکت تصریح نموده اند، در باب شرکت از نوعی تراضی سخن به میان می آورند که موضوع آن اشاعه در مالکیت اموال و شرکت در منافع است. همچنین برخی از فقهاء دیگر می گویند: «شرکت صحیح نیست مگر در اموال، البته ایشان شرکت را تعریف نمی کند ولی ظاهراً مرادشان عقد شرکت است.» زیرا در چند سطر بعد می گوید: شرکت به صورت مدت معین و مؤجل باطل است و هر یک از دو شریک هر وقت خواست می تواند از شریکش جدا شود و وقتی یکی از دو شریک فوت نمود شرکت باطل خواهد شد. بنابراین بطلان به دلیل تأجیل یا معلوم کردن مدت یا فوت شریک به معنای اجتماع حقوق مالکین در شیء واحد به نحو اشاعه معنا ندارد، مگر این که، سبب این شراکت عقد باشد؛ به عبارت دیگر، شرکت به معنای اجتماع حقوق مالکین در شیء واحد به نحو اشاعه، قابل اتصاف به صحت و بطلان نمی باشد. بر موارد فوق می توان نظریات مشابه فقیهان دیگر را افزود. از استقرای در مجموع آرا و نظریات فقهای عظام چنین بر می آید که شرکت به عنوان یک عقد مستقل، در کنار دیگر عقود معین پذیرفته شده است. حال این سئوال مطرح است که آیا عقد شرکت به خودی خود می تواند سبب اشاعه شود؟ اکثر فقها می گویند: شرکت عقدی است که به صرف ایجاب و قبول بوجود نمی آید، بلکه شرط تحقق آن این است که مال دو شریک قبل یا بعد از عقد ممزوج شود. بنابراین مثل قبض و اقباض در وقف و رهن، در این عقد نیز امتزاج مؤثر است حال یا به عنوان علت تامه یا جزء اسباب تشکیل دهندۀ عقد.4
صاحب عروه نیز در این زمینه می گوید: در شرکت عقدی علاوه بر شرایطی نظیر ایجاب و قبول، بلوغ، عقل، اختیار و عدم حجر، شرط دیگری نیز وجود دارد که عبارت است از : امتزاج در مال یا اموال به نحوی که قابل تمیز از همدیگر نباشند و این امتزاجیا باید قبل از عقد صورت بگیرد یا بعد از عقد.5
اما برخی دیگر، برای عقد شرکت اصالت قائل شده و آن را برای ایجاد اشاعه مؤثر دانسته اند؛ اینان معتقدند که حاکمیت اراده توان ایجاد شراکت بین اموال شرکا بدون احتیاج به مزج را دارد. از جمله این دسته از فقها معتقدند: اشاعه و اشتراک در اموال با عقد شرکت حاصل می گردد و می گویند: مزج در شرکت عقدی زمانی ایجاد شراکت می کند که شرکت قبلاً انشاء نشده باشد، پس اگر اشاعه به واسطه عقد محقق شد، دیگر به عامل مزج نیازی نیست. اینان در این زمینه اجماعی را که از سوی بعضی از فقها ابراز شده است و مبنی بر این که مزج شرط صحت شراکت است. صراحتاً رد می کنند و بیان می دارد که شرکت عقدی بر دو مفهوم حمل می شود: یک مفهوم دیگر آن همان اذن در تصرف است که در این معنا امتزاج در اموال شرکا معتبر است که در آن اراده شرکا به تنهایی توان ایجاد اشاعه و اشتراک را دارد. بدون این که امتزاج در آن اعتبار داشته باشد.
مفهوم دیگر آن بر مبنای امتزاج قهری است که یا ناشی از ارث می باشد و یا ناشی از امتزاج، همانگونه که ماده 574 ق. م بیان می دارد تشکیل می گردد.
از متأخرین نیز که نظریه های فقهی وی مورد استفاده مراجع و فقهای اخیر قرار گرفته است در خصوص شرط امتزاج می فرمایند: این شرط، ثبوتاً و اثباتاً شرط انعقاد عقد لغو و بیهوده است چرا که اشاعه از قبل ایجاد شده است، ایشان بر خلاف برخی از علما، در اثبات شرط امتزاج برای عقد شرکت قائل به اجماع نیستند. از علما و نویسندگان حقوق نیز عده ای برای عقد شرکت، اصالت قائل شده اند و در این زمینه می گویند: « اگر بخواهیم از یک طرف به روح و مفاد عمومی قانون مدنی استناد کنیم که چون نص صریحی تحقق عقد مستقل شرکت را متوقف به مزج واقعی سهم الشرکه ها ننموده اند لذا باید حصول شرکت اختیاری را نتیجه عقد مستقل شرکت دانست، در هر حال اگر متابعت قصد اطراف معامله و قائل شدن به نص ماده 10 قانون مدنی قبول افتد، دیگر برای حصول شرکت در نتیجه عقد مستقل عایقی وجود نخواهد بود. ». در نهایت ایشان عقد شرکت را چنین تعریف می کنند: « شرکت، عقدی است که به موجب آن هر یک از اطراف معامله مقداری از مال خود را به شرکت می گذارد و در مجموع، آن ها پس از مزج ، هر یک نسبت به سهم الشرکه خود به نحواشاعه مالک می شود.»
با توجه به مطالب یاد شده امروزه باید این عقیده را تقویت نمود که هیچ مانعی برای نفوذ این خواست مشترک، یعنی تبدیل مالکیت انفرادی به مالکیت اشتراکی ( انشای مفهوم شرکت به وسیله عقد) به صرف ایجاب و قبول وجود ندارد، زیرا در حقوق ما ملاک انعقاد هر قراردادی، قصد مشترک متعاقدین و اراده باطنی آن ها است. بنابراین آن چه را طرفین اراده کنند ، در صورتی که خلاف قوانین آمره و نظم عمومی و اخلاق حسنه نباشد، می توان به حکم مواد 10 و 975 قانون مدنی انشاء و ایجاد کرد و قالب ها و صورت ها جنبه شکلی دارند.درقوانین بعد از انقلاب نیز مشارکت مدنی به عنوان یک عقد مستقل پذیرفته شده است؛ مقنن در فصل سوم آیین نامه قانون عملیات بانکی بدون ربا ( مصوب 8/12/1362 هیأت وزیران ) یکی از مهمترین عقود بانکی را مشارکت مدنی دانسته و آن را در کنار دیگر عقود مشارکتی ( مضاربه، مزارعه، مساقات ) پذیرفته است. ماده 18 مصوبه مذکور در این خصوص مقرر می دارد : « مشارکت مدنی عبارت است از در آمیختن سهم الشرکه که نقدی و غیر نقدی به اشخاص حقیقی با حقوقی متعدد به نحو مشاع به منظور انتفاع طبق قرارداد». با تصویب این قانون و قراردادهای متنوعی که امروزه بانک ها منعقد می نمایند، دیگر تردیدی در عقد بودن مشارکت مدنی به عنوان یک عقد مستقل وجود ندارد. از نظر حقوق تطبیقی نیز در قوانین مدنی اکثر کشورهای عربی مبحث جداگانه ای به عقد شرکت، به عنوان عقدی مستقل، اختصاص داده شده است.
2-1-2-3-3- شرکت عقدی به معنای شرکت حاصل از عقد :
قانون مدنی در ماده 573 عقد شرکت را یکی از اسباب اشاعه دانسته است؛ بدین معنا که می توان به وسیله یکی از عقود ناقله مثل بیع، صلح و هبه، اشاعه در مالکیت را ایجاد نمود. از این رو، برای تحقق شرکت لازم است دو یا چند حق مالکیت از طریق انعقاد یکی از عقود ناقله با هم به نحوی درآمیزند که تمیز آن از یکدیگر ممکن نباشد؛ به دیگر سخن، شرکاء توافق می کنند که مالکیت انفرادی خود را به مالکیت اشتراکی تبدیل نمایند به گونه ای که حق هر کدام در عین حال که به صورت عینی موجود و اصالت دارد، منتشر در مجموع باشد.
در این مفهوم، عقد شرکت جنبه معاوضی و تملیکی دارد؛ یعنی برای ایجاد اشاعه در مالکیت لازم است هر شریک به وسیله یکی از عقود ناقله سهم مشاع از ملک خود را به صورت معاوضی به دیگران تملیک کند و با این مفهوم، عقد شرکت عقدی لازم خواهد بود، زیرا شریک در مالی نمی تواند به دلخواه خود اشاعه را به هم زده و آورده خود را مطالبه کند؛ هر چند هر شریک بر مبنای قواعد حاکم بر مالکیت مشاع و طبق ماده 589 قانون مدنی می تواند تقاضای تقسیم مال مشترک را بنماید.
2-1-2-3-4- شرکت عقدی به معنای اداره مال مشاع:
بعضی از فقهای امامیه عقد شرکت را چنین بیان نموده اند: «عقدی است که ثمرۀ آن جواز تصرف هر کدام از مالکین است بر شیء واحد به صورت مشاع. برخی از حقوقدانان نیز در این زمینه می گویند: شرکت عقدی است که ثمره آن جواز تصرف مالکین متعدد شیء واحد، در مال مشترک است»؛ به عبارت دیگر، قراردادی است که تصرف مالکان مشاع در یک مال را ممکن می سازد. در این مفهوم، سمت شرکاء بعد از تحقق شرکت، وکالت و عاملیت است و بر مبنای این تعریف، شرکت عقدی اذنی و جزء عقود جایز محسوب می شود. حقوقدانان مصری شرکت را اختلاطی از یک مبادله می دانند که سبب آن اشاعه در مالکیت است. آنها با تلقی اعطای نیابت در تصرف به عنوان چهره ای دیگر از عقد، معتقدند: توکیل در تصرف و اداره و تقسیم سود و زیان، عقدی فرعی است که ضمیمه اشاعه در مالکیت می شود، بدون این که با عقد اصلی ترکیب گردد. بنابراین هیچ مانعی ندارد که هر کدام از این دو عقد آثار و طبیعت خاص خود را حفظ کند، یکی جایز باشد دیگری لازم.
به نظر می رسد اثر عقد شرکت، ایجاد اشاعه در مالکیت باشد که نتیجه آن اذن در تصرف است، زیرا شرکت در زمره عقود لازم است ولی اشاعه را می توان از طریق تقسیم مال مشاع زایل نمود ( ماده 589 قانون مدنی) البته شرکا می توانند ضمن عقد شرکت، اعطای نیابت در تصرف را برای یکدیگر شرط نمایند.
2-1-2-3-5- مفهوم شرکت عقدی در حقوق مصر
در حقوق مصر نیز قانون مدنی در ماده 505 در تعریف عقد شرکت بیان داشته است: « شرکت عقدی است که به موجب آن دو نفر یا بیش تر با پرداخت حصه ای از مال یا عملی ملزم می شوند که هر کدام در این مال سهمی داشته باشند و آن چه از سود یا زیان آن به دست می آید، بین خود تقسیم نمایند. هم چنین ماده 844 قانون « موجبات و عقود » لبنان در تعریف عقد شرکت می گوید: « شرکت عقد مبادله ای است که به موجب آن دو نفر یا تعدادی در یک چیز شریک می شوند، بااین قصد که آن چه از سود به دست می آید، بین خود تقسیم کنند.
شبیه این تعریف را می توان در مواد 494 قانون مدنی لیبی، 473 قانون مدنی سوریه، 626 قانون مدنی عراق و 582 قانون مدنی اردن ملاحظه کرد. در حقوق مصر قانونگذار بر این عقیده است که اراده متعاملین و قصد مشترک آنها مبنای ایجاد اشاعه است و این وجه رایج و متداول و به نوعی شایع از منظر قانونی است. اما برخی از حقوقدانان مصری بر این عقیده اند که عقد قرارداد شرکت با حالت اشاعه متفاوت است، چرا که انعقاد قرارداد بر مبنای قصد و اراده طرفین متعاملین و همراه با آثار قانونی حاکم بر آن منعقد می شود، در حالی که حالت اشاعه بدون اراده طرفین است. این نظر حقوقدانان مصری بیشتر شرکت قهری یا ناشی از ارث را تعبیر می نماید.
2-1-3- ویژگی های شرکت مدنی در حقوق ایران

bew213

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
4-تجزیه وتحلیل داده ها834-1-آمارتوصیفی:834-2 آمار ا ستنباطی113
4-2-2 تجزیه و تحلیل چند متغیره125
4-2-3-تحلیل مسیر:165فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1-خلاصه ونتیجه گیری :1705-2-راهکارها وراهبردهای پیشنهادی:1765-3-کمبودها ونواقص:1785-4- پیشنهادها :179منابع و ماخذ180پیوست184
چکیده انگلیسی188

فهرست جداول
عنوان صفحه
TOC o "1-3" h z u جدول 4-1: شاخص های توصیف داده های خام مربوط به سن پاسخگویان84جدول 4-2:توزیع فراوانی افرادبرحسب سن به صورت گروه بندی شده85جدول 4-3: توصیف داده های مربوط به جنسیت دانشجویان85جدول 4-4: توزیع فراوانی افرادبرحسب جنسیت86
جدول 4-5: توصیف داده های مربوط به محل تولد دانشجویان86جدول 4-6: توزیع فراوانی افرادبرحسب محل تولد87جدول 4-7: توصیف داده های مربوط به محل سکونت دانشجویان87جدول4-8: توزیع فراوانی افرادبرحسب محل سکونت فعلی88
جدول 4-9: توصیف داده های مربوط به وضعیت تاهل دانشجویان88جدول 4-10: توزیع فراوانی افرادبرحسب وضعیت تاهل89جدول 4-11: توزیع فراوانی افرادبرحسب درآمدماهیانه خانواده:89جدول 4-12: توصیف داده های مربوط به رشته ی تحصیلی دانشجویان90جدول4-13: توزیع فراوانی افرادبرحسب رشته تحصیلی91جدول 4-14: شاخص ها: توصیف داده های مربوط به مقطع تحصیلی پاسخگویان91جدول4-15: توزیع فراوانی افرادبرحسب مقطع تحصیلی92جدول 4-16: شاخص ها: توصیف داده های مربوط به میزان تحصیلات پدر پاسخگویان92جدول4-17: توزیع فراوانی افرادبرحسب میزان تحصیلات پدر93جدول 4-18 شاخص ها: توصیف داده های مربوط به میزان تحصیلات مادر پاسخگویان93جدول 4-19: توزیع فراوانی افرادبرحسب میزان تحصیلات مادر94جدول4 -20 شاخص ها: توصیف داده های مربوط به نوع شغل پدر پاسخگویان94جدول 4-21: توزیع فراوانی افرادبرحسب شغل پدر95جدول4 -22: شاخص ها: توصیف داده های مربوط به نوع شغل مادر پاسخگویان95جدول شماره4-23: توزیع فراوانی افرادبرحسب شغل مادر96جدول4-24شاخص های توصیف داده های مربوط به هزینه ی ماهیانه ی خانواده96جدول4-25: توزیع فراوانی افرادبرحسب هزینه ی ماهیانه ی خانواده97جدول4- 26:شاخص های توصیف داده های(خام) مربوط به هزینه ی شخصی دانشجو97جدول 4- 27: توزیع فراوانی افرادبرحسب هزینه ی ماهیانه ی شخصی98جدول 4-28:شاخص های توصیف داده های مربوط به نوع منزل مسکونی خانواده دانشجو98جدول4- 29: توزیع فراوانی افرادبرحسب نوع مالکیت منزل99جدول4-30: شاخص های توصیف داده های(گروه بندی نشده) مربوط به ساعات مطالعه دانشجو درشبانه روز100جدول4- 31: توزیع فراوانی افرادبرحسب ساعات مطالعه درشبانه روز100جدول4- 32:توصیف فراوانی افراد برحسب استفاده ازامکانات101جدول4- 33:توزیع فراوانی افراد برحسب استفاده ازامکانات101جدول4-34:شاخص های توصیف داده های(گروه بندی نشده) مربوط به هزینه خریدسالانه کتاب102
جدول4-35: توزیع فراوانی افرادبرحسب هزینه خریدسالانه کتاب102جدول4-36: توصیف فراوانی افرادبرحسب شرکت درهمایش علمی103جدول4-37: توزیع فراوانی افرادبرحسب شرکت درهمایش علمی103جدول4- 38:توصیف فراوانی افراد بر حسب رائه پژوهش علمی104جدول4- 39:توزیع فراوانی افراد بر حسب رائه پژوهش علمی104جدول4- 40:توصیف فراوانی افراد برحسب آشنایی با انواع روش تحقیق105جدول4-41: توزیع فراوانی افرادبرحسب آشنایی با انواع روش تحقیق105جدول 4-42:توصیف فراوانی افراد برحسب جوابگویی امکانات مطالعه به نیازهای دانشجویان106جدول 4-43:توزیع فراوانی افراد برحسب جوابگویی امکانات مطالعه به نیازهای دانشجویان106جدول4-44:توصیف فراوانی افراد برحسب اهمیت جستجو وکنکاش علمی107جدول4-45: توزیع فراوانی افرادبرحسب اهمیت جستجو وکنکاش علمی107جدول4-46:توصیف فراوانی افراد برحسب عضویت درباشگاه پژوهشگران جوان108جدول4-47: توزیع فراوانی افرادبرحسب عضویت درباشگاه پژوهشگران جوان108جدول4-48: توصیف فراوانی افراد برحسب استفاده از راه حل های خود جهت دستیابی پاسخ به سوالات109جدول4-49: توزیع فراوانی افراد برحسب استفاده از راه حل های خود جهت دستیابی پاسخ به سوالات109جدول4-50: توصیف فراوانی افرادبرحسب استفاده ازنظرمشاورین تحقیقاتی110جدول4-51: توزیع فراوانی افرادبرحسب استفاده ازنظرمشاورین تحقیقاتی110جدول4-52 :توصیف فراوانی افراد برحسب علاقه به تحصیل111جدول4-53 :توزیع فراوانی افراد برحسب علاقه به تحصیل111جدول4-54 :توصیف فراوانی افراد برحسب پایگاه خانوادگی112جدول4-55 :توزیع فراوانی افراد برحسب پایگاه خانوادگی112جدول4-56:آزمون همبستگی بین سن وگرایش به پژوهش113جدول 4-57:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس جنسیت آنان114جدول4-58:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس وضعیت تاهل آنان114
جدول 4-59: آزمون همبستگی بین درآمدماهیانه خانواده ی دانشجو وگرایش به پژوهش115
جدول4-60:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس رشته تحصیلی آنان115
جدول4-61:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس مقطع تحصیلی آنان116
جدول4-62:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس سطح تحصیلات پدر116جدول4-63:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس سطح تحصیلات مادر117جدول4-64:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس شغل پدردانشجو118
جدول4-65:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس شغل مادردانشجو118
جدول4-66:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس دسترسی دانشجوبه امکانات مطالعه119
جدول4-67: آزمون همبستگی بین هزینه ی ماهیانه خانواده ی دانشجو وگرایش به پژوهش119
جدول4-68: آزمون همبستگی بین هزینه ی ماهیانه دانشجو وگرایش به پژوهش120
جدول4-69:آزمون همبستگی بین ساعات مطالعه دانشجودرشبانه روز وگرایش به پژوهش120جدول 4-70: آزمون تفاوت میانگین بین نوع منزل مسکونی خانواده دانشجو وگرایش به پژوهش120جدول4-71: آزمون همبستگی بین هزینه ی سالانه خریدکتاب وگرایش به پژوهش121جدول4-72: آزمون همبستگی بین علاقه به تحصیل وگرایش به پژوهش121جدول4-73: آزمون همبستگی بین پایگاه خانوادگی دانشجو وگرایش به پژوهش121جدول4-74:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس آشنایی دانشجوبا روش تحقیق122جدول4-75:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس وجودمشاورین تحقیقاتی123جدول4-76:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس عضویت درباشگاه پژوهشگران124جدول4-77:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس شرکت درهمایشهای علمی124جدول4-78:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه متغیرهای مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا30) مرحله ی اول127
جدول4-79: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق128جدول4-80:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27به جزشغل مادر) مرحله ی دوم129
جدول4-81 مرحله ی دوم مدل پس رونده ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل (متغیرهای 1تا27به جزشغل مادر)به کار رفته درتحقیق130
جدول 4-82: تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله سوم131
جدول4-83: مرحله ی سوم مدل پس رونده ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش و متغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق132
جدول 4-84:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله ی چهارم133
جدول4-85: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق( مرحله ی چهارم رگرسیون پس رونده)134
جدول 4-86:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله پنجم135
جدول4-87: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق درمرحله پنجم136جدول 4-88:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله ششم.137جدول 4-89:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق درمرحله ششم ازرگرسیون پس رونده138
جدول 4-90:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هفتم.139
جدول 4-91:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق140جدول 4-92:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش با استفاده از متغیرهای مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هشتم رگرسیون پس رونده141جدول 4-93:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش و متغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق مرحله هشتم رگرسیون پس رونده141
جدول 4-94:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله نهم رگرسیون پس رونده143جدول 4-95:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله نهم144جدول 4-96:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله دهم145جدول 4-97:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل تحقیق درمرحله ی دهم146جدول 4-98: تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله یازدهم147جدول 4-99: جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق (مرحله یازدهم)148
جدول 4-100:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله دوازدهم149جدول 4-101:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق( مرحله دوازدهم)150
جدول 4-102:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده متغیر های مستقل تحقیق(مرحله 13)151جدول 4-103:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل تحقیق مرحله سیزدهم152جدول 4-104:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا 27مرحله چهاردهم)153جدول4-105:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله چهاردهم154جدول 4-106:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27 مرحله پانزدهم)155
جدول 4-107: جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله پانزدهم156
جدول 4-108:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده ازمتغیرهای مستقل تحقیق مرحله شانزدهم157
جدول 4-109:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق مرحله شانزدهم158
جدول 4-110تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هفدهم159
جدول4-111: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق160جدول4-112:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هجدهم161
جدول 4-113:ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله هجدهم162جدول 4-114:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله نوزدهم163جدول4-115: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل تحقیق (مرحله نوزدهم)164جدول4-116::میزان تاثیر مستقیم ، غیرمستقیم وتاثیرکل متغیرهای مستقل بر گرایش به پژوهش168

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- نمودار میله ای توزیع فراوانی سن84نمودار4-2: نمودارستونی توزیع فراوانی درآمد ماهیانه ی خانواده90نمودار 4-3- نوع مالکیت منزل مسکونی خانواده99نمودار4-4-نمودارساختارتفاوت میانگین بین آشنایی دانشجوبا روش تحقیق وگرایش به پژوهش122
نمودار4-5- نمودارساختارتفاوت میانگین بین استفاده از مشاورین تحقیقاتی وگرایش به پژوهش123
نمودار 4-6-تحلیل مسیر167
چکیده:مقدمه وهدف:اساس توسعه هر جامعه ای به اهتمام بر پژوهش استوار است ودراین راستا دانشجویان واز همه مهمتر دانشگاهها نقش عمده را در جهت نیل به اهداف ایفا می کنند.این مطالعه با هدف بررسی عوامل اجتماعی، اقتصادی موثربرگرایش دانشجویان به پژوهش انجام شده است.
روش:پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی به شیوه ی پیمایشی(پرسشنامه ی محقق ساخته)وجامعه ی آماری دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد جهرم ونمونه ی آماری 344نفر باروش نمونه گیری خوشه ای وانتخاب واحدهای نمونه به صورت تصادفی انجام گرفته است.
یافته ها: درآزمون همبستگی پیرسون بین متغیر های مستقل سن ،هزینه ی ماهیانه ی دانشجو،ساعات مطالعه دانشجو درشبانه روز،هزینه سالانه خرید کتاب و علاقه به تحصیل و گرایش به پژوهش رابطه وجود دارد.درآزمون تفاوت میانگین نمره های متغیرهای مستقل جنسیت، وضعیت تاهل،مقطع تحصیلی،وجود مشاورین تحقیقاتی در دانشگاه وعضویت در انجمن علمی رشته ی تحصیلی مربوطه ومتغیر وابسته گرایش به پژوهش به لحاظ آماری تفاوت معنادار وجود داشته است.
نتایج :دانشجویان با استفاده از نظر مشاورین تحقیقاتی وعضویت درانجمن های علمی رشته ی تحصیلی خود به تدریج در تجربه ی اساتید شرکت می نمایندوالگوهای آموخته ی آنان رابه تعهدات درونی تبدیل می کنند.آنان با برنامه ریزی جهت مطالعه درشبانه روز وهزینه هایی که ماهیانه جهت امور دانشجویی خویش می کنند وهزینه هایی که سالانه جهت خرید کتاب اختصاص می دهند وبا علاقه به تحصیل اهداف فرهنگی وراهها وابزارهای نهادی شده ی قابل قبول برای نیل به اهداف فرهنگی را پذیرفته ودرجهت آن تلاش می کنند.آنان در گروههای همسن وسال بین خانواده ،جامعه وخویشاوندان وهمسایه‌ها ومحیط کار وساطت می کنند.همچنین با توجه به عنصر جنسیت دانشگاه سهم موثری در باز تولید روابط اجتماعی و نهادهای منزلت وقدرت دارد وفرهنگ دانشگاهی بازتابی ازاین تعارضات است.زمانی که نیازهای زیستی و امنیت جانی موجب نگرانی افراد نیست،نیازهای عضویت و تعلق به محیط اجتماعی ظاهر می شوند ونیازهای دوستی ،عضویت وعشق تبلور می‌یابند،تشکیل روابط تازه با اطرافیان ،کارگروهی ونیاز به عضویت وتعلق انسان را وادار به عضویت در انجمن ها یا گروهها می‌کند وآنها با افراد دور وبر خود همکاری می کنند.کسانی هم که سطح تحصیلات بالاتری دارند اندیشه ی نوی را سریع می‌پذیرند ومراحل آگاهی ،علاقه، ارزشیابی وآزمایش وقبول آن اندیشه ی نورا به سرعت پشت سر می گذارند.
کلید واژه ها:توسعه ، دانشجو،دانشگاه،جهرم،عوامل اجتماعی ،عوامل اقتصادی،پژوهش

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1-مقدمه
1-2-بیان مسأله
1-3- تاریخچه یا سابقه ی موضوع یا مسأله
1ـ4ـ اهمیت و ضرورت پژوهش
1ـ5ـ اهداف پژوهش
1-6- تعریف واژه ها و مفاهیم کلیدی

1ـ1ـ مقدمه: تحقیق به طور کلی بر کشف اصول عمومی و کلیت ها تأکید دارد و ویژگی های کلی مجموعه ی مورد بررسی ، مجموعه ی کوچک تر موجود در آن را به دست می دهد.تحقیق کنکاش ماهرانه ، منظم و دقیق در پدیده هاست . محقق می داند که چه چیزهایی درباره ی موضوع مورد تحقیق او روشن است و کار خود را ازهمان نقطه با برنامه ریزی دقیق آغاز می کند . او اطلاعات را جمع آوری وثبت می کند و سپس آن ها را با دقت مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. پژوهشگر برای جمع آوری اطلاعات ، تا آن جا که امکان داشته باشد و یا از عهده ی تهیه و ابداع آن ها بر آید از بهترین وسایل موجود استفاده می کند. او برای بالا بردن دقت مشاهده ، ثبت طبقه بندی و محاسبه ی اطلاعات جمع آوری شده از وسایل گوناگون و به منظورهای مختلف استفاه می کند. پژوهشگر سعی می کند که پیوسته نگرش ها و تمایلات شخصی را از کار خود حذف کند، تنها در جستجوی اطلاعات واقعی است که می توانند فرضیه ی او را رد یا تأیید کند و هیچ تلاش سوگیرانه ای در جهت ترغیب یا اثبات فرضیه های خود به کار نمی برد ، تأکیدش بر آزمایش است نه بر اثبات فرضیه . پژوهشگر سعی در ارتقاء تفکر و منطق خود دارد و بر احساسات و عواطف شخصی خود در تشریح مسائل لگام می زند . تحقیق کوششی است برای تنظیم اطلاعات به صورت واژه‌های تعریف شده و در صورت امکان بیان آن ها در قالب کمیت های قابل اندازه گیری و یافته های مهم و مفید را نمی توان از طریق روش های شتاب زده و غیر دقیق به دست آورد. (دلاور،1390: 48-47)
کرلینگر (1986 ، ص 11) پژوهش علمی را چنین تعریف می کند: پژوهش علمی عبارت است از مطالعه نظامدار ، کنترل شده تجربی و انتقادی یک یا چند قضیه فرضی درباره ی روابط اجتماعی میان پدیده های طبیعی (هومن ، 1389: 75)
در حل مسائل پژوهشی باید تمایز مهم بین روشهای علمی که مبتنی بر مشاهده و آزمایش است و روشهای غیر علمی که به دنبال جواب پرسش ها از طریق کاربرد روش های غیر تجربی است مورد تأکید قرار گیرد . اگر پژوهشگر علمی به امری اعتقاد دارد باید به گونه ای اعتقاد خود را خارج از دنیای خویش به مرحله ی آزمایش بگذارد. در دنیای علم ، هر گونه عقیده ی ذهنی باید در برابر و اقعیت عینی قرار گیرد، و به بیان دیگر به گونه تجربی آزموده شود . پژوهشگر ضمن آنکه نگران نتایج پژوهش خویش است و همواره به آن می اندیشد ، هرگز بیم آن ندارد که یافته های پژوهش او مورد انتقاد قرار گیرد . (هومن، 1389: 77)
دستیابی هر جامعه به جایگاه علمی و تحقیقاتی برتر ، بسته به این است که افراد تحصیل کرده آن جامعه و به ویژه دانشجویان به اهمیت و تأثیر گذاری کارهای پژوهشی واقف شوند و در عین حال از روحیه و انگیزه لازم نسبت به پژوهش برخوردار باشند. به عبارتی اساس توسعه و پیشرفت هر جامعه ای بر اهتمام به امر پژوهش استوار است و در این راستا دانشجویان و از همه مهمتر دانشگاه ها نقش عمده را در جهت نیل به اهداف ایفا می کنند.
به طور کلی برای انجام پژوهش مابایست انواع قلمروهای معرفتی رابشناسیم ،این قلمروهای معرفتی عبارتنداز فلسفه ،دین ،ایدئولوژی وعلم .این انواع قلمرو های معرفتی به لحاظ های ذیل متفاوتند:
ا- به لحاظ موضوع
2-به لحاظ سائق و انگیزه داخلی و ذاتی، و ریشه روانی
3-به لحاظ روش
4- به لحاظ هدف
5-به لحاظ شکل و جهت حرکت تاریخی
6-به لحاظ زبان و شیوه یا استیل
7-به لحاظ منشا جامعه شناختی از نظر تشکل و گروه بندی
8-به لحاظ کارکرداجتماعی
9- به لحاظ سازمان اجتماعی کسب و نگهداری
10-به لحاظ ممثل انسانی یا تیپ رهبری
تا آنجا که به علم مربوط می شود:
موضوع در علم: پرداختن به جهان محسوس-فیزیکی-طبیعی است، در حالی که در فلسفه؛ پرداختن به وجود در کلیت آنست، در دین؛ پرداختن به فضای نجات و رستگاری است، در ایدئولوژی؛ پرداختن به فضای حول و حوش روزمرگی و وضعیت های مربوطه سیاسی- اجتماعی است.
انگیزه در علم؛ اشتیاق به کنترل و تسلط بر طبیعت، روان و جامعه است. در حالیکه در فلسفه؛ «حیرانی مدام در اینکه چیزی وجود دارد»، در دین؛ سائق تحفظ روحی از طریق رستگاری بوسیله قدرت قدسی، در ایدئولوژی؛ سائق زیستن و ماندن.
روش وفرایند ذهنی در علم؛ تجربه، مشاهده، اندازه گیری و استقراء و قیاس است. در حالی که در فلسفه؛ عقل و جوهرنگر، از طریق مواجهه مستقیم ، در دین؛ عمل ذهنی ،امید، ترس، عشق، اراده، آگاهی و غیر آن، همگی مبتنی بر تشخیص عدم کمال (کامل نبودن) جهان و به دنبال وحی به عنوان شکل انزال از منشاء به ممثل ، در ایدئولوژی؛ توجیه، و تاثیر در صحنه.
هدف در علم؛ بازنمایی پراگماتیستی روابط پدایداری( پیش بینی، بازسازی) است، در حالی که در فلسفه؛ شرکت در روابط وجودی با عنایت به معنی، ذات، وجوهر، جهت متعالی ترین تشکل شخص: « فرهنگی شدن»، در دین ؛ نجات شخص و گروه، در ایدئولوژی؛ دوام روزمرگی.
شکل و جهت حرکت تاریخی در علم؛ غیرشخصی، رو به جلو ، و از ارزش اندازنده سیستم های قبلی است. در حالیکه در فلسفه؛ دارای پیشرفت است ولی نه ترقی، در دین؛ رو به عقب و بازگشت به اصل است، بدون رشد و پیشرفت، در ایدئولوژی؛ حرکت زیگزاگی ، با محوریت حال، قشری و دگماتیک و غیر انتقادی است.
زبان و استیل خاص در علم؛ بیشتر مصنوعی ، اصطلاحی و بین المللی شده است، در حالی که در فلسفه ؛ زبان طبیعی اما به شیوه نخبگان، در مذهب؛ زبان طبیعی عامه، در ایدئولوژی؛ اختلاط این ها ( سه فرم دیگر) و با رنگ سیاسی و ظاهر فریبانه.
منشاء جامعه شناختی از لحاظ تشکل و گروه بندی، در علم؛ طبقه و گروه اقتصادی ومنفعتی است، در حالی که در فلسفه؛ مدنی-شهری ( در دوره تسلط پارامتر سیاسی)، در دین؛ بنیان خویشاوندی ( در دوره تسلط پارامتر خانوادگی)، در ایدئولوژی ؛ نافذ در کلیت جامعه تحت هر قشربندی و پیش برنده توسط باند و جناح وحزب.کارکرد اجتماعی در مورد علم ؛سلطه ورفاه مادی است درحالی که درفلسفه ؛ارائه ی بینش است وفرهنگ ؛در دین ؛تحمل ،تعالی ،ووحدت است در ایدئولوژی؛چرخاندن اجتماعی و دست کاری مهندسی توده ای است .
سازمان و پایگاه کسب و حفظ در علم ؛ دانشگاه، پژوهشکده، کاراگاه و آزمایشگاه است، در حالی که در فلسفه؛ حلقه، مکتب و آکادمی است، در دین؛ مسجد ، کلیسا، کنیسه، ودیر است، در ایدئولوژی؛ مقر حزب است، و مرکز کنترل و هدایت وسائل ارتباط جمعی.
ممثل انسانی یا تیپ نمونه انسانی و راهبر در علم؛ دانشمنداست ، در حالی که در فلسفه ؛ فیلسوف است و خردمند، در دین؛ پیامبر، پیر و مرشد قدیس است ، در ایدئولوژی؛ ایدئولوگ، و سیاستمدار است.
قلمروهای معرفتی در مرزبه هم می پیوندند و بنابراین، در این نقاط، مباحث ، تابع مسائل مطروحه در نظریه ای مرزی است. این به معنی این است که علم در نهایت به فلسفه می پیوندد ودر فلسفه به مذهب. در ثانی اینکه، اگر چه این قلمروها در کنار هم عمل می کنند و برای یکدیگر لازمند، ولی در بین این قلمروها یک سلسله مراتب عینی ارزشی وجود دارد؛ به ترتیب تزاید از ایدئولوژی به علم به فلسفه به مذهب. با پذیرش این چهار قلمرو معرفتی و تشخص عینی-ذاتی آنها، آن وقت مشکلات معرفتی که در طول قرون و اعصار وجود داشته قابل پیش بینی و پیشگیری خواهد بود؛ از آن جمله است تسلط مذهب بر فلسفه و علم در قرون وسطی ( به لحاظ روش، ارزش و موضوع) و انتقام از آن یعنی تسلط علم بر فلسفه و مذهب از آغاز قرون جدید.(توکل،1389: 15-12)
بودجه ی تحقیقاتی یکی از شاخص های توسعه ی اقتصادی و اجتماعی به شمار می رود و شاخص آن نیز نشان دهنده ی اهمیت رویکرد پژوهش محور در مدیریت اجرایی کشورهاست . بر همین اساس در کشورهای پیشرفته ،سرمایه گذاری در امور پژوهشی از جایگاه ویژه ای برخوردار است . به طوری که بین 1 تا 3 درصد از تولید ناخالص ملی این کشورها صرف امور پژوهشی و تحقیقاتی می شود در حالی که طبق اظهارات مسئولین ذیربط در کشور ما در سال 1380 زیر نیم درصد بود. (امامی ، 1386،به نقل ازظریفیان ومحمدی1387).
بر اساس برآورد یونسکو در دهه ی 90، در مقابل کشوهای پیشرفته که مبلغ 265/434 میلیارد دلار برای فعالیت های مطالعاتی و تحقیقاتی هزینه کرده اند ، کشورهای در حال توسعه مبلغ 325/18 میلیارد دلار و ایران به عنوان یکی از این کشورها تنها مبلغ 22/0 میلیارد دلار صرف این مهم کرده است . این در حالی است که حدود 3 درصد بودجه دانشگاه ها به امور پژوهشی اختصاص می یابد که به علت کمبود بودجه ، فعالیت های پژوهشی در دانشگاه ها با مشکلات فراوان و کمبود امکانات و تجهیزات مواجه است. ( شفیعی ،1382، به نقل ازهمان).
هر دانشجو یادانش آموخته در ریخت شناسی اجتماعی ایران، در سطحی کیفی و موثر ، با چند نفر اعضای دیگر خانواده و چندین نفر دیگر از سایر نهادهای اجتماعی تماس و تعامل تعیین کننده دارد. همانگونه که هر پردیس دانشگاهی و مرکز آموزش عالی در کشور با محیط اجتماعی ، اقتصادی، سیاسی وفر هنگی پیرامون خود در سطوح شهری ، استانی ، منطقه ای و ملی و تا حدودی بین المللی رابطه تعیین کننده ای به وجود می آورد.وجود یک پردیس هرچند کوچک دانشگاهی در یک شهر ، الگوهای ارتباطی ، بازار عرضه و تقاضا و سایر فعل و انفعالات اجتماعی را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد. بر اساس آمار سال 1384 مجموع دانشگاه ها ، موسسات و مراکز آموزش عالی کشور به 622مورد بالغ شده است(همان،29،به نقل ازفراستخواه ،1389).که بخش قابل توجهی از این تعداد به صورت دانشگاه ها وموسساتی است که هر کدام به نوبه خود در برگیرنده چندین دانشکده، یا واحد فرعی و پردیس های جداگانه ای هستند ودر مجموع در سر تا سر شهرهای کشور پراکنده شده اند.
در مشاهدات عادی نیز ملاحظه می کنیم که چگونه با ورود به هر شهر کوچکی شاهد واحدی از دانشگاه آزاد اسلامی ، پیام نور و سایر موسسات آموزش عالی دولتی و غیر دولتی هستیم.
بدین ترتیب می توان هر یک نفر از جمعیت فعلی متجاوز از 3 میلیون نفری[اکنون4میلیون نفری] دانشجو را در کشور ، با یک ضریب جمعیتی و نیز تعداد چند صد پردیس آموزش عالی را با یک ضریب اجتماعی در نظر گرفت و آن را در مقیاس جمعیتی و اجتماعی ، به صورت پدیده ای ساختاری و عامل موثر در تغییرات اقتصادی ، سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی ایران مورد تحلیل قرار داد. به بیان دیگر هم زندگی پردیس وهم زندگی دانشجویی و هم فرهنگ دانشگاهی در حال حاضر از مفاهیم کلیدی برای توضیح تحولات جامعه ایران و چالش های جاری و آتی آن هستند.این موضوع با توجه به جابه جایی گروه های مرجع قابل بررسی است. از این گذشته معمولا از یک دانشجو و سپس دانش آموخته انتظار می رود که به طور مستقیم و غیر مستقیم در محیط های پیرامونی خود تاثیربیشتری بگذارد و اساسا با دانشگاهیان است که گروهای نخبه ،عاملان اجتماعی ، ایده پردازان ، روزنامه نگاران ، کارشناسان ، مدیران و سیاستگذاران و فعالان و منتقدان شکل می گیرد وتولید کنندگان معانی و روابط اجتماعی به صحنه می آیند. به طور کلی نهاد «علم» برای جوامع در حال گذاری مانندایران ، یک نهاد مستقر و جا افتاده با کارکردهای آرام و مورد اجماع نیست بلکه پیوند تنگاتنگی با چالش های در این جوامع دارد وبه شدت جزو عوامل و موضوعات مورد اختلاف هستند و در مراکز معرکه ها و تعارض های اجتماعی قرار داردو برای همین است که دانشگاه ها در قبل از انقلاب از محوری ترین گرانیگاه های تحولات در ایران بود و پس از انقلاب نیز از نخستین معرکه ها ی کشاکش های فکری ، فرهنگی و سیاسی شد که نمونه اش انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه ها بود . پس از آن مباحث مربوط به اسلامی شدن دانشگاه ها و بومی شدن علم بود. شاید گزاف نباشد که بگوییم مهم ترین اختلاف های جریان های فکری – سیاسی در مرکز قدرت و پیرامون آن اختلاف مربوط به مرجعیت علم در اداره کشور بود که به انحای مختلف پای دانشگاه ودانشگاهی وکاروبار علمی رابه میان می آورد.(فراستخواه،1389: 123-122)
درونی شدن ونهادینه شدن علم و جایگاه دانشگاه در این راستا برای جوامع ( به ویژه با توجه به تحولات عصر اطلاعات و جامعه دانش ) شاخصی حساس و تعیین کننده به شمار می رود،اما رویکرد به علم دانشگاه موضوعی ساده و خنثی نیست.بحث بر سر علم و دانشگاه ، در واقع ، بحث بر سر نوع خاصی از نگرش ها و یک سلسله ارزش های اجتماعی ، یک سبک زندگی ،الگوهای خاصی از حل مسئله ، نوع متفاوتی از قضاوت کردن ، تعامل با دیگران ، اداره زندگی اجتماعی ، شیوه مدیریت و رهبری است. زیرا علم و دانشگاه یک محصول ساده نیست.که کار آن با مبادله و انتقال رفع و رجوع بشود.بلکه علم و دانشگاه فرهنگ خاص خود را دارد . بود و نبود علم یا دانشگاه یا اختلاف بر سر آن امر ساده ای نیست و ریشه در نگاه به عالم و آدم دارد و بازتابی از نگرش هاو ارزش ها و الگوهای متفاوتی است که اخلاق و منش علمی از جمله آن است.
انتقال دانشگاه از خارج به داخل کشور در چند دهه پیش و ایجاد ساختمان و برنامه های دانشگاهی در پی آن و رشد کمی آموزش عالی از طریق افزایش پردیس ها و مراکز و افزایش جمعیت دانشجویی ، فرایندی گمراه کننده خواهد بود اگر از رهگذر آن فرهنگ دانشگاهی در کشور نتواند توسعه پیدا کند و نتواند در بسترخود زندگی دانشجویی را به صورتی ثمربخش،از جمله درزمینه اخلاق علمی ارتقا بدهد.(همان منبع: 124-123)
استقلال دانشگاهی در دنیای پیشرو بر اساس رویکرد دلیل گرا، از ماهیت ارزش ها و هنجار های نیرومند اجتماع علمی و مقتضیات نظام حرفه ای دانشگاهیان منبعث شده و معنا یافته است و بر مبنای رویکرد علت گرا ریشه در زمینه های نهادی و ساخت متکثر جوامع غربی داشته است. دولت در این جوامع تنها قدرت فراگیر نبود و نهادهای نیرومند اقتصادی ( مالکیتی و ... ) و اجتماعی و فرهنگی دیگری وجود داشتند که در یک شرایط رقابتی قدرت دولت را تعدیل می کردند و به همین سبب، نخستین دانشگاههای غربی توانستند جای پایی برای استقلال پیدا بکنند. از سوی دیگر، چالش های عمیق و درون زای سنت و تجدد در این جوامع موجب شد که دانشگاهیان، به منزله ی گروههای مرجع جدید، واقعا از نفوذ و مشروعیت مستقلی برخوردار بشوند و پشتوانه های فکری، فرهنگی و اجتماعی کافی برای استقلال خود داشته باشند. طی سده های متمادی، با وجود فراز و نشیب های جوامع مختلف غربی که پیش تر به آن اشاره کردیم، دانشگاههای این جوامع، از زیر ساخت های استواری برای استقلال برخوردار شدند و حتی تحولات ما بعد صنعتی اخیر و عواملی چون تجاری شدن، کالایی شدن و مانند آن، با وجود همه ی تهدید ها و چالش هایی که برای دانشگاه ها به وجود آورده است، نمی تواند اساس استقلالشان را یکسره از بین ببرد.
اما دانشگاه ایرانی از ابتدا با مشکلات و مسائل اساسی تری مواجه بود. بر خلاف جوامع غربی، دانشگاه در جامعه ی ما از متن تحولات درونی سنت های تعلیمی و تحقیقی این جامعه و در بستری از سیر جدالی و توسعه ی این سنت ها در مواجهه با انتقادها و تغییرات جدید به وجود نیامد. تصلب و تحجر موجود در ساخت جامعه موجب شد که نهاد های سنتی آموزشی، به جای این که نقدها را جذب کنند و از طریق سازگاری فعال با تحولات جدید پیش بروند، از نقد و تحول امتناع کردند و نتیجه اش این شد که دانشگاه به جای اینکه از متن تحولات آن ها پدید بیایند، بیش تر جنبه وارداتی پیدا کرد و به عبارت دیگر مکتب ها و حوزه ها تغییر نیافتند و وضع موجود خود را محافظه کارانه نگه داشتند و دانشگاه به صورت جریانی کاملا گسسته، و از خارج الگو برداری و اقتباس شد. بنابر این، دانشگاه ایرانی از ابتدا فاقد ریشه های هنجاری قوی و نظام حرفه ای درون زا بود و زیر پایش از حیث استقلال سست بود.
از سوی دیگر، قدرت فراگیر دولت و فقدان یا ضعف نهاد های رقیب غیر دولتی، موجب شد که دانشگاه در درون دولت به وجود بیاید. جدال سنت و تجدد نیز در ایران بیش از این که در عمق زندگی جامعه و نهادهای آن جریان داشته باشد، محدود به سطحی از گفتار های نخبگان معدود بود و تنها گاهی با خود امواجی توده وار به وجود می آورد که در آن معمولا شور بر شعور غلبه می کرد. بنابراین، دانشگاه ایرانی نیز نمی توانست به گفتمان های عمیق تجدد خواهی و چالش عمیق آن با سنت، پشت گرم بشود و از این طریق جای پایی برای استقلال به دست آورد.
این عوامل سبب شد که استقلال دانشگاه ایرانی پیوسته با نشیب و فرازها و بیم ها و امیدها همراه بود.(همان منبع،28-27).
دستیابی هر جامعه به جایگاه علمی و تحقیقاتی برتر ، بسته به این است که افراد تحصیل کرده آن جامعه و به ویژه دانشجویان به اهمیت و تأثیر گذاری کارهای پژوهشی واقف شوند و در عین حال از روحیه و انگیزه لازم نسبت به پژوهش برخوردار باشند. به عبارتی اساس توسعه و پیشرفت هر جامعه ای بر اهتمام به امر پژوهش استوار است و در این راستا دانشجویان و از همه مهمتر دانشگاه ها نقش عمده را در جهت نیل به اهداف ایفا می کند.(ظریفیان ومحمدی،1387: 3)
«عده ای ازمتخصصان بر جسته دانشگاهی مشکلات نظام پژوهش در کشور ما را نبود حمایت مالی ، تجهیزات و امکانات بها ندادن به پژوهشگران ، کمبود سرانه پژوهشی ، سردرگمی مراکز پژوهشی ، مشتری محور نبودن پژوهش ها ، بها ندادن به پژوهش در بخش صنعت ، سهم اندک پژوهش در تولید ناخالص ملی و عجین نبودن روند توسعه با پژوهش را بر شمرده اند که بخش پژوهش در ایران با آن دست به گریبان است .»
1ـ2ـ بیان مسأله
بیان کافی از مسأله یکی از عناصر مهم پژوهش است . اصل اساسی این است که اگر کسی مایل به حل مسئله ای باشد ، قبل از هر چیز بایست بداند که مسئله چیست ، چه می خواهد انجام دهد، مشکل چیست ، و مسئله ی علمی کدام است ؟ انگیزه های علمی و نظری ، موضوعات وسیع و دامنه داری برای پژوهش دارند، کلیت بیشتر فرضیه ها و تئوری ها تا آن حد است که تبیین های ممکن چندین واقعیت را امکان پذیر می سازد.(هومن،1389: 122و124)
پژوهش مستلزم کاوش به منظور یافتن پاسخ برای مسائل حل نشده (اما حل شدنی ) است و هدف مطالعه و پژوهش علمی پیدا کردن جواب مسائل است .(همان منبع،1389: 126)
نخستین گام در توسعه ،یک طرح پژوهشی علمی و قابل اجرا ، روشن کردن مسئله مورد نظر و طرح نوعی پرسش است که بتوان با استفاده از روش علمی به آن پاسخ داد. .(همان: 136)
در بررسی عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پژوهش به دنبال کشف راههایی هستیم که دانشجویان برای رسیدن به این مهم بایست به چه وسایل ، امکانات و منابع و فضای لازم و زمینه هایی دسترسی داشته باشند ؟ تاچه اندازه به مطالعه وتحقیق اهمیت می دهند ؟ دانشجویان برای انجام پژوهش چه روش پژوهشی را بیشتر می پسندند؟
1ـ3ـ تاریخچه یا سابقه ی موضوع یا مسأله


درتعریف انسان به عنوان موجودی که می اندیشد،فکرمی کند،یااندیشمند،اندیشه گر،اهل فکراست قدمت چندهزارساله دارد.براین اساس،اندیشه یافکر به مثابه ملاک انسانیت انسان ومتمایزکننده وی ازسایرمخلوقات عمدتا ثابت،مستقل،ومبراازتاثیرات فردی،اجتماعی ومحیطی تلقی شده است.این حکم البته درقرون اخیرتزلزل یافته وبرعده وعده کسانی که ثبات ،استقلال وتعالی ذاتی فکرومعرفت را زیرسوال برده اند،افزوده شده است .چنین شائبه هایی بی شک اتفاقی جدیدنیست وسابقه ی استدلالهای نسبی کننده فکروتغییرپذیری اندیشه وتاثیرپذیری معرفت وزمینی ،این جهانی وتابعی دیدن تفکرنیزبه چندهزارسال تاریخ بشرباز می گردد.درنتیجه هم مستقل ومطلق دیدن فکر وهم تبعی ومتغیر دیدن آن قدمتی طولانی دارد اگرچه سلطه وشمول اولی بویژه درگذشته بیش ازدومی بوده است،امادرنظرصاحب نظران ومحافل ومکاتبی که فکررا غیرثابت وتاثیرپذیر تلقی کرده اند،منابع تغییر وتاثیر یکی نیست.منبع تغییر وتاثیر و وابستگی فکرومعرفت ،دربرگیرنده ی طیف وسیعی است ازجسم وروان فرد تامحیط فیزیکی وطبیعی ،محیط اجتماعی وتاریخی. (توکل،15:1389)
به طور کلی تحقیق را دانشمندان مختلف به گونه ای متفاوت تعریف کرده اند که آن ها را به اختصار جمع بندی می نماییم .« هر گونه فعالیت منظم جهت مطالعه مسائل برای رسیدن به اصول کلی » تحقیق نامیده می شود. به عبارت دیگر تحقیق عبارتست از کاربرد روش های علمی در حل یک مسأله یا پاسخگویی به یک سؤال به زبان ساده » تحقیق یعنی « مسأله یابی یا راه حل یابی » از دیدگاه کرلینجر تحقیق عبارتست از بررسی و مطالعه منظم کنترل شده و آزمایش قضیه های فرضی درباره روابط اجتماعی بین پدیده های طبیعی با دیدی انتقادی. (دلاور، 1390 :47)
امور جاری زندگی شخصی و حیات اجتماعی ،مشکلات و علائق و تجربیات زندگی شخصی ، همه این مسائل قابل توجه ، منبعی است که سرشار از امکاناتی برای طرح های تحقیق اجتماعی است . به تبعیت از نظر سی رایت میلز برای آن که طرح تحقیق با بینش جامعه شناسانه قرین باشد باید از منابع خویش در مرتبط گرداندن مسائل جامعه به تجربیات خود استفاده کرد.
علاوه بر تجربیات و نظر شخصی منابع فراوانی در انتخاب موضوع وجود دارد. تحقیقات اجتماعی لزوماً از تجربیات و علائق محققان بر نمی خیزد بلکه ممکن است از جستجوی منظم برای موضوع تحقیق سرچشمه گیرد . برای یافتن موضوع تحقیق باید به دنبال منابع بالقوه گشت . یعنی تحقیقات منتشر شده ، محققان دیگر ، طرح های تحقیق در حال اجرا . (بیکر ، 1386 : 102 - 101)
دانش علمی؛ دانشی است که می توان آن را هم از طریق استدلال و هم از طریق تجربه (مشاهده ) تأیید کرد. اعتبار منطقی و تأیید تجربی ملاک هایی اند که به وسیله دانشمندان برای ارزشیابی ادعاهایی که درباره دانش می شود به کار می روند . این دو ملاک از طریق فرایند پژوهش به شکل فعالیت های پژوهشی دانشمندان ترجمه می شوند . فرایند پژوهش را می توان به عنوان یک شمای کلی از فعالیت های علمی « و به زبان دقیق تر به عنوان یک مدل بررسی علمی » در نظر گرفت که دانشمندان به منظور تولید دانش درگیر آن هستند. ویژگی های فرایند پژوهش علمی عبارتند از نظامدار ، منطقی ، تراکمی ، تجربی و همچنین پژوهش علمی داده ها را خلاصه می کند ، تکرار پذیر و انتقال پذیر است . دوری و خود ـ تصحیح کننده و انتقاد پذیر است (هومن ، 1389 : 83 ـ 87).
مطالعات و پژوهشهای متعددی دربارۀ موانع و مشکلات پژوهشی از دیدگاههای مختلف در ایران انجام شده‌ است. هر یک از صاحب نظران و محققان با توجه به رویکرد و گستره پژوهشی خود به مسائل و معضلاتی که گریبانگیر پژوهش است، اشاره و تأکید کرده‌اند. مرور نوشتار در تحقیق حاضر، با استفاده از دسته بندی به کار رفته در پروژه - ریسرچمحمد زاده(1381)با عنوان «مروری بر موانع و مشکلات پژوهشی در ایران با استفاده از نوشتارها و پژوهش های این حوزه»تحت سه مقولۀ موانع پژوهشی فرهنگی و نگرشی، موانع پژوهشی از لحاظ نیروی انسانی و موانع از لحاظ سیاست گذاری و مدیریتی صورت گرفت.
برخی از نظریه پردازان همچون طایفی(1380) به مسائل جامعه شناسی و موانع فرهنگی تحقیق اشاره دارند و رفع مشکلات زیربنایی پژوهشی را، در گرو شناخت فرهنگ‌، ادب و تاریخ ایران می‌دانند و براساس همین نگرش جامعه شناسی به بررسی ابعاد آسیب شناختی پژوهشی جامعه از این منظر می‌پردازند. وی در این بررسی دریافت که 19 درصد از پاسخگویان معتقد به موانع سیاسی، 16 درصد محدویت های علمی و دینی برای توسعه پژوهش هستند.
بیابانی و هادیانفر(1381) به پس افتادگی فرهنگ پژوهش یعنی نبود جایگاه تحقیق درکشور، انجام امور وبرنامه ریزی بدون مطالعه و تحقیق اشاره می کند و از آن به عنوان مهم­ترین مانع توسعه تحقیق یاد می کنند. بیگ زاده(1380) به یکی دیگر از عوامل ضعف پژوهش در ایران، یعنی عامل ذهنیت منفی نسبت به پژوهش اشاره می کند. وی معتقد است با این ذهنیت به ویژه مدیرانی که درک صحیحی از تحقیق ندارند، تصور می کنند که هدف تحقیق، زیر سؤال بردن عملکرد مدیران است. از این رو مدیران کمتر از پژوهش حمایت می کنند و حتی در برخی از موارد، برای امر پژوهش مانع نیز ایجاد می کنند. در همین ارتباط کیانپور(1378) از نگرش منفی پژوهشگران نسبت به کار خودشان، به عنوان یکی از موانع پژوهشی یاد می‌کند و اظهار می دارد که پژوهشگر از ترس اینکه مبادا تحقیق او به نتیجه نرسد، از انجام برخی از پژوهش‌ها سرباز می زند.
رفیع‌پور(1381)، توفیقی و فراستخواه(1381)، طالقانی(1377) و تابان(1378) در بررسی معضلات پژوهشی به موانع ساختاری پژوهشی از جمله عدم فرهنگ تفکر و تعمق در نظام آموزشی، نداشتن دانش حرفه‌ای و تخصصی در پژوهش، عدم فضای پژوهشی علمی و ضابطه‌مند، نبود نظارت مطلوب در روند اجرای تحقیقات، عدم باور مسئولان و سیاستگذاران به مطالعه و تحقیق اشاره دارند و معتقدند که پژوهش در ایران بیشتر از مشکلات ساختاری رنج می‌برد.
شاپورظریفیان وسعید محمدی درسال تحصیلی 87-1386میزان گرایش دانشجویان به پژوهش وعوامل موثربرآن را درمطالعه ای موردی دانشجویان سال آخردانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز،موردبررسی قراردادندونتایج نشان دادکه بین میزان گرایش دانشجویان به پژوهش بامیزان استفاده ازمنابع اطلاعاتی ،دسترسی به مکان مناسب برای پژوهش ،نگرش استادان به پژوهش ،معدل ،نگرش به رشته ی تحصیلی،حس کنجکاوی وخانواده همبستگی مثبت ومعناداری وجود دارد.
درپروژه - ریسرچپژوهشی دیگرتوسط دکترحسین محجوب ودکترنسرین شیخ درسال1386که به بررسی عوامل موثربرعدم گرایش به نگارش مقالات علمی ازدیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان پرداخته اند موانع موجوددرنگارش مقالات علمی حول سه محور مشکلات سازمانی،مشکلات شخصی وسازمانی ومشکلات صرفاشخصی قابل بررسی وطبقه بندی دانسته اند که بامساعدت مسئولین ارشد دانشگاه وسعی وتلاش اعضای هیئت علمی دررفع آنها ،ابراز امیدواری کرده اند که گرایش وتمایل به نگارش مقالات علمی افزایش یابد.
دربررسی دیگری توسط ناصر جواهری زاده تحت عنوان عوامل موثربرگرایش دانشجویان به پژوهش درسال تحصیلی1381-1380دربین دانشجویان دانشکده ی علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحدبروجرد از 12عامل موردبررسی 6عامل 1-آشنایی با روشهای تحقیق 2-نبودن جایگاه دقیق دردروس دانشگاهی برای پژوهش3-عضویت درانجمن های علمی پژوهشی دانشگاه دررشته مربوطه4-وجودمشاورین تحقیقاتی دردانشگاه 5-آشنانبودن اساتیدباپژوهش 6-علاقه دانشجویان به پژوهش، بیشترین سهم دربین عوامل 12گانه به خوداختصاص داده اند.
درتحقیقی توسط حسن بهزادی ودکترمحمدرضاداورپناه ،باعنوان بررسی عوامل موثربرتجربه ی پ‍‍ژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه فردوسی مشهددرسال88که درمجله ی مطالعات تربیتی وروانشناسی دانشگاه فردوسی مشهدارائه شده است یافته های پژوهش حاکی ازاین بودکه به طورکلی رضایت نسبی بین دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه فردوسی مشهدازعوامل تبیین کننده ی تجربه پژوهشی وجوددارد.امکانات وزیرساخت های دانشگاه وارائه زمینه های رشدفکری دوعاملی هستندکه دارای کمترین میزان رضایت هستندکه بایدبیشترموردتوجه قرارگیردوبادرنظرگرفتن بودجه وامکانات بیشتر وفراهم آوردن فضای شکوفایی علمی نسبت به رفع این مشکل اقدام شود.دربین حوزه ها ودانشکده های مختلف دانشگاه فردوسی مشهد،دانشجویان فنی ومهندسی دارای بیشترین میزان نارضایتی هستندکه بایددرپژوهشی جدا به مسائل ومشکلات این گروه ازدانشجویان پرداخته شود و راهکارهای لازم تعیین گردد.به هرصورت این نکته بایددرنظرداشت که دربرنامه ریزی های مدیریتی برای دانشجویان باید به دانشکده ونوع حوزه های آموزشی توجه داشت .چراکه تفاوت درماهیت حوزه های مختلف آموزشی سبب ایجاد تفاوت درنیازهای دانشجویان می گردد.
درپژوهش دیگری توسط رسول نوری ودیگران دربررسی عوامل موثربرمیزان تولیدات علمی اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان درپایگاه اطلاعاتی «وب آو ساینس»طی سالهای 2000تا2005میلادی یافته ها حاکی از این است که مدارک موجوداز این دانشگاه درمجموع (203)موردمی باشد ودربین دانشکده های دانشگاه علوم پزشکی اصفهان بیشترین تعداد مدارک مذکور مربوط به دانشکده ی پزشکی (66)مورداست جهت بررسی عوامل مؤثربرتولیدعلم توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان رابطه ی تعدادمقالات ومتغیرهای میزان آشنایی جامعه ی پژوهش باموسسه ی اطلاعات علمی، میزان آشنایی با بانکهای اطلاعاتی ،میزان تسلط برزبان انگلیسی ،میزان آشنایی با روش تحقیق ومیزان آشنایی با آمارموردارزیابی قرارگرفت .نتایج نشان داد که تنهاسه متغیر آشنایی با زبان انگلیسی،آشنایی باروش تحقیق وآشنایی با مؤسسه ی اطلاعات علمی باتعدادمقالات چاپ شده ازاعضای هیئت علمی درمجلات تحت پوشش موسسه ی اطلاعات علمی رابطه ی مستقیم دارد.
درپژوهش موانع موجود درانجام فعالیت های پژوهشی ازدیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاههای شهریاسوج توسط علی کرم علمداری واسفندیارافشون درسال 1381 یافته ها حاکی ازاین بود که موانع شخصی کمبود وقت ومشغله ی زیاد بی علاقگی به امرپژوهش به ترتیب بیشترین وکمترین مانع پژوهشی ومانع سازمانی (کمبود امکانات وتجهیزات لازم محدودیت های اخلاقی درانجام پژوهش)به ترتیب بیشترین وکمترین مانع پژوهشی ازطرف اعضای هیئت علمی عنوان شده بود.دراین پژوهش ارتباط معناداری بین نمره ی پژوهشی افراد وموانع شخصی وسازمانی پژوهش به دست آمد.
در بررسی دیگری توسط ابوالقاسم شریف زاده ودیگران که درپاییز1386در مجله ی کشاورزی باعنوان بررسی عوامل موثربرکارکرد پژوهشی اعضای هیئت علمی مراکز آموزش عالی ، نتایج حاصل ازاولویت بندی عناصرکارکردپژوهشی برپایه ی ضریب تغییرات محاسبه شده نشان می دهد که اعضای هیئت علمی بیشتربه تحقیقات دانشجویی درسطح تحصیلات تکمیلی مشغول هستند ومشارکت آنها درانتشاریافته های پژوهشی درقالب فعالیت های ترویجی ونیزهمکاری پژوهشی بامراکز بین المللی محدود است.
1ـ4ـ اهمیت و ضرورت پژوهش:منزلت وجایگاه علم در نزد بزرگان اسلام به اینگونه بیان شده که حضرت علی (ع) خطاب به کمیل بن زیاد می فرمایند:ای کمیل! بدان که: علم نگهبان توست و تو نگهبان مال و ثروت، خرج و هزینه نمودن از مقدار ثروت می کاهد، اما انفاق و دادن علم به دیگران آن را بیشتر وخالص تر می گرداند.(سید رضی،1378: 792)
این موضوع بر همگان روشن است که توسعه اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی و ... هر کشور در گرو رشد تحقیق و پژوهش و توسعه علمی آن است . هیچ جامعه ای توسعه نمی یابد مگر این که تحقیق و پژوهش از اولویت های برنامه ریزی آن جامعه باشد. بی شک دانشگاه ها از سازمان های ممتاز جوامع به حساب می آیند آنها موتور حرکت جامعه و برج فرماندهی فکری جوامع محسوب می شوند. اگر رسالت های هر دانشگاه را در چهار بعد پژوهشی ، آموزشی ، انتشاراتی ، ارتباطی ، نقادی بدانیم .(قورچیان ، 1373، به نقل از جواهری زاده 1386)
رسالت پژوهشی در دانشگاه ها از مهمترین رسالت ها به حساب می آید. لذا تولید علم و تلاش در جهت حل مسائل و مشکلات جامعه به شیوه ی علمی مستلزم انجام پژوهش های منظم و مستمر در دانشگاه‌هاست . ولی از آنجا که پژوهشگر اعتقاد دارد پژوهش به معنای واقعی آن هنوز جزء فرهنگ دانشجویان پذیرفته نشده است با این مسأله روبروست که چه عواملی سبب گرایش دانشجویان به پژوهش در دانشگاه آزاد اسلامی می شود. توسعه امر پژوهش متضمن عوامل مختلف و متنوعی است و تا این شرایط بخوبی مهیا نشود، امید چندانی به پیشبرد فرهنگ پژوهش نخواهد بود.
دانشجویان به عنوان امیدهای آینده ی هر کشور با مجهز شدن به روحیه ی پژوهشگری و تحقیق و مطرح شدن این امر به صورت یک مسأله کانونی و نه امری حاشیه ای؛ در حقیقت به خود اتکایی علمی ، فکری، فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی دست خواهند یافت و در سازندگی و توسعه کشور با تخصصی که در زمینه های مختلف علمی یافته اند در بالا بردن بهره وری ، کیفیت بهتر زندگی و به روز کردن فعالیت های خود در تمامی زمینه ها تلاش خواهند نمود. لذا بر بستر افزایش دانایی و ایجاد روحیه ی پژوهشگری است که سازمان ها و جوامع می توانند مشارکت و همفکری نیروی انسانی خود را در راستای اهداف خویش به کارگیرند و سنت ها و اهداف خود را به روز نگهدارند و به توسعه دست یابند و پیشرفت نمایند . بدیهی است راه های رسیدن به توسعه و پیشرفت به معنای مدرنیت و جدید آن ابزاری را خواهان است که هر تغییری و هر تحولی ابزاری می خواهد که این ابزار علم و فن آوری و تحقیق و پژوهش است که دستاورد بشر پژوهشگر و کاوشگر است .
روشن و مبرهن است که امر پژوهش به منزله استخوان بندی برنامه های توسعه ی جوامع بشری به شمار می آید. میزان توجه دولت ها به این امر و بودجه ای که به آن اختصاص داده می شود از شاخص های اصلی توسعه به شمار می رود.
1ـ5ـ اهداف پژوهش :هر تحقیق دارای اهداف خاصی است . بنابراین ، اهداف مزبور باید در طرح تحقیق انعکاس یابند . چند ویژگی اساسی را باید در مورد اهداف تحقیق در نظر داشت صراحت ، ایجاز، عدم تناقض، تعدد مطلوب و تحقق پذیری (ساروخانی ، 1385 : 147)
پس از تعریف مسأله مناسب است که اهداف تحقیق به صورت واضح بیان شوند، بیان اهداف نیز می تواند ابعادی از تحقیق را روشن کند. هر تحقیق دارای اهداف مخصوص به خود است ، این اهداف در تحقیق تصریح می شوند . می توان اهداف تحقیق را به دو دسته « اهداف کلی » و « اهداف جزئی » تقسیم کرد . هدفی که به صورت جامع نشان دهنده ی مقصود از انجام تحقیق باشد ، هدف کلی می گوییم ، می توان این هدف کلی را به تعدادی اهداف جزئی تقسیم کرد ، این مجموعه ی اهداف جزئی را اهداف فرعی می نامیم .(عزتی ، 1383: 118)
هدف از اجرای این پژوهش شناسایی عواملی است که در عمل می توانند باعث گرایش یا عدم گرایش دانشجویان به پژوهش شوند ،همچنین کمک به بهبود وضعیت فعالیت های پژوهشی دانشجویان در دانشگاه و ایجاد زمینه علمی شناخت جهت مسئولان و برنامه ریزان دانشگاهی و جامعه در جهت کمک به فرایند تولید علم در دانشگاه هاست . توجه به عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پژوهش و پژوهشهای قشر دانشجو در زمینه ی شناخت نیازها و دغدغه های این دانشجویان ، حمایت مادی و معنوی ،ایجاد بستر مناسب ، تهیه ی ابزارها و سایر امکانات پژوهش و جز آن می تواند زمینه بروز استعدادهای دانشجویان را فراهم نموده و مشکلات موجود در نظام پژوهشی شناسایی گشته و نقاط قوت آن هر چه بیشتر تقویت گردد.
1ـ5ـ1ـ هدف کلی :هدف کلی این تحقیق بررسی عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پژوهش است . این عوامل در بستری از زمینه های اجتماعی، اقتصادی ، فرهنگی و ... قرار دارند .
1ـ5ـ2ـ اهداف جزئی
1ـ شناسایی ویژگی های فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی دانشجویان
2ـ شناسایی میزان علاقه ی دانشجویان به پژوهش
3ـ شناسایی عوامل فردی از قبیل سن ،جنسیت، ساعات مطالعه فرد ، هزینه ی ماهیانه فرد دانشجو وهزینه‌ی سالانه ی خرید کتاب توسط او
4ـ بررسی شرکت دانشجویان در جشنواره ها و همایش های علمی پژوهشی وعضویت درباشگاه پژوهشگران
5ـ میزان دسترسی به امکانات پژوهشی توسط دانشجویان
6ـ شناسایی میزان توجه دانشجویان به انواع روش پژوهش
7ـ میزان توجه به نظر مشاورین تحقیقاتی توسط دانشجویان
1ـ6ـ تعریف واژه ها و مفاهیم کلیدی :1-6ـ 1ـ تحقیق : [ رفتاری عالمانه و منطقی] برای مطالعه و بررسی منظم و کنترل شده قضایای فرضی درباره ی روابط اجتماعی بین پدیده های طبیعی با دیدی انتقادی . (دلاور، 1390: 47)
1ـ6ـ2 توسعه: مایکل تودارو بر این باور است که توسعه را باید جریانی چند بعدی دانست که مستلزم تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی ، طرز تلقی عامه ی مردم و نهادهای ملی و نیز تسریع رشد اقتصادی ، کاهش نابرابری و ریشه کن کردن فقر مطلق است . توسعه در اصل باید نشان دهد که مجموعه ی نظام اجتماعی ،هماهنگ با نیازهای متنوع اساسی و خواسته های افراد و گروههای اجتماعی در داخل نظام ، از حالت نا مطلوب زندگی گذشته خارج شده و به سوی وضع یا حالتی از زندگی که از نظر مادی و معنوی بهتر است ، سوق می یابد . (تودارو ، 1366 : 135 ، به نقل از لهسایی زاده : 9ـ8)
1ـ6- 3ـ تولید دانش :ارائه دانش نو،استفاده ازدانش وتجربه پیشینیان وتلاش درجهت بهبودشیوه ها وراه حل های آن ویا ابداع ونوآوری ویاخلاقیت درگسترش آن.
1ـ6ـ4ـ علم : علم به معنای علم طبیعی ، مطالعه ی نظام یافته ی جهان طبیعی است . علم شامل مرتب کردن منظم داده های تجربی ، همراه با ساختن رویکردهای نظری و نظریه هایی است که این داده ها را توضیح داده یا تبیین می کند .(گیدنز ، 1383 : 790)
1ـ 6ـ 5ـ مساله: مسأله تحقیق باید مبتنی بر پدیده های عینی و واقعیت های اجتماعی قابل مشاهده و تجربه پذیر باشد و محقق بتواند با روش های علمی به تجربه ی آن بپردازد . (ساعی ، 1381: 8)
1ـ 6ـ 6ـ موضوع : محقق طی تعریف موضوع تحقیق به تحدید و تدقیق مسأله پرداخته و حدو مرز آن را مشخص می کند و کار خود را از حالت انتزاعی بیرون آورده و بدان خصلت انضمامی می بخشد .( ساعی 1381: 10)

bew140

احراز هویت: 
احراز هویت در شبکه های رایانه‎ای، بدین معناست که یک سرویس دهنده بتواند تشخیص دهد فرد یا سرویسی که تقاضایی را روی آن سیستم دارد، مجاز است یا نه؟
کنترل دست‎یابی: 
کنترل دست‎یابی را می توان جلوگیری از استفاده غیرمجاز از منابع دانست. بدین معنا که چه کسی می تواند به منبع دسترسی داشته باشد، دست‎یابی تحت چه شرایطی می‎تواند انجام گیرد و کسانی که به منابع دست‎یابی دارند، چه کارهایی می توانند انجام دهند.
تمامیت و محرمانگی پیام:
تمامیت پیام، تضمین می کند پیام یا داده های دریافتی، به‎طور دقیق همان چیزی است که از جانب نهاد مجاز ارسال شده است و فاقد هرگونه تغییر، درج، حذف یا تکرار است. محرمانگی را می توان به‎معنای حفاظت اطلاعات از افشاگری غیر مجاز دانست. به‎گفته‎ای اطلاعات فقط باید برای افراد مجاز در دسترس باشد که معمولاً در دو سطح پیام و نقل و انتقالات به‎کار برده می شود.
در دسترس بودن: 
در دسترس بودن یک سرویس یا درخواست، نشان‎‎دهنده این است که آن سرویس قادر است پاسخ به یک سرویس را به‎موقع فراهم کند و اطمینان می دهد که سرویس‎ها، زمانی که درخواست در بسیاری از محیط‎های SOA کلیدی است، در دسترس هستند.
ممیزی: 
ممیزی به معنای بررسی و حسابرسی داده ها، فرآیندها، تراکنشهای انجام شده در سیستم‎های اطلاعاتی است که به منظور برآورده شدن ملزومات امنیتی انجام می گیرد.
مدیریت امنیت: 
مدیریت امنیت، مدیریت تمامی مراحل و راهکارهای امنیتی از ایجاد و تأمین امنیت، محافظت و نگهداری، کنترل و بازرسی امنیت و... را شامل می‎شود.
مدیریت سیاست: 
اهدافی که به‎وسیله کسب‎وکار ایجاد شده و به حرکت درآمده اند، اکنون باید به‎وسیله زیرساختار ها اجرا شوند. مدیریت سیاست یک چارچوبی را برای اجرا کردن سیاست فراهم می کند.
مدیریت سیاست امنیتی: 
مدیریت سیاست‎های امنیتی با معرفی سیاست‎های کسب‎وکاری و با معرفی سیاست‎های خاص سرویس، مانند امنیت، شاخص‎های عملکرد، سیاست‎های مطمئن و... آغاز می شود. این سیاست‎ها به‎وسیله زیرساخت‎ها برای امنیت دسترسی به اطلاعات، فراهم‎کردن دسترسی، نگهداری، توانایی ممیزی و مانند آنها اداره می شود.

فصل دوم
ادبیات تحقیق
2- ادبیات تحقیق
2-1- پیشینه تحقیق
اخذ گواهینامه ISMS از سال ۸۷ به صورت جدی در دستور کار بسیاری از سازمان‌ها و شرکت‌ها و اکثر دستگاههای دولتی قرار گرفته است. مطالعات انجام شده توسط مراجع بین‌المللی نشان می‌دهد بیش از ۷۰% مشکلات امنیتی به دلایل غیر فنی بوده و عمدتا ناشی از مسائل مدیریتی است. لذا پیاده سازی استاندارد ISMS موجب ارتقا و بهبود مستمر امنیت اطلاعات در سازمانها می گردد. تاکنون تحقیقات خاص و عمیقی در رابطه با همگونی و همسازگاری سیستم های مدیریت امنیت با سرویسگرا در ایران صورت نگرفته و حتی مقالات و کتب در این رابطه و سازگاری پیاده سازی این دو سیستم و معماری باهم صحبتی به میان نیامده است.
در زمینه امنیت اطلاعات در معماری سرویسگرا، پژوهشهای متعددی انجام شده است، از آن دسته می‎توان به دسترسی چارچوب کنترل امنیت هوشمند و معماری سرویسگرا[1]، مشکلات سرویس‎دهی وب در طراحی معماری سرویسگرا [2]، معماری سرویسگرا برای امنیت سیستم شبکه همراه [3]، امنیت و کاربرد آن در برنامه‎های معماری سرویسگرا [4] اشاره کرد؛ اما اکثر این مطالعات با یک رویکرد فنی و هر کدام تنها به یک جنبه خاص امنیت این معماری پرداخته‎اند و کمابیش هیچکدام با یک دید کلی و یک رویکرد سیستمی به بررسی این موضوع نپرداخته‎اند.
الیمنی و همکاران در پژوهشی با عنوان «دسترسی چارچوب کنترل امنیت هوشمند و معماری سرویسگرا»، بیان کردند یکی از مشکلات بزرگ گسترش معماری سیستم‎گرا چالش‎های امنیتی موجود در آن است؛ چراکه مسئولیت امنیت SOA به هر دو گروه ارائه‎دهندگان و مصرف‎کنندگان، وابسته است. آنان معتقدند در سالهای اخیر، تلاش‎های زیادی برای رفع این نواقص انجام شده است که از آن دسته، دسترسی به استاندارهای امنیتی شبکه وب که شامل WS-Security و WS-Policy، بوده است. در این پژوهش یک چارچوب هوشمند امنیتی پیشنهاد شده است که شامل دو عامل مهم در زمینه دست‎یابی به امنیت است: 1. احراز هویت و امنیت خدمات (NSS) و 2. سرویس مختار. در این پژوهش از سه نوع مختلف داده‎کاوی استفاده شده است: 1. قوانین انجمن که به پیش‎بینی حمله‎ها کمک می‎کند؛ 2. مکعب پردازش تحلیلی برخط برای مجوز استفاده و 3. الگوریتم کاوش استخراجی که دسترسی به کنترل نمایندگی حقوق و سیستم خودکار را فراهم می‎کند[1].
یو و تائو (2012) در پژوهشی با عنوان «مشکلات سرویس‎دهی وب در طراحی معماری سرویسگرا» بیان کرده‎اند که با توسعه جهانی استفاده از فناوری SOA، مسائل امنیتی خدمات تارنما (وب‎سایت) که بر اساس پلت‎فرم ناهمگون شکل گرفته‎اند، به‎طور فزاینده‎ای برجسته و مهم خواهد شد. در این پژوهش دو راهکار امنیتی برای خدمات سرویس‎دهی ارائه شده است. [2]
روسادو و همکاران (2011) در مطالعه‎ای با موضوع معماری سرویسگرا برای امنیت سیستم شبکه همراه بیان کردند که امنیت در سیستم‎های شبکه همراه، بسیار ضروری است؛ در حالی‎که تأمین امنیت این سیستم‎ها به‎دلیل کمبود منابع در این دستگاهها، سخت و پیچیده است. در این پژوهش برای حفظ امنیت این سیستم‎ها، از مدلی بر اساس طراحی معماری سرویسگرا استفاده شده است. این مدل تا اندازه‎ای محدودیتهای دسترسی به امنیت شبکههای تلفن همراه را برآورده می‎کند؛ اما نتایج پژوهش نشان میدهد که این مدل به‎طور کامل راهگشا نبوده است [3].
زو و همکاران در سال 2010 در پژوهشی با عنوان «امنیت و کاربرد در برنامههای معماری سرویسگرا؛ موضوعات تجارتی»، معتقدند با پیشرفت کاربرد محاسبات و طراحی معماری سرویسگرا و گسترش استفاده از این خدمات، از برنامههای کاربردی زیادی با توسعه مؤلفههای نرمافزاری و شبکههای استاندارد، استفاده خواهد شد. این برنامهها به لحاظ هزینه و پتانسیل تولید نسبی بالاتر، به‎وسیله طراحی معماری سرویسگرا تعدیل خواهند شد و تنها مشکل موجود، تأمین امنیت کاربری این برنامه‎ها و شبکهها است. در این پژوهش از یک الگوریتم ژنتیک برای یافتن مجموعهای بهینه از خدماتی که از پروسههای تجاری این خدمات پشتیبانی کند، استفاده شده است. آنها معتقدند که کاربرد این روش در آینده گسترده‎تر خواهد شد.[4]
2-2-معماری سرویس گرا
در این بخش قصد داریم به معرفی معماری سرویس گرا بپردازیم. برای این منظور ابتدا مفاهیمی مانند سرویس و معماری سرویسگرا را تعریف می کنیم. سپس به سایر مفاهیم این معماری و اصول و مشخصههای آن خواهیم پرداخت. مزایای استفاده از این معماری در ادامه بیان خواهد شد و در پایان به معرفی مبحث سرویسهای وب و استانداردها و پروتکلهای آن خواهیم پرداخت.
2-2-1- سرویس چیست؟
در دنیای اطراف ما، مفهوم سرویس یا خدمت بسیار معمول و متعارف و قدمت آن به اندازه تاریخ تمدن بشر است. هر شخص که کار معینی را انجام می دهد، سرویسی ارائه میدهد. هر گروه از افراد که با هم کار مشخصی را انجام می دهند نیز سرویسی را ارائه می دهند. یک سازمان که وظایفی را در ارتباط با اهداف خود دنبال می کند به نوبه خود سرویس ارائه می دهد. هرگاه وظیفه یا عملکردی که ارائه می شود خوش تعریف بوده و بتواند نسبتاً از سایر وظایف مستقل باشد می تواند بطور مشخص در رده سرویس ها قرار بگیرد. گاهی نیاز به آن است که گروهی از سرویس دهندگان برای ارائه یک سرویس بزرگتر با هم همکاری کنند. برای مثال یک شرکت پخش برای ارائه سرویس های خود، از سرویس های ارائه شده توسط فروشنده، حمل کننده، هماهنگ کننده و غیره استفاده می کند.[5]
در مسائل کامپیوتری تجاری نیز عبارت سرویس به مدت بسیار زیاد و به روشهای مختلفی مطرح بوده است. در ابتدای قرن جدید عبارت سرویس های وب بسیار رایج شد، اگرچه، به عناوین مختلفی برای طرح مسائل متفاوت به کار برده می شد. مثلاً برخی از آن برای اشاره به خدمات برنامه های کاربردی تحت وب که به کاربران انسانی ارائه می شد استفاده کردند. برخی دیگر آن را به معنای پیمانه های برنامه ای که از طریق اینترنت و با پروتکلهای XML برای برنامه های دیگر قابل دسترسی بودند به کار گرفتند[6]
از آنجا که مفهوم سرویس در صنعت IT به روشهای بسیار متفاوتی به کار برده شده، لازم است آن را به دقت تعریف کنیم. با این وجود قبل از ارائه یک تعریف رسمی و مبتنی بر تکنولوژی ، به تعریف کلی تری خواهیم پرداخت تا درک بهتری از سرویس ایجاد شود . ضمناً برای سادگی و یکنواختی برای مفهوم متقاضی سرویس، مصرف کننده سرویس، مشتری یا درخواست کننده، عبارت سرویس گیرنده، و برای مفهوم ارائه دهنده سرویس یا فراهم کننده سرویس، از عبارت سرویس دهنده استفاده خواهیم کرد و فرض را بر آن می گذاریم که عبارات در هریک از این دو دسته با یکدیگر هم معنی هستند.
در فرهنگ لغات و بستر در ذیل لغت سرویس آمده است: "کار مفیدی که کالای قابل لمسی تولید نمی کنند."و "امکاناتی که برخی از نیازهای عمومی را پاسخ می دهد."
آنچه در این مبحث از سرویس مورد نظر است، معنای خود را به نحوی از این تعاریف می گیرد و به معنی فعالیت با معنایی است که یک سرویس دهنده (احتمالاً بر اساس درخواست یک سرویس گیرنده) انجام می دهد. سرویس دهنده و سرویس گیرنده ممکن است افرادی در یک سازمان یا قطعه برنامه های نرم افزاری باشند و سرویس ممکن است دستی یا مکانیزه ، نرم افزاری یا غیر آن باشد.در اصطلاح فنی و نرم افزاری می توان گفت بطور کلی، سرویس، یک پیمانه قابل دسترس از راه دور و مستقل است. برنامه های کاربردی این سرویسها را در دسترس کاربران انسانی قرار می دهند. با این تفسیر، مشاهده می کنیم که مفهوم سرویس در هر دو حوزه کسب و کار و فناوری مطرح است و کاربرد دارد.
تعاریف متعددی برای مفهوم سرویس ارائه شده است از جمله:
"سرویس، کاری است که توسط یک سرویس دهنده ارائه و انجام می شود و ممکن است انجام یک درخواست کوچک مانند دریافت یا ذخیره اطلاعات و یا مربوط به انجام کاری پیچیده تر مانند چاپ یک تصویر باشد[7]"
"از دیدگاه کاری، سرویسها، داراییهای IT هستند که به فعالیتهای کاری یا عملکردهای کاری قابل بازشناسی در دنیای واقعی مرتبط بوده و می توانند با توجه به خط مشی های سرویس مورد دسترسی قرار گیرند."
از دیدگاه فنی، سرویسها داراییهای درشت دانه و قابل استفاده مجدد IT هستند که دارای واسطهای خوش تعریفی (قراردادهای سرویس) هستند که واسطهای قابل دسترس از خارج سرویس را ، از پیاده سازی فنی سرویس مجزا می کنند[8]"
"سرویس تحقق یک عملکرد کاری مستقل است. از دیدگاه فنی، سرویس توصیفی است از یک یا چند عملیات که از (چندین) پیام برای تبادل داده ها میان یک سرویس دهنده و یک سرویس گیرنده استفاده می کند. اثر فراخوانی سرویس آن است که سرویس گیرنده اطلاعاتی به دست می آورد و یا حالت مولفه یا سیستم سرویس دهنده را تغییر می دهد[9]"
"سرویس عملکردی خوش تعریف است که از زمینه یا حالت سرویسهای دیگر مستقل است[10]"
"سرویس، یک مولفه از یک برنامه کاربردی است که روی سکویی، که از طریق شبکه قابل دسترس است، مستقر شده و توسط یک سرویس دهنده ارائه می شود. واسطهای سرویس جهت فراخوانده شدن توسط سرویس گیرنده یا تعامل با آن، با استفاده از یک"توصیف سرویس" توصیف می شوند[11]"
"سرویس، یک نمایش منطقی است از یک عملکرد کاری تکرار شونده، که دارای نتیجه است(مانند بررسی اعتبار مشتری ، ارائه داده های وضع هوا، تلفیق گزارشهاو...)، مستقل است، ممکن است ترکیب سرویسهای دیگری باشد و برای مصرف کنندگان یک "جعبه سیاه" است[12]"
بر اساس این تعاریف گزاره های زیر در مورد سرویس برقرار است:
الف- یک عملکرد (وظیفه مندی) ارائه می کند که ممکن است کاری یا فنی باشد.
ب- قابل استفاده مجدد و از سایر سرویسها مستقل است.
پ - دارای توصیف، واسط با قرارداد خوش تعریف است و جزئیات داخلی آن از دید سرویس گیرندگان مخفی است.
ت- دارای یک یا چند عملیات است و ارتباط سرویسها توسط تبادل پیام میان این عملیات صورت می گیرد.
2-2-2- انواع سرویس
سرویسها از لحاظ سطح دانه بندی به سه دسته قابل تقسیم هستند:
الف- سرویسهای مولفه ای
یک سرویس مولفه ای یک عمل ساده اتمی روی یک موجودیت ساده است که برای انجام وظیفه خود به سرویس دیگری وابسته نیست. مثلاً دسترسی به یک جدول در پایگاه داده توسط این نوع سرویس انجام می شودو عملیات درونی این سرویس مثل بازیابی ، اضافه کردن ، به روز کردن یا حذف می توانند عبارات معادل SQL را از پایگاه داده فراخوانی کنند. هیچ فراخوانی درونی از سرویس های دیگر در یک سرویس مولفه ای وجود ندارد.
ب- سرویسهای مرکب
این سرویسها نیز دارای طبیعت اتمی هستند اما فراخوانی سرویسهای مولفه ای را به صورت یک سرویس درشت دانه تر یا یک فرآیند در سطح کسب و کار، همنواسازی می کنند. مثلاً ارسال یک گزارش هزینه ممکن است سرویسهای مولفه ای را برای افزودن یک رکورد به جدولی مانند ExpensReport افزودن چندین رکورد به جدولی مثل ExpensReportI-- ارسال یک نامه الکترونیکی برای یک کارمند و ایجاد یک وظیفه و قرار دادن آن در لیست وظایف مدیر یک کارمند فراخوانی کند. با این وجود یک سرویس مرکب از دید سرویس گیرنده بی حالت است . و بر خلاف سرویسهای محاوره ای تراکنشهای دارای عمر طولانی را مدیریت نمی کند.
پ- سرویسهای محاوره ای
این سرویسها(که سرویسهای جریان کاری نیز نام دارند) حالت را نگهداری و مانند یک ماشین حالت متناهی عمل می کنند . یک عملیات معین روی این سرویسها ممکن است محاوره را آغاز کند و یک قلم اطلاعاتی را در حالت معینی قرار دهد. عملیات بعدی محاوره ای را ادامه می دهد و حالت آن قلم را تغییر می دهد. محاوره با عملیاتی پایان می یابد که حالت آن قلم را به یک حالت پایانی تغییر می دهد.[13]
شکل 2-1 سطوح دانه بندی این نوع سرویسها را نسبت به یکدیگر و برنامه ها و نیز جایگاه آنها را نسبت به منابع سازمان و کاربران نشان می دهد. همانطور که مشاهده می شود، درجه دانه بندی ، از سطوح پایین به سطوح بالا(یعنی از سرویسهای مولفه ای به سرویسهای جریان کاری (محاوره ای) و برنامه های کاربردی) افزایش و درجه قابلیت استفاده مجدد کاهش می یابد. بعلاوه مشاهده می شود که سرویسهای مولفه ای ، بر خلاف سرویسهای محاوره ای و مرکب در معرض دسترسی سایر سیستمها قرار نمی گیرند. در بالاترین سطح، کاربران از برنامه های کاربردی استفاده می کنند، عملکرد برنامه ها بر اساس فراخوانی سرویسهای محاوره ای است. سرویسهای محاوره ای نیز به سرویسهای مرکب مرتبط هستند که خود، سرویسهای مولفه ای را فراخوانی می کنند. سرویسهای مولفه ای نیز در انجام فعالیتهای خود از منابع سازمانی استفاده می کنند.

شکل 2-1 سطوح دانه بندی انوع سرویسها
2-2-3- معماری سرویس گرا چیست؟
مفهوم سرویس گرایی در زمینه های متفاوت و برای مقاصد مختلفی مورد استفاده قرار گرفته است. اما آنچه در طول حیات آن ثابت مانده، آن است که این مفهوم، روشی مبتنی بر مفهوم تجزیه را ارائه می دهد. بنابراین سرویس گرایی یک روش فنی محض نیست. شرکتها هر یک به تنهایی سرویس گرا هستند. زیرا هر یک ، سرویس(های) مجزایی را فراهم می کنند که میتواند توسط مشتریان مختلفی مورد بهره برداری قرار گیرد. در مجموع این شرکتها با هم یک جامعه کاری تشکیل می دهند و بسیار منطقی است اگر انواع خدمات و سرویسها توسط فقط یک شرکت ارائه نشود ؛ بلکه بهتر آن است که با تجزیه جامعه کاری به بخشهای سرویس دهنده تخصصی منفرد، به محیطی دست یابیم که در آن سرویس دهنده ها توزیع شده باشند. حتی در یک مدل توزیع شده ایجاد وابستگیهای عمیق، موجب ممانعت از ارائه پتانسیل موجود در کسب و کارهای منفرد خواهد شد. اگرچه مایلیم که سرویس دهندگان با یکدیگر تعامل داشته و از سرویسهای یکدیگر بهره بگیرند، اما از سوی دیگر نیز مایلیم از مدلی که در آن، سرویس دهندگان اتصالات تنگاتنگی با هم دارند و این اتصالات موجب وابستگیهای شدید و محدود کننده می شوند اجتناب کنیم. اگر به کسب و کارها این قدرت را بدهیم که هر یک بتوانند سرویسهای خود را کنترل و اداره کنند، به آنها این قدرت را داه ایم که نسبتاً مستقل از یکدیگر رشد و تکامل یابند. اما با این وجود باید مراقب بود تا همگی آنها بتوانند بر اساس اصولی به یکدیگر متصل شوند(مثل استفاده از ارز مشترک میان شرکتها در هر شرکت یا استفاده از یک زبان خاص بعنوان زبان اصلی شرکت و غیره) این هماهنگیها موجب استاندارد شدن جنبه های کلیدی هر کسب و کار می شود.
سرویس گرایی در ترکیب با"معماری" معماری سرویس گرا (SOA) را معرفی می کند. این معماری مدلی را ارائه می دهد که درآن منطق کل سیستم به بخشهای منطقی مجزا و کوچکتر شکسته می شوند. این واحدهای کوچکتر جمعاً بخش بزرگتری از منطق را ارائه می کنند و می توانند توزیع شده باشند. SOA مشوق واحدهای منفرد منطق است تا بتوانند به مجموعه ای از اصول طراحی دست یابد.[14]
تعریف رسمی واحدی برای معماری سرویس گرا موجود نیست. علاوه بر محققین بسیاری از سازمانها به اقتضای نوع کاربرد و بهره برداری خود از این مفهوم برای تعریف آن اقدامی کرده اند. برای SOA تعاریف متفاوتی مانند آنچه در ادامه آمده ذکر شده است:
تعریف McGovern: " SOA یک سبک معماری است که بطور رسمی سرویسها را – که عملکردی هستند که یک سیستم می تواند ارائه کند- از مصرف کنندگان سرویس- که سیستمهایی هستند که به آن عملکرد نیاز دارند- جدا می کند. این جداسازی توسط مکانیزمی به نام قرارداد سرویس ، به همراه مکانیزمی برای سرویس دهندگان جهت انتشار قراردادها، و برای سرویس گیرندگان جهت یافتن قرارداد سرویسهایی که مورد نیاز آنها است ، انجام می شود. به جای ایجاد اتصال میان سرویس گیرنده و سرویس در قالب مسائل فنی فراخوانی سرویس، SOA قرارداد را از مولفه یا پیاده سازی آن قرارداد مجزا می کند. این جداسازی یک معماری ایجاد می کند که در آن وابستگی میان سرویس گیرنده و پیمانه های نرم افزاری که کار را انجام می دهند تا حد ممکن ضعیف است و بنابراین پیکربندی آنها آسان است[15] "
تعریف OASIS : بر اساس مدل مرجع SOA که توسط OASIS ارائه شده، " SOA پارادیمی است برای سازماندهی و بهره گیری از قابلیتهای توزیع شده که ممکن است تحت کنترل دامنه های مالکیتی مختلفی باشند. SOA روش یکنواختی را برای ارائه، کشف، تعامل و استفاده از قابلیتها برای تولید آثار مطلوب که با پیش شرطها وانتظارات سازگار باشد، فراهم می کند[16]" مدل مرجع OASIS تعریف خود از SOA را بر مبنای مفهوم "نیازها و قابلیتها" بنا می نهد که در آن SOA مکانیزمی را برای مطابقت نیازهای سرویس گیرندگان و قابلیتهای فراهم شده توسط سرویس دهندگان ارائه می کند[16].
تعریف OMG : " SOA یک سبک معماری برای جامعه ای از فراهم کنندگان و مصرف کنندگان سرویسها جهت رسیدن به ارزشی دو جانبه است که :
به شرکت کنندگان در جامعه اجازه می دهد تا با حداقل وابستگی به یکدیگر یا به تکنولوژی با هم کار کنند.
قراردادهایی را که سازمانها ، افراد و تکنولوژیها برای شرکت در جامعه باید به آنها وفادار باشند مشخص کند.
امکان محقق شدن فرآیندها و ارزش کاری را توسط جامعه فراهم کند.
امکان استفاده از فناوریهای متنوعی را جهت تسهیل تعاملات در جامعه فراهم کند.[17]"
تعریف گروه باز: " SOA یک سبک معماری است که از سرویس گرایی پشتیبانی می کند."
سرویس گرایی طرز فکری است در قالب سرویسها، توسعه مبتنی بر سرویس و نتیجه سرویسها. یک سرویس یک نمایش منطقی است از یک فعالیت کاری تکرار شونده که دارای نتیجه است (مانند بررسی اعتبار مشتری، ارائه داده های وضع هوا، تلفیق گزارشها و...) مستقل است، ممکن است ترکیب سرویسهای دیگری باشد. برای سرویس گیرندگان یک جعبه سیاه است. یک سبک معماری ترکیبی است از ویژگیهای متمایزی که در آن، معماری اجرا یا بیان می شود.
سبک معماری ASO دارای ویژگیهای متمایز زیر است:
بر مبنای طراحی سرویسها است که بیانگر فعالیتهای کاری واقعی تشکیل دهنده فرآیندهای کاری سازمانی یا بین سازمانی هستند.
نمایش سرویسها می تواند برای ارائه متن (یعنی فرآیند، هدف، قاعده و خط مشی کار، واسطهای سرویسها و مولفه های سرویسها) به کار رود.
نیازمندیهای یکتایی را نسبت به زیر ساختها ایجاد می کند. (پیشنهاد شده است که پیاده سازیها از استانداردهای باز برای تحقق تعامل پذیری و شفافیت مکانی استفاده کنند.)
پیاده سازیها مختص محیط اند یعنی بر اساس متن، فعال یا محدود می شوند و باید در همان متن توصیف شوند.
نیاز به کنترل قوی بر نمایش و پیاده سازی و آزمایش سرویس وجود دارد.[12]"
تعریف شرکت IBM : "معماری سرویس گرا چارچوبی برای برنامه های کاربردی است که کاربردهای روزمره کسب و کار را می گیرد و آنها را به عملکردها و فرآیندهای مختلف کاری- که به آنها سرویس اطلاق می شود- می شکند. SOA امکان ساخت، استقرار و یکپارچه سازی این سرویسها را بطور مستقل از برنامه های کاربردی و سکوی اجرا فراهم می کند.[18]"
با توجه به تعاریف فوق مشاهده می شود که معماری سرویس گرا یک سبک معماری فناوری اطلاعات است که بر مفهوم سرویس بعنوان واحد نمایش منطق کاری و سازه بلوک اصلی در توسعه نرم افزارها متکی است. این سبک معماری دارای اصولی است که آن را از روشهایی مانند توسعه مبتنی بر مولفه و توسعه شی گرا متمایز و رسیدن آن را به اهدافی مانند اتصال سست و قابلیت استفاده مجدد بالا تضمین می کند.
2-2-4- اجزاء معماری سرویس گرا
معماری سرویس گرا متشکل از چهار مفهوم تجریدی front-end برنامه، سرویس، مخزن سرویس و گذرگاه سرویس است که در شکل 2-2 مشاهده می شوند.
سرویسها عملکردهای کاری را جهت استفاده front- end برنامه و سایر سرویسها فراهم می کنند. یک سرویس خود دارای یک پیاده سازی است که شامل داده و منطق کاری می شود، بعلاوه قرارداد سرویس که عملکرد کاری موارد استفاده و محدودیتهای درخواست کننده را مشخص می کند، و نهایتاً واسط سرویس که بطور فیزیکی آن عملکرد را در معرض استفاده سرویس گیرندگان قرار می دهد. مخزن سرویس نیز قراردادهای سرویسها را برای تک تک سرویسها ذخیره می کند و گذرگاه سرویس ، ارتباط front- end برنامه و سرویسها را فراهم می کند.

شکل 2-2 اجزاء معماری سرویسگرا
الف- front-end برنامه
Front- end برنامه جزء فعال SOA است که فعالیت سیستمها را آغاز و کنترل می کند. انواع مختلفی از front-end ها وجود دارد، واضح ترین مثال، برنامه های دارای واسط گرافیکی کاربر مانند برنامه های تحت وب یا rich client ها هستند که مستقیماً با کاربران نهایی تعامل دارند. مثال دیگر، برنامه های دسته ای (batch) یا فرآیندهای با عمر طولانی هستند که متناوباً یا در اثر نتیجه رویدادهای خاص، عملکردی را فراخوانی می کنند. بهر حال کاملاً امکان پذیر است که یک front-end بیشتر مسئولیت خود در مورد یک فرایند کاری را به یک یا چند سرویس تفویض کند و نهایتاً همیشه front-end است که یک فرآیند کاری را آغاز و نتایج آن را دریافت می کند.
ب- سرویسها
به بیان بسیار ساده، سرویسها قطعه نرم افزارهایی هستند که عملکرد مشخصی در یک سطح کاری بالا را محصور می کنند. سرویسها دارای قرارداد، واسط و پیاده سازی هستند(شکل 2-3)

شکل 2-3 اجزای سرویس
قرارداد سرویس :
قرارداد، مشخصه سازی غیر رسمی هدف، کارکرد، محدودیتها و نحوه استفاده از سرویس است. شکل این مشخصه سازی بسته به نوع سرویس می تواند متفاوت باشد . یکی از عناصر قرارداد سرویس ، تعریف رسمی واسط بر اساس زبانهایی مانند IDL و WSDL است، مزیت این تعریف رسمی تجرید بیشتر و استقلال بیشتر از تکنولوژی ، زبانهای برنامه نویسی ، میان افزارها، پروتکلهای شبکه و محیط اجراست. با این وجود لازم است به این نکته توجه شود که قرارداد سرویس ، اطلاعاتی بیشتر از مشخصه سازی رسمی را ارائه می دهد. قرارداد می تواند معنای عملکرد و پارامترهای سرویس را که فراتر از مشخصه سازی IDL و WSDL هستند نشان دهد.
واسط :
عملکرد سرویس با استفاده از واسط در اختیار متقاضیان سرویس قرار می گیرد.
پیاده سازی:
پیاده سازی سرویس بطور فیزیکی منطق کاری و داده های مناسب مورد نیاز را فراهم می کند. و قرارداد سرویس را محقق می سازد. پیاده سازی سرویس شامل یک یا چند فراورده مانند برنامه ها، داده های پیکربندی و غیره است.
منطق کاری:
منطق کاری که توسط سرویس محصور می شود بخشی از پیاده سازی است که با استفاده از واسط سرویس در دسترس قرار می گیرد.
داده ها:
یک سرویس می تواند دارای داده ها نیز باشد بویژه اگر متمرکز بر داده باشد.
ج- مخزن سرویس
مخزن سرویس امکاناتی برای کشف سرویسها و بدست آوردن کلیه اطلاعات لازم برای استفاده از سرویس فراهم می کند. بویژه اگر این سرویسها می بایست از خارج از حوزه زمانی و کارکردی پروژه ای که آنها را ایجاد کرده است کشف شوند. اگرچه بیشتر اطلاعات مورد نیاز بخشی از قرارداد سرویس است، مخزن سرویس می تواند اطلاعات بیشتری را مثل محل فیزیکی ، سرویس دهنده ، افرادی که می توان با آنها تماس گرفت ، هزینه استفاده، محدودیتهای فنی، موارد امنیتی و سطوح دسترسی به سرویس ارائه دهد.
د- گذرگاه سرویس
گذرگاه سرویس، همه سرویسها و front- end ها را به یکدیگر متصل می کند. فرضاً اگر یک front- end نیاز به فراخوانی عملکرد یک سرویس پایه داشته باشد، گذرگاه سرویس این کار را انجام می دهد، گذرگاه سرویس لزوماً از یک تکنولوژی بهره نمی گیرد بلکه بر پایه محصولات و مفاهیم متعددی ایجاد می شود[6].
2-2-5- مفاهیم مهم سرویس گرایی
در این بخش به ارائه مفاهیم مهم در ارتباط با ساختار سرویس و کلیات مطالب مربوط به آن می پردازیم.
2-2-5-1- چگونه سرویسها منطق را محصور می کنند؟
برای حفظ استقلال ، سرویسها منطق متن خاصی را محصور می کنند. آنچه در سرویس محصور می شود ممکن است کوچک یا بزرگ باشد. بنابراین اندازه و حوزه منطقی که توسط سرویس محصور می تواند متنوع باشد. برای مثال آنچه توسط راه حلهای اتوماسیون ارائه می شود، معمولاً پیاده سازی یک فرآیند عمده کاری است. این فرآیند از منطقی تشکیل شده است که با رعایت ترتیب و توالی یا توازی خاص عمل مورد نظر را انجام می دهد. این منطق به مجموعه ای از مراحل شکسته می شود که با توجه به قواعد با ترتیب از پیش تعریف شده ای اجرا می شوند، همانطور که در شکل 2-4 مشاهده می شود که در ساختن راه حل متشکل از سرویسها هر سرویس می تواند وظیفه ای را که در هر مرحله اجرا می شود یا یک زیر فرایند را محصور کند. سرویس حتی می تواند کل فرایندی را که توسط سرویسهای دیگر محصور شده است، محصور کند.

شکل 2-4 محصور سازی منطق توسیط سرویس
برای استفاده از عملیات منطقی، هر سرویس نیاز خواهد داشت با سرویسهای دیگر به نوعی ارتباط برقرار کند.
2-2-5-2- چگونه سرویسها از وجود یکدیگر مطلع می شوند؟
در SOA سرویسها می توانند توسط سرویسهای دیگر، یا برنامه های دیگر مورد استفاده قرار گیرند. حال، استفاده کننده از سرویس هر که باشد، ارتباط میان سرویسها در صورتی روی خواهد داد که سرویسها از وجود یکدیگر مطلع باشند. این امر با بهره گیری از توصیف سرویس ممکن است.
توصیف سرویس در پایه ای ترین حالت خود، نام سرویس و داده هایی را که در حین ارتباط مورد نیازند یا بدست می آیند مشخص می کند. روشی که در آن سرویسها از توصیف سرویس استفاده می کنند، موجب می شود که ارتباط در طبقه اتصال سست قرار گیرد. برای تعامل سرویسها و معنی دار بودن آن، آنها باید اطلاعاتی را مبادله کنند. بنابراین یک چارچوب ارتباطی که دارای قابلیت ایجاد ارتباط دارای اتصال سست باشد مورد نیاز است. یک چارچوب برای این منظور پیام رسانی است.
2-2-5-3- چگونه سرویسها با هم ارتباط برقرار می کنند؟
پس از آنکه سرویسی پیامی را می فرستد، دیگر کنترل آن را در اختیار ندارد . به همین دلیل است که سرویسها به پیامها نیاز دارند تا بعنوان واحد مستقل ارتباطی باقی بمانند. این به معنای آن است که پیامها نیز مانند سرویسها باید خود مختار باشند. به هین دلیل میزانی از هوشمندی را دارا هستند تا بتوانند در بخشهای مختلف پردازش خود را مدیریت کنند.
2-2-5-4- چگونه سرویسها طراحی می شوند؟
اصول سرویس گرایی مسائل مرتبط با موارد زیر را تحت پوشش قرار می دهد. (این اصول در ادامه معرفی خواهند شد.)
الف- چگونه سرویسها طراحی می شوند؟
ب- ارتباط بین سرویسها چگونه باید تعریف شود؟(شامل تعیین چگونگی تبادل پیامها یا همان الگوی تبادل پیام - MEP )
پ- چگونه باید پیامها را طراحی کرد؟
ت- چگونه توصیف سرویسها طراحی می شوند؟
2-2-5-5- توصیفات سرویسها
هر سرویسی که می خواهد نقش دریافت کننده پیام را داشته باشد باید توصیف سرویس را به همراه داشته باشد. هر توصیف پیام نقطه اتصالی از فراهم کننده سرویس را در اختیار قرار می دهد. و دارای تعریفی رسمی از واسط این نقطه اتصال (تا درخواست کنندگان بتوانند از ساختار پیامی که می بایست برای دریافت خدمات به سرویس دهنده ارسال کنند، آگاه شوند) و همچنین محل سرویس را (که برای استفاده کنندگان شفاف خواهد بود) معین می کنند. پس توصیف سرویس خود دارای دو بخش است:
الف- توصیف تجریدی: خصوصیات واسط را بیان می کند بدون آنکه به فناوری اشاره کند. از جمله این خصوصیات می توان به عملیات ، نوع درگاه و پیام اشاره کرد.
ب- توصیف غیر تجریدی: نحوه اتصال به سرویس را تعیین می کند. مانند نوع اتصال و درگاه .
2-2-5-6- فراداده ها و قرارداد سرویس
تا بحال نحوه توصیف سرویس ، و ایجاد و استفاده از واسط سرویس را بررسی کردیم. در سرویسهای وب این توصیفات در قالب WSDL تولید می شوند. اما خود این تعاریف می بایست بر اساس ساختاری تنظیم شوند که فراداده توصیف را معین می کند. در سرویسهای وب این کار را می توان با استفاده از شماهای XSD انجام داد. هدف از این کار رسمی کردن ساختار پیامهای وارد شونده به سرویس و خارج شونده از آن است.یک مستند مکمل دیگر، مستند خط مشی است قواعد، اولویتها و جزئیات پردازشی را فراتر از مستندات توصیف و شمای ساختاری آن ارائه می کند. پس تا بحال سه مستند مهم را برای سرویس بررسی کردیم:
توصیف
شما
خط مشی
این سه مستند می توانند در طبقه فراداده ها قرار گیرند، زیرا هریک ، اطلاعاتی درباره سرویس ارائه می دهند. مستندات توصیف سرویس را می توان در مجموع قرار داد سرویس نامید که مجموعه ای از شرایط اند که می بایست توسط یک درخواست کننده سرویس ایجاد یا پذیرفته شده باشند.
همچنین یک قرارداد می تواند به مستندات دیگری ارجاع داشته باشد که محتوای آنها در توصیف سرویس قرار نمی گیرد. از جمله این مستندات قانونی، می توان به توافقنامه سطح سرویس و توافقنامه کیفیت سرویس اشاره کرد.
پس قرارداد سرویس دارای موارد زیر است:
توصیف سرویس
توصیف تجریدی
توصیف غیر تجریدی
شما
خط مشی
مستندات قانونی
2-2-5-7- تبلیغ توصیف و کشف سرویس
یک نیاز اساسی برای دسترسی به یک سرویس همانطور که گفته شد، توصیف سرویس است. با افزایش تعداد سرویسها در سازمان، مکانیزمهایی برای تبلیغ و کشف توصیف سرویس مورد نیاز است. مثلاً فهرستهای راهنما و محلهای ثبت مرکزی باید وجود داشته باشد تا افراد بتوانند:
الف- آخرین نسخه توصیفات سرویسهای موجود را بیابند.
ب- سرویسهای جدید را که با معیارهایی منطبق اند کشف کنند.
هر سرویس می تواند یک یا چند رکورد در محل ثبت داشته باشد که در آن توصیف سرویس قرار می گیرد. در سرویسهای وب، تبلیغ و کشف سرویسها از طریق UDDI انجام می شود. همچنین توصیف سرویس در سرویسهای وب با استفاده از WSDL و پیام رسانی با SOAP انجام می شود. شکل 2-5 این مطلب را نشان می دهد.

شکل 2-5 تبلیغ، کشف و توصیف سرویسها در وب
2-2-5-8- محل ثبت
محل ثبت کاتالوگی از سرویس دهندگان در دسترس، مکانیزمی برای بررسی آنچه سرویس دهنده می تواند فراهم کند، و نیز امکان ارائه نقطه اتصالی که سرویس گیرنده بتواند به آن متصل شود را در اختیار سرویس گیرندگان قرار می دهد . محل ثبت می تواند توسط سازمان، یا منابع مستقل یا سایر کسب و کارهایی که سرویسهایی برای ارائه دارند ، ارائه و نگهداری شود. همه محلهای ثبت باید API هایی را فراهم کنند تا به سرویس ها اجازه ثبت شدن داده و به سرویس گیرندگان اجازه دهد تا سرویس دهندگان را شناسایی کرده و به آنها متصل شوند.
2-2-5-9- همنوا سازی و همخوانی
همنواسازی (orchestration) ، توصیف ترتیب فعالیتهایی است که یک فرایند کاری را می سازد و شامل مدیریت تراکنشها بین سرویسهای منفرد و دستگیری خطاها و نیز توصیف کلیت فرآیند است. در صورت نبود همنواسازی نیاز به هماهنگی های دستی وجود خواهد داشت.
بنابراین همنواسازی پایه گذار پروتکل کاری است که بطور رسمی فرآیند کاری را تعریف می کند. و از آنجا که روشی برای متمرکز کردن و کنترل حجم بالایی از منطق های داخل برنامه و بین برنامه های مختلف با استفاده از یک مدل سرویس استاندارد است، قلب SOA خوانده می شود. [19]
در سطوح بالاتر و در ارتباطات بین سازمانها مفهوم همخوانی (choreography) مطرح می شود که در آن بحث هماهنگی چند همنواسازی با یکدیگر مورد توجه است و فعالیت پیچیده ای است که از ترکیب سرویسها و چند الگوی تبادل پیام تشکیل می شود.
2-2-6- اصول و مشخصه های معماری سرویس گرا
می توان گفت اساسی ترین عنصر تشکیل دهنده معماری سرویس گرا، سرویس است. نحوه انتخاب و مشخصه های سرویس آنقدر اهمیت دارد که مسائل مربوط به آن بعنوان سرویس گرایی مطرح می شوند. اصولی که در زیر بیان خواهند شد، توسط Erl و McGovern و سایرین در کتابهایشان [19 و 15] معرفی شده اند و مورد توافق جوامع نرم افزاری قرار دارند. بطور کلی SOA دارای مشخصه ها و اصول زیر است:
2-2-6-1- سرویسها دارای واسط (قرارداد) و خط مشی های خوش تعریف اند.
همه سرویس ها قراردادی را منتشر می کنند. این قرارداد توافق میان سرویس گیرنده و سرویس را محصور می کند. قرارداد همان چیزی است که مصرف کننده هنگامی که سرویس را جستجو می کند بدقت بررسی می کند. قراردادها شامل همه اطلاعات ضروری برای یک برنامه کاربردی است تا دارای قابلیت دسترسی به سرویس باشد. استفاده از اطلاعات درون قرارداد برای دسترسی و استفاده از سرویس "اتصال" نام دارد. قراردادها در SOA گسترشی بر ایده واسطها هستند. یک قرارداد در SOA موارد زیر را تعیین می کند.
وظیفه مندی ارائه شده
ورودیهای لازم و خروجی مورد انتظار
پیش شرطها
پس شرطها
دستگیری خطا
تضمین کیفیت سرویس(QOS) و توافقات سطح سرویس
ایده آل آن است که یک سرویس ، خط مشی های مربوط به قابلیت اطمینان ، در دسترس بودن ، امنیت و استثناها را تعریف کند.
2-2-6-2- سرویسها معمولاً یک دامنه یا وظیفه کاری را نمایش می دهند.
سرویسها می توانند برای نمایش انواع دامنه های مساله پایه ریزی شوند. یک سرویس می تواند یک دامنه کاری یا یک دامنه فنی را ارائه کند. یکی از رایجترین انواع سرویس، آنهایی هستند که عملکرد فنی دارند. محلهای ثبت، فراهم کنندگان امنیت وlog کردن چند مورد از برنامه های زیر ساختی و فنی هستند که سرویسهای بسیار خوبی محسوب می شوند. با این وجود قدرت واقعی SOA در توانایی آن در مدل سازی یک دامنه کاری است. با بزرگتر و پیچیده تر شدن دامنه های کاری محقق شده در SOA، در خواهیم یافت که کلیت فرآیند کاری، خود متشکل از تعدادی سرویس کوچکتر است. این سرویسها با پیامها به هم مرتبط می شوند . و به صورت ترتیبی یا یک جریان عمل می کنند. مفهوم ترکیب سرویس نیز از اینجا نشات می گیرد.
2-2-6-3- سرویسها دارای طراحی پیمانه ای هستند.
سرویسها متشکل از پیمانه ها هستند. طراحی پیمانه ای در SOA مهم است. یک پیمانه می تواند بعنوان یک زیر واحد یا زیر سیستم نرم افزاری تلقی شود که عملیات ویژه و خوش تعریفی را انجام می دهد. برای بحث فعلی، پیمانه را مجموعه ای از واحدهای نرم افزاری در نظر می گیریم که برای مصرف کننده سرویس ارزشی را بهمراه دارد. هر پیمانه باید فقط یک کار انجام دهد و باید آن کار را کامل انجام دهد. یعنی پیمانه باید همه زیر واحدها و زیر پیمانه های ضروری برای انجام کامل آن کار را داشته باشد. به عبارت دیگر پیمانه ها باید چسبندگی داخلی بالایی از خود نشان دهند.
2-2-6-4- سرویسها دارای اتصال سست اند.
اتصال سست یک ویژگی برای سیستمهای اطلاعاتی است که در آن واسطهای بین اجزاء یا پیمانه ها به گونه ای طراحی می شوند که وابستگی بین اجزاء حداقل شود و در نتیجه ریسک اثر تغییر یک جزء بر سایر اجزاء کاهش یابد[20]
در معماری سرویس گرا منظور از اتصال سست، قابلیت تعامل بین سرویسها به صورت مستقل از کدنویسی و مکان سرویسها است، بگونه ای که سرویسها در زمان اجرا می توانند تغییر مکان داده ، روالهای داخلی خود را تغییر دهند یا حتی از یک فناوری جدیدتر استفاده کنند بدون این که تاثیری منفی بر سرویس گیرندگان گذاشته شود.[6]
2-2-6-5- سرویسها قابل کشف اند.
یکی دیگر از عوامل مهم در انعطاف پذیری و قابلیت استفاده مجدد SOA مفهوم قابلیت کشف و اتصال پویا است. پیمانه های یک سرویس گیرنده هیچ پیوند ایستایی با سرویس ندارند. بطور مشابه پیمانه های یک سرویس نیز با هیچ سرویس گیرنده ای پیوند ایستا ندارند. سرویس گیرندگان به جای استفاده از اتصالهای ایستا که در زمان کامپایل ساخته می شوند، برای یافتن وظیفه مندی مطلوب از یک محل ثبت استفاده می کنند. سپس با استفاده از اشاره گر دسترسی، که از محل ثبت بدست آمده است ، می توانند به نقطه اتصال دسترسی یابند. بنابراین سرویس کاملاً آزاد است تا پیمانه ای را که موارد قرارداد را تامین می کند جابجا کند یا تغییر دهد. برعکس، اگر نیازهای سرویس گیرنده تغییر کند یا سرویس دهنده دیگر سرویس مورد نظر را ارائه نکند، سرویس گیرنده کاملاً آزاد است تا سرویس دیگری را انتخاب کند. بدون آنکه نیاز به آن داشته باشد که تغییر درونی در کار خود ایجاد کند.
2-2-6-6- محل سرویسها برای سرویس گیرندگان نا پیدا است
مخفی کردن محل سرویس برای سرویس گیرنده انعطاف پذیری زیادی را برای پیاده سازی SOA فراهم کند. سازماندهی مجدد در سازمان ممکن است میزبانی یک سرویس را به یک سرویس دهنده دیگر بسپارد. قطعی دسترسی به یک مکان می تواند با استفاده از ارسال درخواستهای سرویس به سایر سرویسها در مکانهای دیگر، از دید سرویس گیرندگان پنهان شود. عدم لزوم دانستن محل سرویس توسط سرویس گیرنده امکان آن را فراهم می کند تا یک معماری تا حد ممکن انعطاف پذیر، قابل نگهداری، ارزان و نسبت به خرابی مقاوم باشد.
2-2-6-7- سرویسها مستقل از روش انتقال هستند.
سرویس گیرندگان از طریق یک ارتباط شبکه به سرویسها دسترسی یافته و از آنها استفاده می کنند. SOA از نوع ارتباط شبکه ای مورد استفاده برای دسترسی به سرویس مستقل است. سرویسها از مکانیزم انتقال مورد استفاده برای دسترسی به آنها مستقل اند. در عمل تطبیق دهنده ای وجود دارد تا دسترسی به سرویسها را از طریق انواع روشهای انتقال ممکن کند. مثلاً اگر سرویس گیرندگان بخواهند با استفاده از HTTP به سرویس دسترسی یابند، یک تطبیق دهنده HTTP ایجاد خواهد شد. همین مثال درباره استفاده از RMI و سایر روشهای انتقال صادق است. یک تطبیق دهنده می تواند برای چندین سرویس به کار رود و قابل استفاده مجدد باشد.
2-2-6-8- سرویسها مستقل از سکو هستند.
برای بدست آوردن حداکثر انعطاف پذیری یک سرویس نباید به سکویی که بر آن اجرا می شود وابسته باشد. بنابراین سرویس ایده آل باید از نظر تئوری مستقل از سیستم عامل باشد. در دنیای واقعی با مستقل کردن سرویسها از روش انتقال ، استقلال SOA از سکو بسیار کم اهمیت تر می شود. زیرا برای مثال یک سرویس .NET که روی windows اجرا می شود، در تئوری می تواند به سرویس گیرندگان در حال اجرا بر روی هر سیستم عامل دیگر روی شبکه دسترسی داشته باشد. بسیاری از سازمانها دارای سکوهای متعددی هستند.
سرویسهایی که برای این سازمانها تولید می شوند باید مستقل از سکو باشند تا انعطاف پذیری در میزبانی را، که لازمه حداکثر عملکرد کاری است، فراهم کنند. سرویسهایی که برای سازمانهای کوچکتر تولید می شوند مانند حرفه هایی که از یک سیستم عامل منفرد استفاده می کنند، استقلال از سکو را چندان ضروری نخواهند دید.
2-2-6-9- سرویسها قابل استفاده مجدد هستند.
سرویس گرایی استفاده مجدد را در همه سرویسها مورد تاکید قرار می دهد. با اعمال استانداردهای طراحی که هر سرویس را قابل استفاده مجدد می کند، این قابلیت وجود دارد که در قبال تغییرات آینده انطباق آسانتر و در زمینه توسعه سیستم نیاز به کار کمتری داشته باشیم.
این اصل همه انواع استفاده مجدد ، شامل تعامل پذیری برنامه ها، ترکیب، و ایجاد سرویسهای کمکی را تسهیل می کند. یک سرویس قابل استفاده مجدد ، عملیات قابل استفاده مجددی را نیز به نمایش می گذارد.
2-2-6-10- سرویسها قابل ترکیب اند.
یک سرویس می تواند هر محدوده ای از منطق را از هر نوع منبعی- از جمله سایر سرویسها- نمایش دهد.
دلیل اصلی این امر، حصول اطمینان از آن است که سرویسها طوری طراحی شوند که در صورت لزوم بتوانند بعنوان اعضای فعالی در ترکیب سرویسها مشارکت کنند. این نیازمندی بدون توجه به این موضوع است که آیا سرویس خود می تواند سایر سرویسهارا برای انجام کاری ترکیب کند یا خیر.
مفهوم همنواسازی یکی از مفاهیمی است که بر ترکیب تاکید دارد. نیاز هر سرویس به قابل ترکیب بودن، تاکیدی بر طراحی عملیات سرویس نیز دارد. قابلیت ترکیب جنبه دیگری از همان بحث قابلیت استفاده مجدد است و بنابراین عملیات آن نیز باید بطور استاندارد و با سطح مناسبی از دانه بندی طراحی شوند تا امکان ترکیب را حداکثر نمایند.
2-2-6-11- سرویسها دارای استقلال داخلی اند.
استقلال داخلی کنترل سرویس را بر خودش و کلیه پردازشهایش امکان پذیر می کند و وابستگی به سرویسهای دیگر را که ممکن است موجب محدودیت شود، حذف می نماید. استقلال داخلی سرویس وقتی مهم است که بر روی چگونگی تقسیم منطق کار به سرویسها و عملیاتی که باید در زمینه یک سرویس گروه بندی شوند تصمیم گرفته می شوند. استقلال داخلی به معنای مالکیت کامل سرویس بر منطق درونش نیست بلکه تضمین می کند که در زمان اجرا سرویس بر هر منطقی که ارائه می دهد کنترل دارد.
2-2-6-12- سرویسها بی حالتند.
سرویسها باید میزان اطلاعات حالتی را که مدیریت می کنند و بازه زمانی را که آن اطلاعات را نگاه میدارند به حداقل برسانند . اطلاعات حالت مختص داده های فعالیتی است که در حال حاضر انجام میشود. وقتی سرویس پیامی را پردازش می کند، موقتاً دارای حالت است. اگر سرویسی مسئول حفظ حالتی برای زمانهای طولانی تری باشد، دسترسی به آن برای سایر درخواست کنندگان به تاخیر خواهد افتاد. برای آن که سرویس کمترین اطلاعات حالت ممکن را نگهداری کند، نیاز است عملیات منفرد آن طوری طراحی شوند که در پردازش نیاز به نگهداری حالت نداشته باشد. یک ویژگی پایه برای SOA که بی حالتی را پشتیبانی می کند، استفاده از پیامهای سبک مستند است. هرچه به پیام هوشمندی بیشتری افزوده شود، سرویس مستقل تر و خود کفاتر باقی می ماند.
2-3- سیستم مدیریت امنیت اطلاعات
2-3-1- امنیت اطلاعات چیست؟
اطلاعات، همانند سایر دارائی های مهم هر موسسه، دارائی است که برای موسسه صاحب آن دارای ارزش بوده و لازم است به صورت مناسبی حفاظت شود. امنیت اطلاعاتی فرآیندی است که بر اساس آن از اطلاعات در مقابل تجاوزات مختلف حفاظت خواهد شد. به نحوی که از ادامه فعالیت با حداقل خسارت و حداکثر کارآیی و بهره برداری از فرصت های عملیاتی، اطمینان حاصل شود.اطلاعات را می توان به شکلهای مختلف نگهداری کرد. می توان آن را روی کاغذ نوشت، چاپ کرد، بصورت الکترونیکی ذخیره نمود، به وسیله روشهای مرسوم و یا الکترونیکی ارسال یا مخابره کرد، به وسیله فیلم به نمایش درآورد و یا آن را در قالب نوارهای صوتی ارائه نمود.بدون در نظر گرفتن قالب دریافت اطلاعات و روش به اشتراک گذاشتن و ذخیره نمودن آن، لازم است همیشه به نحو قابل قبول و متناسبی حفاظت شود.
امنیت اطلاعاتی در این متن با در نظر گرفتن شرایط زیر تعریف می گردد:
الف) محرمانه بودن: اطمینان از اینکه اطلاعات فقط برای افراد مجاز قابل دسترسی خواهد بود.
ب) جامعیت و درستی: تامین دقت و کامل بودن اطلاعات و روش های پردازش آن.
پ) در دسترس بودن: اطمینان از اینکه افراد مجاز بتوانند در مواقع مورد نیاز به اطلاعات و سایر منابع مرتبط با آن دسترسی داشته باشند.
امنیت اطلاعاتی از طریق بکارگیری مجموعه ای از فرآیندهای کنترلی بدست می آید که در سیاست ها ، روش های عملیاتی ، رویه ها، ساختار سازمانی و نرم افزارهای عملیاتی تعبیه می شوند. جهت دسترسی به اهداف امنیتی مورد نظر سازمان، برقراری رویه های کنترلی الزامی است.
2-3-2- چرا امنیت اطلاعات مورد نیاز است؟
اطلاعات، سیستم ها، شبکه ها و رویه های پشتیبانی تصمیم، از دارائی های مهم سازمان می باشند. محرمانه بودن ، جامعیت و دقت و در دسترس بودن اطلاعات می توانند تاثیر فراوانی بر سودآوری، کارآیی، قانون پذیری و افق عملیاتی سازمان داشته باشد.
سازمان ها ، سیستم های اطلاعاتی و شبکه های ارتباطی شان بصورت روز افزون هدف تجاوزات امنیتی قرار گرفته اند. این تجاوزات دارای گستردگی فراوانی می باشد به صورتی که از طریق سواستفاده افراد از سیستم های رایانه ای، جاسوسی، خرابکاری، وندالیسم و حتی سیل و آتش سوزی اثرات خود را به سیستم وارد می آورند. خرابی حاصل از حوادث مختلف از قبیل ویروس های کامپیوتری ، هک کردن اطلاعات و حملات مبتنی بر DOS بصورت روزمره بوجود می آیند و بیشتر و بیشتر می شوند و حتی روز به روز پیچیده تر می گردند.
هرچه وابستگی سازمان به سیستم های اطلاعاتی و سرویس های مبتنی بر آن بیشتر باشد، آسیب پذیری بیشتری در مقابل تجاوزات خواهد داشت. اتصال شبکه های عمومی و اختصاصی و به اشتراک گذاشتن منابع اطلاعاتی ، باعث افزایش دشواری و پیچیدگی در کنترل دسترسی ها گردیده است.
افزایش روند پردازش غیر متمرکز (توزیع شده) باعث می شود که رویه های کنترل متمرکز قبلی به تدریج کارائی خود را از دست بدهند. در طراحی بسیاری از سیستم های اطلاعاتی، امنیت اطلاعات در نظر گرفته نشده است. امنیتی که از طریق روش های فنی به دست می آید، غالباً محدود است و لازم است برد آن توسط مدیریت مناسب و رویه های از پیش تعریف شده، افزایش یابد.
جهت انتخاب مناسب ترین روش کنترلی، نیاز به دقت فراوان در شناسائی مشخصه های سیستم مورد نظر می باشد.لازم است تمامی افراد سازمان به حداقل استانداردها در مورد رعایت نکات امنیتی واقف باشند و به آن عمل کنند همچنین ممکن است لازم باشد این آگاهی و همکاری به کلیه افراد و سازمان هایی که به نحوی در جریان همکاری با سازمان قرار دارند (مانند پیمانکارن، تهیه کنندگان،......) سرایت داده شود.
به علاوه ممکن است نیاز به دریافت مشاوره امنیتی از مشاوران خارج از سازمان نیز احساس شود. در صورتیکه رویه های امنیتی در هنگام طراحی سیستم اطلاعاتی در نظر گرفته شود، هزینه آن به مراتب کمتر از زمانی خواهد بود که امن کردن یک سیستم موجود، مورد نظر باشد.
2-3-3- مدل سیستم مدیریت امنیت اطلاعات
این استاندارد بین المللی ، از مدل فرآیند دمینگ(CAPD) اقتباس می شود که در ساختار پیاده سازی تمام مراحل سیستم مدیریت امنیت اطلاعات (ISMS) کاربرد دارد. (شکل2-6)

شکل2-6- مدل فرآیند دمینگ
2-3-3-1- مدل PDCA به کار برده مطابق فرآیندهای ISMS
در زیر (جدول 2-1 ) چگونگی گرفتن اطلاعات امنیتی مورد نیاز به صورت ورودی توسط یک مدل ISMS و انتظارات اشخاص ذینفع نشان داده میشود و از طریق اقدامات لازم و فرآیندهای تولید امنیت اطلاعات خروجی، انتظارات و نیاز ما را برآورده می سازد.
جدول 2-1- مدل PDCA
ایجاد خط مشی ISMS ، اهداف، فرآیندها و رویه های مناسب برای مدیریت ریسک و بهبود اطلاعات به منظور به دست آوردن نتایج بر طبق تمامی خط مشی ها و اهداف یک سازمان طرح(ایجاد ISMS )
انجام و اداره خط مشی، کنترلها، فرایندها و رویه های ISMS انجام دادن (انجام و اداره کردن ISMS )
ارزیابی و ملاک قابل قبول ، میزان کارایی فرایند در برابر خط مشی ISMS ، اهداف و تجربیات عملی و گزارش نتایج به مدیریت برای بازدید بررسی (نظارت و بازدید ISMS)
اصلاح کردن و اعمال پیشگیری مبتنی بر نتایج ممیزی ISMS داخلی و مدیریت نظارت یا اطلاعات وابسته دیگر، برای دستیابی به بهبود و پیشرفت داخلی ISMS عمل (نگهداری و بهبود ISMS)
2-3-4- قلمرو
این سند استاندارد، دستورالعمل هایی را برای مدیریت امنیت اطلاعات ارائه می دهد. این دستور العمل ها قابل بکارگیری توسط افرادی است که مسئولیت تعریف، ایجاد و یا نگهداری سطوح امنیتی اطلاعات را برعهده دارند. هدف تهیه این سند تدوین استانداردهای پایه ای بوده است که ایجاد مدیریت امنیت موثر را امکان پذیر ساخته و اطمینان از امنیت روابط درون سازمانی را تضمین نماید.
دستور العمل های ارائه شده در ضمن این استانداردها، در رابطه با قوانین موضوعه و مقررات سازمانی قابل پیاده سازی می باشند.
2-3-4-1- تعاریف و قراردادها
در این متن قواعد و تعاریف زیر بکار گرفته خواهد شد:
2-3-4-1-1- امنیت اطلاعاتی
حفظ محرمانگی ، جامعیت، دقت و در دسترس بودن اطلاعات
محرمانگی: اطمینان از اینکه اطلاعات فقط در دسترس کسانی است که اجازه استفاده از آن را دارند.
جامعیت و دقت: حفظ صحت و کامل بودن اطلاعات و روش های پردازشی
در دسترس بودن: اطمینان از اینکه افراد مجاز می توانند در زمان لزوم به داده ها، اطلاعات و یا مواد مربوطه به آن دسترسی داشته باشند.
2-3-4-1-2- ارزیابی ریسک
ارزیابی امکان وقوع هر یک از وقایع ناخواسته مانند تخریب اطلاعات، تعرض به اطلاعات و یا آسیب پذیری اطلاعات و یا روش های پردازشی
2-3-4-1-3- مدیریت ریسک
فرآیند شناسائی، کنترل و حداقل سازی یا حذف ریسک های امنیتی که می تواند با حداقل هزینه بر سیستم های اطلاعاتی تاثیر گذارد.
2-3-5- سیاست گذاری امنیتی


2-3-5-1- سیاست گذاری امنیت اطلاعاتی
هدف: راهنمایی و پشتیبانی مدیریت در ایجاد امنیت اطلاعاتی
لازم است مدیریت سازمان، سیاست روشنی در ارتباط با امنیت اطلاعاتی داشته باشد و از این سیاست به صورت عیان پشتیبانی نماید و شخصاً در اجرای این سیاست شرکت کند.
این سیاست گذاری و پشتیبانی و اجرا بایستی برای سازمان قابل لمس و احساس باشد.
2-3-5-2- مستندات سیاست گذاری امنیتی
لازم است یک نسخه از مبانی امنیت اطلاعاتی مورد نظر سازمان ، توسط مدیریت عالی سازمان تهیه شده و به عنوان مبنای سیاست گذاری امنیتی منتشر و به اطلاع کلیه افراد سازمان برسد.
این سند حاوی نحوه حرکت مدیریت سازمان و روش سازمانی انتخاب شده برای حفظ امنیت اطلاعاتی خواهد بود.

–53

By:
Mehdi safari
Summer 2011
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد اراک
دانشکده مدیریت ، گروه مدیریت دولتی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
گرایش: مدیریت مالی
عنوان:
بررسی ارتباط ویژگیهای فردی با تعهد سازمانی و قصد ترک سازمان
(مورد کاوی: اداره کل تامین اجتماعی استان مرکزی)
نگارش:
مهدی صفری
تابستان 1390
هیأت داوران:
استاد راهنما: دکتر حبیب اله جوانمرد
استاد مشاور: دکتر ایرج نوری
استاد داور: دکتر مجید زنجیردار
مدیر گروه تخصصی: دکتر حبیب اله جوانمرد
سپاسگزاری:
سپاس ایزد منان را که توفیق فراگیری علم را برمن عطا فرمود و مرا در کوران مشکلات و سختی‌ها یاری نمود، تا این رساله را با موفقیت به پایان برسانم.
در طول دوران تحصیلی و تهیه این پژوهش از راهنمایی ها و مساعدت‌‌های اساتید و سروران عزیزی بهره ‌برده‌ام که در اینجا لازم است از همه ایشان مراتب سپاس قلبی و تشکر خالصانه خود را داشته باشــــم.
از اساتید فرهیخته:
جناب آقای دکتر حبیب اله جوانمرد
جناب آقای دکتر ایرج نوری
جناب آقای دکتر مجید زنجیردار
و کلیه اساتیدی که در دوران تحصیلم در دانشگاه آزاد اراک از محضرشان کسب فیض نمودم.هم چنین تشکر می کنم از مدیریت پژوهش دانشکده سرکار خانم کیوانفر و از خداوند متعال موفقیتهای بزرگتر در زندگی را برایشان آرزومندم.
تقدیم به :

« پدر و مادر مهربانم ، بخاطر وجودشان که عشق به یادگیری مستمر را در من به ودیعه نهادند .
همسر عزیزم که با صبر ، تحمل و تشویق در تمامی لحظات
مرا در به انجام رسانیدن این تحقیق یاری رساند »
فرزندان دلبندم که وجودشان امید زندگی من است»
TOC f A h z t "Heading 1,مطالب" c چکیده: PAGEREF _Toc304951564 h 1مقدمه: PAGEREF _Toc304951565 h 2فصل اول: کلیات تحقیق1-1 مقدمه PAGEREF _Toc304951568 h 42-1 تاریخچه مطالعاتی PAGEREF _Toc304951569 h 53-1 بیان مسئله PAGEREF _Toc304951571 h 84-1 چارچوب نظری تحقیق PAGEREF _Toc304951572 h 95-1 فرضیه های تحقیق PAGEREF _Toc304951573 h 106-1 ضرورت و اهمیت تحقیق PAGEREF _Toc304951574 h 107-1 اهداف تحقیق PAGEREF _Toc304951575 h 128-1 حدود مطالعاتی PAGEREF _Toc304951576 h 121-8-1 قلمرو زمانی تحقیق PAGEREF _Toc304951577 h 122-8-1 قلمرو مکانی تحقیق PAGEREF _Toc304951578 h 123-8-1 قلمرو موضوعی PAGEREF _Toc304951579 h 129-1 تعاریف واژه های کلیدی و اصطلاحات PAGEREF _Toc304951580 h 1210-1 تعاریف عملیاتی PAGEREF _Toc304951581 h 13فصل دوم: مروری بر ادبیات تحقیق1-2 مقدمه PAGEREF _Toc304951584 h 162-2 ویژگیهای شخصی PAGEREF _Toc304951585 h 171-2-2 سن PAGEREF _Toc304951586 h 172-2-2جنسیت PAGEREF _Toc304951587 h 203-2-2 سطح تحصیلات PAGEREF _Toc304951588 h 274-2-2 سابقه خدمت PAGEREF _Toc304951589 h 315-2-2 حقوق و دستمزد PAGEREF _Toc304951590 h 313-2 تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951591 h 351-3-2 تعاریف و مفاهیم تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951592 h 352-3-2 مراحل توسعه تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951593 h 383-3-2 اهمیت تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951594 h 414-3-2 نتایج مثبت و منفی تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951595 h 431-4-3-2 تعهد سطح پایین PAGEREF _Toc304951596 h 432-4-3-2 تعهد متوسط PAGEREF _Toc304951597 h 463-4-3-2 تعهد سطح بالا PAGEREF _Toc304951598 h 474-4-3-2 جمع‏بندی PAGEREF _Toc304951599 h 485-3-2 شاخص های تعهد PAGEREF _Toc304951600 h 496-3-2 ابعاد تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951601 h 517-3-2 دیدگاه‌های تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951602 h 538-3-2 مدل‌ها و الگوهاو نظریات تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304951603 h 544-2 قصد ترک سازمان PAGEREF _Toc304951604 h 591-4-2 دلایل ترک سازمان PAGEREF _Toc304951605 h 61فصل سوم: روش‌ اجرای تحقیق1-3 مقدمه PAGEREF _Toc304951608 h 64۳-۲ روش تحقیق PAGEREF _Toc304951609 h 643-3 مدل تحلیلی تحقیق PAGEREF _Toc304951610 h 654-3 جامعه آماری PAGEREF _Toc304951611 h 655-3 نمونه و تعیین حجم نمونه PAGEREF _Toc304951612 h 666-3روش گرد آوری داده ها PAGEREF _Toc304951613 h 677-3 ابزار گردآوری داده ها و ویژگی های آن PAGEREF _Toc304951614 h 678-3 ویژگی های فنی ابزار تحقیق PAGEREF _Toc304951615 h 671-8-3 روایی ابزار تحقیق PAGEREF _Toc304951616 h 672-8-3 پایایی ابزار تحقیق PAGEREF _Toc304951617 h 689-3 روش تجزیه و تحلیل داده ها PAGEREF _Toc304951618 h 691-9-3 رگرسیون PAGEREF _Toc304951619 h 692-9-3 شرایط لازم جهت استفاده از رگرسیون خطی PAGEREF _Toc304951620 h 70فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها1-4 مقدمه‏ PAGEREF _Toc304951623 h 732-4 توصیف داده‌های پژوهشی PAGEREF _Toc304951624 h 731-2-4 اطلاعات مربوط به جنسیت PAGEREF _Toc304951625 h 742-2-4 اطلاعات مربوط به رده سنی PAGEREF _Toc304951626 h 753-2-4 اطلاعات مربوط به میزان تحصیلات PAGEREF _Toc304951627 h 764-2-4 اطلاعات مربوط به میزان تجربه PAGEREF _Toc304951628 h 773-4 تجزیه و تحلیل داده ها PAGEREF _Toc304951629 h 784-4 نتایج آزمون رگرسیونی فرضیات PAGEREF _Toc304951630 h 791-4-4 آزمون کلموگروف- اسمیرنف(KS) PAGEREF _Toc304951631 h 801-1-4-4 نتایج آزمون رگرسیون فرضیه 1 PAGEREF _Toc304951632 h 802-1-4-4 آزمون دوربین- واتسون برای متغیر مستقل سن PAGEREF _Toc304951633 h 803-1-4-4 بررسی خطی بودن ارتباط متغیر وابسته با متغیر مستقل سن PAGEREF _Toc304951634 h 814-1-4-4 بررسی نرمال بودن خطا ها برای متغیر مستقل سن PAGEREF _Toc304951635 h 815-1-4-4 نتیجه فرضیه 1 PAGEREF _Toc304951636 h 852-4-4 نتایج آزمون رگرسیون فرضیه 2 PAGEREF _Toc304951637 h 851-2-4-4 آزمون دوربین_واتسون برای متغیر مستقل تحصیلات PAGEREF _Toc304951638 h 862-2-4-4 بررسی خطی بودن ارتباط متغیر وابسته با متغیر مستقل تحصیلات PAGEREF _Toc304951639 h 863-2-4-4 بررسی نرمال بودن خطا ها برای متغیر مستقل تحصیلات PAGEREF _Toc304951640 h 864-2-4-4 نتیجه فرضیه 2 PAGEREF _Toc304951641 h 893-4-4 نتایج آزمون رگرسیون فرضیه 3 PAGEREF _Toc304951642 h 891-3-4-4 آزمون دوربین_واتسون برای متغیر مستقل تجربه PAGEREF _Toc304951643 h 902-3-4-4 بررسی خطی بودن ارتباط متغیر وابسته با متغیر مستقل تجربه PAGEREF _Toc304951644 h 903-3-4-4 بررسی نرمال بودن خطا ها برای متغیر مستقل تجربه PAGEREF _Toc304951645 h 904-3-4-4 نتیجه فرضیه 3 PAGEREF _Toc304951646 h 934-4-4 نتایج آزمون رگرسیون فرضیه 4 PAGEREF _Toc304951647 h 941-4-4-4 آزمون دوربین_واتسون برای متغیر مستقل آموزش PAGEREF _Toc304951648 h 942-4-4-4 بررسی خطی بودن ارتباط متغیر وابسته با متغیر مستقل آموزش PAGEREF _Toc304951649 h 943-4-4-4 بررسی نرمال بودن خطا ها برای متغیر مستقل آموزش PAGEREF _Toc304951650 h 954-4-4-4 نتیجه فرضیه 4 PAGEREF _Toc304951651 h 985-4-4 خلاصه نتایج آزمون رگرسیون فرضیات 5و6و7 PAGEREF _Toc304951652 h 986-4-4 نتایج فرضیه 8 PAGEREF _Toc304951653 h 1005-4 نتایج رگرسیون فرضیات PAGEREF _Toc304951654 h 101فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادات1-5 مقدمه PAGEREF _Toc304951657 h 1032-5 نتایج به دست آمده از فرضیات تحقیق PAGEREF _Toc304951658 h 1031-2-5 نتیجه فرضیه اول PAGEREF _Toc304951659 h 1032-2-5 نتیجه فرضیه دوم PAGEREF _Toc304951660 h 1043-2-5 نتیجه فرضیه سوم PAGEREF _Toc304951661 h 1044-2-5 نتیجه فرضیه چهارم PAGEREF _Toc304951662 h 1055-2-5 نتیجه فرضیه پنجم PAGEREF _Toc304951663 h 1056-2-5 نتیجه فرضیه ششم PAGEREF _Toc304951664 h 1067-2-5 نتیجه فرضیه هفتم PAGEREF _Toc304951665 h 1068-2-5 نتیجه فرضیه هشتم PAGEREF _Toc304951666 h 1063-5 نتیجه گیری کلی فرضیات PAGEREF _Toc304951667 h 1074-5 پیشنهادات PAGEREF _Toc304951668 h 1071-4-5 پیشنهادات برای محققین آینده PAGEREF _Toc304951669 h 1085-5 محدودیت های تحقیق PAGEREF _Toc304951670 h 109پیوست هاپیوست الف) پرسشنامه پژوهشی PAGEREF _Toc304951672 h 111پیوست ب) خروجی نرم افزار PAGEREF _Toc304951673 h 114منابع و ماخذمنابع فارسی: PAGEREF _Toc304951675 h 137منابع لاتین: PAGEREF _Toc304951676 h 139چکیده انگلیسی: PAGEREF _Toc304951677 h 143 TOC f A h z t "Heading 1,مطالب" c

TOC f B h z t "Heading 2,جداول" c جدول 1-2 نتایج احتمالی سطوح مختلف تعهد PAGEREF _Toc304868833 h 44جدول 2-2 تعهد سازمانی و ابعاد سه گانه تعهد PAGEREF _Toc304868834 h 51جدول 1-3 پایایی ابزار اندازه گیری PAGEREF _Toc304868835 h 69جدول 1-4 : جنسیت پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc304868836 h 74جدول 2-4 : اطلاعات مربوط به رده سنی PAGEREF _Toc304868837 h 75جدول 3-4 : اطلاعات مربوط به میزان تحصیلات PAGEREF _Toc304868838 h 76جدول 4-4 : اطلاعات مربوط به تجربه PAGEREF _Toc304868839 h 77
TOC f M h z t "Heading 2,جداول" c نگاره 1-4. آزمون کلموگروف –اسمیر نوف (Ks) PAGEREF _Toc304868813 h 80نگاره 2-4. آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868814 h 83نگاره 3-4. نتایج همبستگی آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868815 h 84نگاره 4-4 تحلیل واریانس آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868816 h 84نگاره 5-4 ضرایب معادله رگرسیونی آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868817 h 85نگاره 6-4. آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868818 h 88نگاره 7-4. نتایج همبستگی آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868819 h 88نگاره 8-4 تحلیل واریانس آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868820 h 89نگاره 9-4. آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868821 h 92نگاره 10-4. نتایج همبستگی آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868822 h 93نگاره 11-4 تحلیل واریانس آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868823 h 93نگاره 12-4. آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868824 h 96نگاره 13-4. نتایج همبستگی آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868825 h 97نگاره 14-4 تحلیل واریانس آزمون رگرسیون با متغیر وابسته تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304868826 h 97نگاره 16-4 خلاصه نتایج رگرسیون فرضیه 5 PAGEREF _Toc304868827 h 99نگاره 17-4 خلاصه نتایج رگرسیون فرضیه 6 PAGEREF _Toc304868828 h 99نگاره 18-4 خلاصه نتایج رگرسیون فرضیه 7 PAGEREF _Toc304868829 h 100نگاره 19-4 ضرایب معادله رگرسیونی آزمون رگرسیون با متغیر وابسته قصد ترک سازمان PAGEREF _Toc304868830 h 100نگاره20-4 خلاصه نتایج رگرسیون فرضیات PAGEREF _Toc304868831 h 101
TOC f h z t "Heading 3,نمودار" c نمودار 1-2 دیدگاه‌های نگرشی و رفتاری در زمینه تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304867242 h 40نمودار 2-2 مدل برداشت فرد از تعهد خود و برداشت دیگران نسبت به تعهد او PAGEREF _Toc304867243 h 40نمودار 3-2 اشکال تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304867244 h 52نمودار 4-2 عوامل مؤثر و نتایج ناشی از تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304867245 h 58نمودار 5-2 عوامل ضروری، عوامل همبسته و پیامدهای تعهد سازمانی PAGEREF _Toc304867246 h 59نمودار 1-3 مدل مفهومی تحقیق PAGEREF _Toc304867247 h 65نمودار 1-4 جنسیت پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc304867248 h 74نمودار 2-4 نمودار مربوط به رده سنی PAGEREF _Toc304867249 h 75نمودار 3-4 نمودار مربوط به رده سنی PAGEREF _Toc304867250 h 76نمودار 4-4 نمودار مربوط به تجربه PAGEREF _Toc304867251 h 77
چکیده:تعهد سازمانی به عنوان یکی از اصول رفتار سازمانی، در دهه های اخیر موضوع بسیاری از متون رفتار سازمانی و مورد توجه تعداد زیادی از محققان در این زمینه بوده است که همواره سعی نموده اند مسئله فوق را از ابعاد مختلف بررسی و آن را برروی عملکرد سازمان اندازه گیری نمایند. تعهد و پایبندی می تواند پیامدهای مثبت و متعددی از جمله : افزایش انگیزه و کارایی ، کاهش تمایل به جستجوی مشاغل جدید و کاهش تغییر و تحولات نیروی انسانی داشته باشد .
با توجه به صرف هزینه و زمان زیاد جهت گزینش ،آموزش و توسعه پرسنل ، شناسایی ویژگیهای فردی تاثیر گذار بر تعهد سازمانی و تمایل به ماندن یا ترک سازمان برای مدیران ضروری به نظر می رسد .
تحقیق حاضر با هدف بررسی ارتباط چهار ویژگی فردی شامل : سن ، سابقه ، تحصیلات و آموزش و سه بعد تعهد از دیدگاه آلن ومیر (1997) شامل عاطفی ، مستمر و هنجاری با تعهد سازمانی و در نهایت بررسی ارتباط تعهد سازمانی با قصد ترک سازمان در اداره کل تامین اجتماعی استان مرکزی انجام پذیرفته است .
در این تحقیق از روش پرسشنامه برای گرد آوری اطلاعات لازم استفاده گردیده است همچنین برای بررسی رابطه میان متغیرها از نرم افزار SPSS و از روش رگرسیون خطی استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که دو ویژگی از ویژگهای فردی شامل میزان سن کارکنان و آموزش های مناسب و مستمر و سه بعد از تعهد (عاطفی ، مستمر و هنجاری) تاثیر مثبت بر روی تعهد سازمانی داشته و دو ویژگی دیگر در نظر گرفته شده در این تحقیق شامل تحصیلات و سابقه کارکنان ارتباط معنی داری با تعهد سازمانی ندارد .همچنین نتایج نشان می دهد تعهد سازمانی با قصد ترک سازمان ارتباط منفی دارد.

مقدمه:در عصر پرتلاطم کنونی که سازمانها بسوی تخصصی شدن پیش می روند و در رقابت تنگاتنگ به فعالیت خود ادامه می دهند، جهت بقاء علاوه بر ابزار و تجهیزات به نیروی انسانی متعهد به عنوان اصلی ترین و ضروری ترین عامل نیازمند می باشند. هرچقدر سازمانها و مؤسسات بزرگتر و بر حجم فعالیت آنها افزوده شود احتیاج به منابع انسانی متعهد و با انگیزه افزایش می یابد. لذا هرچقدر این سرمایه از کیفیت بهتر و بیشتر برخوردار باشد، احتمال موفقیت ، بقاء و ارتقاء سازمان بیشتر خواهد بود و بالعکس در صورتی که سازمانها نتواند نیروی انسانی با کیفیت و متعهد را بکارگیرند، قادر نخواهند بود از سایر منابع از قبیل تجهیزات و مواد اولیه استفاده بهینه ببرند و با مشکلات عدیده ای از قبیل کاهش کارائی و بهره وری روبرو بوده و در نهایت سبب زوال سازمان خواهند شد.
تحقیقات نشان می دهند که بین تعهد کاری، غیبت و جابجایی کارکنان رابطۀ معکوس وجود دارد. برای پیش بینی و توجیه رفتار افراد تعهد به مراتب بیش از رضایت شغلی مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین تعهد کارمندان بر میزان وفاداری آنها به سازمان و رضایتمندی ارباب رجوع نیز اثرگذار است.
تمایل به ترک خدمت به اشکال مختلف پویائی نیروی کار در درون سازمان و سرنوشت نهائی یک سازمان را تحت تأثیر قرار می دهد . ترک خدمت برای سازمان ها هزینه های زیادی را در پی دارد، چرا که اغلب سازمان ها برای دستیابی به نیروی انسانی کارآمد و موثر، سرمایه گذاری های زیادی در حوزه های گزینش، آموزش و رشد وگسترش نیروی انسانی صرف می نمایند. ترک خدمت در یک جمع بندی کلی، منعکس کننده علاقه کارکنان به جستجوی مشاغل جایگزین و ترک سازمان است.
فصل اولکلیات تحقیق1-1 مقدمهدر عصر پرتلاطم کنونی که سازمانها بسوی تخصصی شدن پیش می روند و در رقابت تنگاتنگ به فعالیت خود ادامه می دهند، جهت بقاء علاوه بر ابزار و تجهیزات به نیروی انسانی متعهد به عنوان اصلی ترین و ضروری ترین عامل نیازمند می باشند. هرچقدر سازمانها و مؤسسات بزرگتر و بر حجم فعالیت آنها افزوده شود احتیاج به منابع انسانی متعهد و با انگیزه افزایش می یابد. لذا هرچقدر این سرمایه از کیفیت بهتر و بیشتر برخوردار باشد، احتمال موفقیت ، بقاء و ارتقاء سازمان بیشتر خواهد بود و بالعکس در صورتی که سازمانها نتواند نیروی انسانی با کیفیت و متعهد را بکارگیرند، قادر نخواهند بود از سایر منابع از قبیل تجهیزات و مواد اولیه استفاده بهینه ببرند و با مشکلات عدیده ای از قبیل کاهش کارائی و بهره وری روبرو بوده و در نهایت سبب زوال سازمان خواهند شد.
تعهد سازمانی یک فرایند پویای تعامل بین شخص و محیطش بوده (لیو،2008،ص119). و یک ساختار چندبعدی است که می توان آن را یک حالت روانی دانست که پایبندی اشخاص را به سازمان منتقل می کند (آلن و می یر،1990،ص14) .
تحقیقات نشان می دهند که بین تعهد کاری، غیبت و جابجایی کارکنان رابطۀ معکوس وجود دارد. برای پیش بینی و توجیه رفتار افراد ، تعهد به مراتب بیش از رضایت شغلی مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین تعهد کارمندان بر میزان وفاداری آنها به سازمان و رضایتمندی ارباب رجوع نیز اثرگذار است.
تمایل به ترک خدمت به اشکال مختلف پویائی نیروی کار در درون سازمان و سرنوشت نهائی یک سازمان را تحت تأثیر قرار می دهد . ترک خدمت برای سازمان ها هزینه های زیادی را در پی دارد، چرا که اغلب سازمان ها برای دستیابی به نیروی انسانی کارآمد و موثر، سرمایه گذاری های زیادی در حوزه های گزینش، آموزش و رشد و گسترش نیروی انسانی صرف می نمایند. ترک خدمت در یک جمع بندی کلی، منعکس کننده علاقه کارکنان به جستجوی مشاغل جایگزین و ترک سازمان است.
از لحاظ نظری ، وقتی افراد دارای تعهد بالایی نسبت به سازمان خود باشند ، کم تر احتمال میرود که قصد ترک سازمان را داشته باشند و اقدامی در راستای یافتن شغلی جایگزین انجام دهند .
در این فصل شِمایی کلی از تحقیق ارائه شده است، بدین صورت که ابتدا به تشریح بیان مسئله پرداخته شده است و پس از آن چهارچوب مفهومی تحقیق ارائه شده است . ضرورت و اهمیت انجام تحقیق مبحث دیگری است که در این فصل به آن پرداخته شده است و در ادامه اهداف محقق از انجام این تحقیق در خصوص موضوع تحقیق مورد بررسی قرار گرفته و پس از آن فرضیات تحقیق آورده شده است . در پایان نیز پس از ارائه تعریف مفهومی، تعاریف عملیاتی مربوط به هر یک از شاخص ها بطور جداگانه بیان شده است.
2-1 تاریخچه مطالعاتیتحقیقات خارجی
پی برس و دانهم (1984). وربل (1990). تعهد سازمانی را در مقابل ویژگیهای شخصی (سن، جنس، سابقه قدمت). بررسی نموده و دریافتند که سن با تعهد سازمانی مدیران صنایع خدماتی همبستگی مثبت دارد. همچنین در تحقیق دیگری که توسط گلیسین (1998).، موریس (1990). و ایسترز (1991). انجام شده است آنها دریافتند کارکنانی که سابقه خدمت بیشتری دارند نسبت به تازه کارها از تعهد بالاتری برخوردار هستند.
همچنین تعهد سازمانی که بوسیله پرسشنامه ocq. (پورتر وهمکاران،1974، 58) .انجام شده است رابطه ای مثبت((r =.17 ، p<.01 بین سن و تعهد سازمانی را بیان می کند(هاوکینز،1998، ص14).
کارکنان مسن تروآنان که دارای سابقه کار هستند وآنان که از سطح بازده کاری خویش راضی اند وبه سطوح بالاتر تعهد سازمانی نسبت به دیگران، گرایش دارند(استرون ،1996،ص76) .
تحقیقات زیادی (انگل و پری، 1981،گولد، 1975،سولیوان، 1982 ) نشان داده است که زنان از تعهد بیشتری نسبت به مردان در سازمان برخوردارند(روودن،2000،ص30) .
ماتیو و زاجاک (1990). نیز دریافتند که زنان به سازمان متعهدتر از مردان می باشند.
کیرچ می یر(1995).،گوئل و ساین(2002). دریافتند که تعهد با جنسیت (مونث). رابطه ای مثبت داشته و زنان از مردان به سازمانهایشان تعهد بیشتری دارند.
افراد با سطح تحصیلات بالا انتظارات بیشتری از سازمان دارند که به احتمال زیاد سازمان قادر به برآورده کردن توقعات آنها نخواهد بودو در نتیجه سبب کاهش تعهدشان به سازمان خواهد شد.(جوینر و باکالیس،2006،ص441) .
کارگران با سطح تحصیلات بیشتر از تعهد کمتری به سازمان نسبت به کارکنان با تحصیلات پایینتر برخوردارهستند (گلیسون و دوریک،1988،ص75) .
یون و تی (2002). به این نتیجه رسیدند که کارمندان مرد تحصیلکرده تعهد کمتری به سازمانشان دارند(مادسن و همکاران،2005،ص218) .
- در طی تحقیقاتی که بین متغیرهایی مثل جنسیت،تحصیلات و سن انجام شد رابطه هایی بدست آمد و باوجود اینکه همبستگی بین تعهد سازمانی وسن مثبت بوده اما با سطح تحصیلات رابطه منفی نشان داد. در رابطه با جنس و تعهد سازمانی زنان بطور قابل ملاحظه ای بیشتر ازمردان در سازمان احساس تعهد می کنندو همچنین تعهد می تواند به عنوان شاخصی برای ادامه عضویت فرد درسازمان بکار رود.
شلدون،1971،استیونر،بایر،ترایس،1978،استیرز،1977،هاربیناک والیوتو1972. و همچنین انگل وپری(1980). در تحقیقی نشان دادند که زنان از مردان نسبت به سازمان از تعهد بیشتری برخوردارند.
- عوامل فردی یکی از عواملی است که می تواند تعهد سازمانی کارکنان را تحت تاثیر قرار دهد. از جمله این عوامل می توان، جنس، سطح تحصیلات، نیاز به خودیابی (اکورن و همکاران 1997، 45). وضعیت تاهل، سابقه خدمت در سازمان سن و تجربیات حین کار را نام برد(لی و هندورسون، 1996، 62) .
در تحقیقی که می یر و همکاران (2002). انجام دادند. نشان دادند که عوامل فوق همبستگی ضعیفی با تعهد سازمانی کارکنان دارد و تجربیات کاری همبستگی بیشتری با تعهد سازمانی کارکنان داشت.
براساس تحقیقات لابات مدین (2007) جنسیت رابطه ای با تعهد سازمانی ندارد . سن وآموزش رابطه مثبت با تعهد سازمانی دارد .همچنین رابطه معناداری بین تحصیلات وسابقه یافت نگردید .


تحقیقات داخلی
نتایج بدست در پژوهش آقای حسین کاکایی ماوایی در سال 1386نشان داد که عوامل رضایت شغلی، فرصت محیطی، استرس شغلی، پرداخت، تعهد سازمانی، عدالت توزیعی، فرصت های ترفیعی و حمایت اجتماعی به ترتیب بر ترک خدمت کارکنان شرکت گاز استان کرمانشاه بیشترین تاثیر را دارند. عوامل درگیری شغلی و استقلال روی قصد ترک خدمت این کارکنان تاثیری ندارند. نتایج جنبی این پژوهش نشان داد که هیچ یک از متغیرهای جمعیت شناختی شامل جنسیت، سن و تحصیلات تاثیری روی این عوامل ندارند.
– در مطالعه ای توسط خانم شهرناز مرتضوی در 1372 تاثیر عواملی نظیر نوع استخدام، امنیت شغلی و شیوه مدیریت بر تعهد سازمانی بررسی گردید و نتایج زیر حاصل شد:
الف). نوع استخدام (رسمی و قراردادی). بین دو گروه کارکنان رسمی و قراردادی از نظر میزان تعهد سازمانی تفاوت معنی دار مشاهد شد به صورتی که میانگین تعهد سازمانی کارکنان رسمی بیش از کارکنان غیر رسمی است..
- درتحقیق انجام شده در خصوص رابطه بین برخی ویژگیهای شخصی باتعهد سازمانی درنواحی هفت گانه تربیت بدنی مشهد رابطه معناداری مشاهده نشد .از سوی دیگر یافته های بهنوف وجود رابطه مثبت ومعناداری بین تعهد سازمانی با برخی ویژگیهای جمعیت شناختی نشان می دهد.(طالب پور وامامی،1385،ص16) .
3-1 بیان مسئلهآیا رابطه ای میان ویژگیهای فردی با تعهد سازمانی وجود دارد ؟ و آیا رابطه ای بین تعهد سازمانی و قصد ترک سازمان وجود دارد ؟
پورتر و همکارانش "1974" تعهد سازمانی را پذیرش ارزشهای سازمان و درگیرشدن در سازمان تعریف می کنند و معیارهای اندازه گیری آن را شامل انگیزه ، تمایل برای ادامه کار و پذیرش ارزشهای سازمان می دانند . چاتمن و اورایلی "1968" تعهد سازمانی را به معنی حمایت و پیوستگی عاطفی با اهداف و ارزشهای یک سازمان ، به خاطر خود سازمان و دور از ارزشهای ابزاری آن "وسیله ای برای دستیابی به اهداف دیگر" تعریف می کنند .
تحقیقات نشان داده است که تعهد سازمانی با پیامدهایی از قبیل رضایت شغلی (باتمن و استراسر، 1998)، حضور (ماتیو و زاجیک، ۱۹۹۰)، رفتار سازمانی فرا اجتماعی (اریلی و چتمن، ۱۹۸۶) و عملکرد شغلی (می یر، آلن و اسمیت، ۱۹۹۳) رابطه مثبت و با تمایل به ترک شغل (مودی، پورتر و استیرز ، ۱۹۸۲)رابطه منفی دارد . نگرش کلی تعهد سازمانی ، عامل مهمی برای درک و فهم رفتار سازمانی و پیش بینی کننده خوبی برای تمایل به باقی ماندن در شغل آورده شده است . تعهد و پایبندی مانند رضایت ، دو طرز تلقی نزدیک به هم هستند که به رفتارهای مهمی مانند جابجایی و غیبت اثر می گذارند (عراقی ، 1377، 58)9 .
به نظر لوتانز 1992 و شاو ، تعهد سازمانی به عنوان یک نگرش اغلب این گونه تعریف شده است :تمایل قوی به ماندن در سازمان ; تمایل به اعمال تلاش فوق العاده برای سازمان  ; اعتقاد قوی به پذیرش ارزشها و اهداف (عراقی ، 1377، 52) .
آلن و مایر (1991) سه بعد برای تعهد سازمانی تحت عنوان تعهد عاطفی، تعهد مستمر و تعهد هنجاری قائل شده اند.
تعهد عاطفی: وابستگی عاطفی فرد را به سازمان ،همخوانی با آن و مشارکت در فرایندهای سازمانی اشاره دارد.
تعهد مستمر: آگاهی به هزینه هایی که در هنگام ترک خدمت باید پرداخت.
تعهد هنجاری: این نوع تعهد احساس اجبار به ماندن در سازمان معطوف است.
هدف این تحقیق بررسی تاثیر سه بعد تعهد (تعهد عاطفی – تعهد مستمر – تعهد هنجاری ) و نیز بعد ویژگیهای فردی بر روی تعهد سازمانی و همچنین بررسی نتایج ناشی ازاین تعهد بر روی قصد ترک سازمان است . این تحقیق در بین کارکنان اداره کل تامین اجتماعی استان مرکزی انجام گرفته است.
4-1 چارچوب نظری تحقیقاین مطالعه مبتنی بر پژوهش ماتیو و زاجاک در سال 1990 پیرامون ویژگیهای شخصی موثر بر تعهد سازمانی از جمله : سن-جنسیت-تحصیلات-ازدواج-سابقه و سمت سازمانی- استنباط از شایستگی شخصی- توانائیها- حقوق و دستمزد- سطح شغلی و همچنین بررسی ابعاد تعهد از دیدگاه آلن و مایر در سال 1991 در تعهد سازمانی و در نهایت نقش تعهد سازمانی در تمایل به ماندن یا ترک سازمان می باشد. در این راستا از الگوهای تعهد ارائه شده توسط اریلی و چتمن ( 1986 ) ، مدل می یر و آلن (2001) ،آنجل و پری (1983) ، مایر و شورمن (1992) نیز بهره گرفته شده و در نهایت مدل این تحقیق به شکل 1-3 در فصل سوم ارائه گردیده است .
5-1 فرضیه های تحقیقارتباط مثبت میان سن کارکنان و تعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط مثبت میان تحصیلات کارکنان و تعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط مثبت میان سابقه و تعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط مثبت میان آموزش کارکنان و تعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط مثبت میان تعهد عاطفی وتعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط مثبت میان تعهد مستمر وتعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط مثبت میان تعهد هنجاری و تعهد سازمانی وجود دارد .
ارتباط منفی بین تعهد سازمانی و قصد ترک سازمان وجود دارد .

6-1 ضرورت و اهمیت تحقیقتعهد سازمانی یکی از موضوعات بسیار مهم در تحقیقات سازمانی به شمار می آید که می تواند هم از جنبه تئوریک و هم از جنبه عملی مورد استفاده قرارگیرد، سازمانها به ایجاد محیطهایی کاری با تعهد بالا برای پرسنل خود علاقه مند هستند ، زیرا تحقیقات نشان داده است که با تعهد سازمانی بالا سازمانها به نتایج ارزشمندی ازقبیل کاهش تغییر وتبدیل، بالارفتن انگیزش کارکنان،افزایش حمایت سازمانی و بهبود سطح رفتارها و... دست خواهند یافت(لابات مدین،2007،ص197) .
تعهد سازمانی به عنوان یکی از اصول رفتار سازمانی، در دهه های اخیر موضوع بسیاری از متون رفتار سازمانی و مورد توجه تعداد زیادی از محققان در این زمینه بوده است که همواره سعی نموده اند مسئله فوق را از ابعاد مختلف بررسی و آن را برروی عملکرد سازمان اندازه گیری نمایند، تعهد و پایبندی می تواند پیامدهای مثبت و متعددی داشته باشد، کارکنانی که دارای تعهد و پایبندی هستند نظم بیشتری در کار خود دارند و مدت بیشتری در سازمان می مانند و بیشتر کاری کنند، مدیران باید تعهد و پایبندی کارکنان رابه سازمان حفظ کنند و برای این امر باید بتوانند با استفاده از مشارکت کارکنان در تصمیم گیری و فراهم کردن سطح قابل قبولی از امنیت شغلی برای آنان، تعهد و پایبندی را بیشتر کنند .
در تحقیقات انجام شده در خصوص تعهد :
مادوی، یورتر و دیوبین، 1974 دریافتند، کارکنان با تعهد بالا عملکرد بهتری نسبت به کارکنان با تعهد کمتر دارند (حمیدی وکشتی دار،1382،ص46) .
تعهد سازمانی با تعیین هویت ارتباط دارد .اشخاص متعهد به سازمان گرایش موثری نسبت به نتایج سازمان داشته و موقعیت کاری اشان را در رابطه رابطه با پیوستن به سازمان ارزیابی می کنند (موتاز،1998،ص468) .
برگمن و همکاران،2000، و جان استون،1988 معتقدند افزایش تعهد سازمانی سبب نتایج ارزشمندی از قبیل : افزایش کارایی و عملکرد ، کاهش تمایل به جستجوی مشاغل جدید وکاهش تغییر و تحولات نیروی انسانی می گردد(بولز و همکاران،2007،ص312) .
مدیران می توانند از مزایای تعهد کارکنان در راستای برخورد با مشکلات سازمانی استفاده نموده و با در نظر گرفتن و شناسایی میزان تعهد سازمانی موجود از آن به عنوان عاملی در جهت بالا بردن سطح رضایت وهمچنین افزایش عملکرد شغلی استفاده نمایند(لابات مدین،2007،ص197) .
تحقیقات نشان می دهد که درک تعهد سازمانی می تواند پیش بینی درباره این امر ارائه دهد که تعهد سازمانی چگونه با قصد ترک سازمان در ارتباط است . گردش کارمندان همیشه برای سازمان در تمام بخش ها پرهزینه است ،چون سرمایه گذاری زیادی در انتخاب ،آموزش وترقی پرسنل گذاشته می شود (استالورث، 2004، 203) .
شناسایی ارتباط ویژگیهای شخصی با تعهد سازمانی در این تحقیق می تواند مورد استفاده مدیران منابع انسانی و همچنین گردانندگان سازمانها و همچنین سایر افرادی که به نحوی در اداره سازمانها نقشی دارند قرارگرفته و عاملی در جهت رشد و بهبود سازمان و برطرف کردن بعضی از کاستیها باشد.
7-1 اهداف تحقیقتعیین تاثیر ویژگیهای فردی بر تمایل به ترک سازمان در سازمان تامین اجتماعی استان مرکزی
تعیین ارتباط میان ابعاد تعهد با تمایل به ترک سازمان در سازمان تامین اجتماعی استان مرکزی
با توجه به صرف هزینه و زمان زیاد جهت گزینش ،آموزش و توسعه پرسنل ،ضرورت دارد مدیران و مسئولین بدانند کدام نوع از ویژگیهای فردی وکدام بعد از ابعاد تعهد بر ماندن یا ترک کارکنان در سازمان تاثیر دارد تا از آن در برنامه ریزی و مدیریت خود استفاده نمایند.
هدف کاربردی این تحقیق بررسی رابطه میان ابعاد تعهد و نیز ویژگیهای فردی با تعهد سازمانی و در نهایت تمایل به ترک سازمان کارمندان اداره کل تامین اجتماعی استان مرکزی میباشد . از نتایج آن می توان برای افزایش سطح رضایت شغلی وحفظ نیروی انسانی که همان سرمایه اصلی سازمان میباشد و موجب تعالی و موفقیت سازمان میگردد، استفاده کرد و از تحمیل هزینه های مشهود و نامشهود ناشی از جابجایی کارکنان جلوگیری بعمل آورد .
8-1 حدود مطالعاتی 1-8-1 قلمرو زمانی تحقیققلمرو زمانی تحقیق در برگیرنده 4ماه از ابتدای اردیبهشت ماه 1390 تا پایان مرداد ماه 1390 می باشد .
2-8-1 قلمرو مکانی تحقیققلمرو مکانی تحقیق سازمان تامین اجتماعی استان مرکزی می باشد.
3-8-1 قلمرو موضوعیپژوهش حاضر از نظر موضوعی در چارچوب مطالعات رفتار سازمانی و در بخش تئوری های رفتاری قرار می گیرد.
9-1 تعاریف واژه های کلیدی و اصطلاحاتتعهد: عبارت است از وفای به عهد به چیزی یا فردی (فرهنگ لغت و بستر).
تعهد : عبارت است از میزان برآورده نمودن انتظارات دیگران توسط افرادی که در موقعیتهای مختلف قرار می گیرند (کریم زاده،1378،ص11)1.
تعهد سازمانی: عبارت است از التزام برای انجام کامل یک وظیفه یا عمل برای شخص و یا چیزی در آینده(زنگرر،2001،ص14) .
تعهد سازمانی: عبارت است از وابستگی و پیوستن فرد به سازمان به نحوی که ارزشهای آن سازمان را پذیرا بوده وبه عضویت و باقی ماندن در آن سازمان تمایل دارد (سامرز،1995،ص 16) .
تعهد سازمانی : عبارتست از حالتی که کارمند سازمان بخصوصی اهداف و سازمانی که در آن کار می کند را معرف خود می داند و آرزو می کند که در عضویت آن سازمان بماند (رابینز، 1998، 283) .
پورتر و همکارانش تعهد را بعنوان درجه نسبی تعیین هویت فرد با سازمان، مشارکت و درگیری در یک سازمان خاص تعریف می کنند. تعهد دارای عناصر سه گانه زیر است:
تمایل قوی برای باقی ماندن در یک سازمان
تمایل به تلاش و کوشش فراوان برای سازمان
قبول ارزشها و اهداف سازمان
تعهد سازمانی ،نوعی نگرش است که میزان علاقه و دلبستگی و وفاداری کارکنان نسبت به سازمان و تمایل آنان به ماندگاری در سازمان را نشان می دهد .این نگرش می تواند ناشی از تمایل ،الزام یا نیازفرد باشد. براساس مدل سه بخشی میر و آلن تعهد سازمانی شامل سه مولفه است:
تعهد عاطفی:احساس تعلق و وابستگی به سازمان واحساس هویت با آن (خواستن و میل باطنی)
تعهد مستمر: محاسبه سود و زیان و هزینه های ناشی از ترک سازمان (نیاز به ماندن در سازمان)
تعهد هنجاری: احساس وفاداری به سازمان و الزام اخلاقی به ماندن در سازمان و ادای دین به آن(باید یا نوعی الزام اخلاقی است) ( میر و آلن ،1993، 19-18) .
10-1 تعاریف عملیاتیویژگیهای شخصی: خصوصیات و معیارهای سنجش افراد که از شخصی به شخص دیگر فرق می کند که عبارتنداز سن، جنس، سطح تحصیلات، آموزش ،وضعیت تاهل، سابقه خدمت، حقوق و دستمزد.
قصد ترک سازمان : منعکس کننده علاقه کارکنان به جستجوی مشاغل جایگزین وترک سازمان است .
فصل دوممروری بر ادبیات تحقیق
1-2 مقدمه
محققان تعهد سازمانی را به عنوان یک متغیر حائز اهمیت در درک رفتار کارکنان دانسته و معتقدند که تعهد، نوعی نگرش و احساس درونی فرد نسبت به سازمان، شغل یا گروه است که در قضاوت‌ها، عملکرد و وفاداری وی نسبت به سازمان، و بسته به ماهیت یک سازمان، میزان وفاداری اعضای آن در سرنوشت و بقایش تأثیرگذار است. حال اگر این سازمان به اقتضای ماهیت خود با مسائل انسانی،مالی و حساسیت‌هایی از این نوع روبرو باشد، اهمیت تعهد کارکنان نسبت به آن، دوچندان خواهد شد. لازمه اعتماد به کارکنان از یک سو و رقابت بین سازمان‌ها از سوی دیگر، لزوم کارکنانی متعهد را ضروری می‌سازد.
همچنین درک تعهد سازمانی می تواند پیش بینی درباره این امر ارائه دهد که تعهد سازمانی چگونه با قصد ترک سازمان در ارتباط است . گردش کارمندان همیشه برای سازمان در تمام بخش ها پرهزینه است ،چون سرمایه گذاری زیادی در انتخاب ،آموزش وترقی پرسنل گذاشته می شود (استالورث، 2004، 203) .
آلن و مایر (1991) سه بعد برای تعهد سازمانی تحت عنوان تعهد عاطفی، تعهد مستمرو تعهد هنجاری قائل شده اند وبراساس تحقیقات ماتیو و زاجاک (1990) یکی از عوامل تاثیرگذار بر تعهد سازمانی ویژگی های شخصی می باشد.
در این تحقیق ارتباط چهار عامل از عوامل شخصی ( سن ، تحصیلات ،سابقه وآموزش) و ابعاد سه گانه تعهد از دیدگاه آلن ومایر را با تعهد سازمانی و قصد ترک سازمان مورد بررسی قرارمی دهیم .
این فصل به دو بخش تقسیم شده است. در بخش اول تعاریف ویژگیهای فردی ، تعهد سازمانی وانواع آن ،و سپس مدل ها ، الگوها ونظرات مرتبط با تعهد سازمانی مطرح شده می گردد. در بخش دوم نیز پیشینۀ تحقیق آورده شده است.
2-2 ویژگیهای شخصی1-2-2 سن
مراحل تکاملی سن
با وجود تفاوت های وسیع در فرآیند تکاملی افراد، وجوه مشترک مشخصی در اکثر موارد در مراحل زندگی وجود دارد و لذا این مراحل به 6 دوره طبقه بندی می شود .
شیرخوارگی و کودکی
بلوغ و نوجوانی
جوانی
میانسالی
از کارافتادگی
پیری
این تصور که تکامل بعد از مرحله نوجوانی متوقف می شود مبنای علمی ندارد زیرا هر مرحله ای از زندگی از نوزادی تا پایان عمر، با ویژگی ها و مهارت های تکاملی خاصی همراه می باشد.
تکامل موفقیت آمیز، فرد را برای زندگی و ورود به مراحل بعدی آماده می سازد . مشکلات موجود در کسب این مهارت ها خطر اختلالات روانی، اجتماعی و حتی مشکلا ت پزشکی را می تواند افزایش دهد.ممکن است تصورشود که تکامل، مراحل مختلف پیشرفت خطی است اما بعضی از محققین معتقدند که تکامل، پیشرفت خطی دارد اما تأثیر آن از نوع مارپیچی است و به این جهت باید به خانواده به عنوان یک واحد مراقبت توجه شود (خسروی،1385،ص1522-1523)1.
دوران شیرخوارگی و کودکی
ویژگی های تکاملی این مرحله به طور کامل مورد بررسی قرار گرفته است . فرآیند تکاملی در این مرحله در مقایسه با دیگر مراحل زندگی (مرحله استراحت ) بسیار سریع است و به همین دلیل انحراف از آن بسرعت قابل تشخیص می باشد . یادآور می شود که روش های استاندارد ارزیابی مانند تست غربالگری تکاملی در سال های اول زندگی قابل استفاده هستند . شاید مهمترین ویژگی های دوران شیرخوارگی و کودکی نیاز به پرورش است حتی قبل از تولد، رشد جنین باید از لحاظ تغذیه ای و محافظت از خطرات، مورد توجه قرار گیرد . فعالیت واقعی والدین از بدو تولد شروع می شود . شروع ارتباط بین مادر و کودک، اغلب از لحظه تولد می باشد که تأثیر بسزایی بر تکامل روحی، عاطفی، اجتماعی و حتی هوش او دارد.
کودکان به دلیل نیازهای دائمی با والدین تماس زیادی دارند بویژه وقتی که هر دو زوج در رشد کودک مشارکت داشته و فرزند اول آنها نیز باشد . نیازهای تغذیه ای کودک، مشخص نمودن محل خواب او، ارتباط او باکودکان دیگر خانواده از مسائلی است که در این مرحله مطرح می باشد.
2 سالگی کودکان شروع به تجربه فعالیت های مستقل می نمایند، مانند استقلال در پوشیدن - در سن 3سالگی لباس و یا دستشویی رفتن که والدین باید در یاددهی این فعالیت ها همراه با صبوری تلاش نمایند . مشکلاتی مانند بروز خشم و قهر، انکار و منفی گرایی، مکیدن انگشت، مشکلات دستشویی رفتن و ... شایع هستند . کودک برای داشتن رفتار مناسب، نی ازمند استانداردهای ثابت از طرف والدین در مقابله با آنها می باشد، بویژه توافق والدین در اصول تربیتی بسیار مناسب است.
6-10سالگی در اواخر دوران کودکی وقوع حوادث، شایع است با وجود شیوع بالای حوادث مرگ به علت حادثه از علل مرگ و میر این گروه می باشد . در این مرحله موضوع هویت جنسی و نمایش رفتارهای متناسب با جنس نیز مطرح است (خسروی،1385،ص1524)1.
بلوغ
مرحله بلوغ در بین مراحل تکاملی، شاید بحرانی ترین و پرتغییرترین دوران می باشد . رشد سریع و تغییرات همه جانبه، فرد جوان را به طور سریع و اساسی متأثر می سازد. از جهتی برای بکار بردن اصطلاح مرحله بلوغ با توجه به تغییرات وسیع بهتر است از انفجار استفاده شود . ازنظرروانی واجتماعی،ویژگی های این دوره بطور واضح شامل جدا شدن از خانواده، تکامل هویت فردی، تکامل هویت جنسی، شروع وابستگی به دوستان (بجای خانواده) و شروع طراحی روش هایی برای جلب حمایت دوستان است. فرآیند تکامل خودشناسی اغلب یکی از تظاهرات استرس زا برای نوجوان می باشد . نکته جالب این است که دقیقا وقتی والدین تلاش می نمایند که نوجوان مستقل از خانواده شود، نوجوان بیشتر به دوستانش وابسته می شود. تکامل جنسی در این دوران مطرح می گردد .
در نوجوانان نیز مانند کود کان بزرگتر مشخص نمودن محدودیت ها و استانداردها مورد نیاز است و شرکت آنها در کارهای جمعی و مشارکت های اجتماعی افزایش می یابد و باید آموزش های لازم در مورد عوامل خطرآفرین مانند حوادث و ... به آنان ارائه گردد ( همان منبع،ص1524)2.
دوران جوانی
گاهی اوقات تکامل از این مرحله به بعد بسیار کند می گردد اما واضح است که در مراحل بعدی زندگی مهارت های مهم تکاملی اتفاق می افتد اریکسون این مرحله را کسب مهارت و توانایی ایجاد ارتباط و دوستی عمیق می داند
پیدا کردن یک شریک زند گی، ارتباط با زندگی او و انتظارات او و صحبت کردن یا مودت در مورد زمان داشتن فرزند از جنبه های بسیار مهم این مرحله می باشد و در این زمان است که فرد برای تشکیل خانواده و تطابق با اعضای خانواده همسر آماده می گردد.
در دوران جوانی تفکرات در مورد نحوه زندگی شخصی عمیق می شود و با ازدواج و یا ایجاد یک رابطه حمایتی(در خانواده های غیرسنتی) این مرحله کامل می گردد . امروزه بطور معمول هم زن و هم مرد روش های کسب درآمدهای اقتصادی را در این مرحله به دست می آورند . خانم ها اغلب ترجیح می دهند که وقت خودشان را صرف فرزندان، همسرانشان یا وابستگان نمایند. تفاوت های بسیار وسیعی در انتخاب نوع خانواده و روابط افراد وجود دارد . 25 % همه خانوارها را خانواده های سنتی تشکیل می دهند و هنوز در جوامع، این حالت، طبیعی (نُرم) و معمول محسوب می شود . درحالیکه خانواده هایی هستند که فقط روابط آن ها حمایتی است یا مسئولیت فرزند با یکی از والدین است که معروفند به خانواده های تک والد (خسروی،1385،ص1524)1.
میانسالی
اریکسون این دوره را تضاد بین رکود وتولید می داند . در این دوران نقش های شغلی و اجتماعی شخص تثبیت می گردد . خط مشی کلی خانواده ثابت می گردد و زمانی است که وضعیت اقتصادی و شخصیتی کامل می شود و فرد به اهداف زندگی خود می رسد . مهمترین حالت تطابق فرد با مسئولیت های جدید، بویژه نقش های مدیریتی در شغل یا ارتقاء شغلی پیش می آید . با برنامه های ورزشی، مذهبی یا اجتماعی بیشتر درگیر می شود . وقتی که فرزندان خانه را ترک می کنند والدین احساس خالی بودن خانه را دارند (بخصوص خانم ها)، در این مرحله فرد 40سالگی خود را با - وقایعی مانند یائسگی، تجربه داشتن نوه، تغییرات بدن و ... مطرح است . در سنین 50 سالگی تغییرات بدنی این سال ها تطابق می دهد . افزایش وزن، تغییرات فیزیکی ،بیماری ها، از بین رفتن حالت جوانی و ... را می توان نام برد. مهمترین مراقبت ها در این مرحله بیماریابی می باشد ( همان منبع،ص1524)2.
دوران از کار افتادگی
این یک پدیده اجتماعی است که تجربیات انسانی نسبتا زیاد است . این دوره اثرات مثبت و منفی دارد . عموما اگر برای این دور ه برنامه ریزی صحیح صورت گیرد همراه با نتایج مثبت خواهد بود . تخصیص زمانی برای ورزش، ارائه آموزش ها و تجربیات برای دیگران، ملاقات با فرزندان و نوه ها و مسافرت می تواند شرایط مناسبی برای فرد ایجاد نماید . در این مرحله مردها بیشتر به توانایی های شغلی و تولیدی خود پی می برند و تمایل دارند که خارج از منزل هم کاری داشته باشند در حالیکه خانم ها دوست دارند کار خارج از منزل خودشان را ترک نمایند .
جنبه های منفی این دوره وجود عوامل خطر و بیماری های آنها می باشد و توانایی افراد برای بسیاری از کارها کاهش می یابد (خسروی،1385،ص1524)1.
دوران پیری
بیشتر مردم تصورشان در مورد پیری، تصور نادرستی است و جنبه منفی دارد و حتی بعضی از منابع، ویژگی های این مرحله را بصورت شروع قطع وابستگی ها، آماده شدن برای ناتوانی ها، بیماری ها و مرگ، ذکر می کنند. تغییرات مشخص در بدن در این مرحله بسیار زیاد می باشد و در واقع توانایی فرد در مقابله با این تغییرات، تعیین کننده اثرات و جنبه های مثبت سال های آخر عمر می باشد. در این گروه سنی تفاوت های فیزیولوژیکی و اجتماعی فراوانی وجود دارد که خود ناشی از عوامل اجتماعی، تفاوت تجربیات و تعریف افراد از عمر می باشد . آموزش های قبلی و سلامت فرد هنگام ورود به این دوران نقش مهمی در حفظ سلامت در سال های آخر عمر دارد. از جنبه های مثبت این دوران این است که فرد خودش معتقد باشد که عمر مفیدی داشته است و یا داشتن فرزندان و نوه های موفق برای بعضی مهم است و برای عده ای داشتن مناصب مختلف و یا کتاب های نوشته شده و دیگر فعالیت ها مطرح می باشد . در سال های اول دوران کهنسالی، اغلب احساس خوشبختی، اثر مثبت دارد در حالیکه در سال های آخر، احساس رضایت و موفقیت و یا بعبارتی رسیدن به اهداف، مهم می باشد. %50 افراد بالای 75 سال قادر به انجام فعا لیت های روزمره شخصی نیستند و افراد پیرتر بطور مشخصی با این ناتوانی، خودشان را تطبیق می دهند و عده ای دیگر منتظرند که با مراقبت های پزشکی قابلیت آن ها افزایش یابد. شایعترین مشکلات آنها کاهش توانایی و ظرفیت فیزیکی، اعمال شخصی، تغییرات حافظه، بروز بیماری ها وارتباط با اعضاء خانواده می باشد . در بعضی از جوامع، شیوع خودکشی در این گروه بالاست و معمولا در افراد مجرّد و تنها رخ می دهد و 30 % آنان گرفتار افسردگی می شوند (همان منبع، ص1525)2.
2-2-2جنسیتآنچه امروزه به عنوان یکی از مشکلات اساسی در عرصه سازمانی مطرح است،.تفاوت بین نگرش مدیران سازمانها نسبت به جنس مساله جنسیت می باشد در حالی که جنس به تفاوت‌های فیزیکی بدن اشاره می‌کند، جنسیت به تفاوت‌های روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان مربوط می‌شود. امروزه جامعه‌شناسان بیش از پیش چگونگی متفاوت بودن وضع زنان و مردان از لحاظ نصیبها و فرصت‌های قابل دسترسی را مورد تحقیق قرار می‌دهند.
به عنوان مثال در مشاغلی که بوسیلۀ مردان و زنان در پیش گرفته می‌شود، افتراق روشنی از نظر جنسیت وجود دارد و زنان به طرزی متراکم در پاره‌ای از اشتغالات معین تمرکز یافته‌اند. بطور کلی نمی توان نادیده گرفت که:
میان زنان و مردان از حیث عوامل اکتسابی مثل سطح تحصیلات، سابقه شغلی و ذاتی مثل ریسک پذیری و زمانی که صرف انجام کار می کنند، تفاوتهایی وجود دارد، انتظار می رود، تفاوتهایی از حیث مدیریتی و به طور اخص از حیث شیوه اعمال مدیریت منابع انسانی، در بین زنان و مردان وجود داشته باشد. گرچه پژوهشهای صورت گرفته در زمینه کارآفرینی نشان دهنده تفاوتهایی میان زنان و مردان کارآفرین در عرصه هایی نظیر انگیزه ایجاد کسب و کار شخصی، نوع عملیاتی که بر می گزینند و مسائل مالی وجود دارد، ولی با این وجود، مطالعات اندکی به بررسی تفاوتهای جنسیتی در عرصه مدیریت سازمانهای کوچک و بویژه مدیریت منابع انسانی اختصاص داده شده است (ورهول،2001، 81) . متأسفانه، ادبیات مدیریت نیز شواهد جامع و کافی در پاسخ به این پرسش که آیا زنان و مردان و مدبران متفاوتی هستند یا خیر؟ فراهم نیاورده است (لودن،1985، 72) مدیریت علمی و مدیریت عمومی، همواره باور بر آن است که زنان و مردان سبکهای مدیریتی متفاوتی را برمی گزینند، حال آنکه عده ای دیگر بر این باورند، اگر رفتار حرفه ای زنان و مردان در یک طیف زمانی بلند مدت تحت نظر قرار گیرد، مشاهده می شود که روشها و رویکردهای رفتاری آنان مشابه یکدیگر است (طبرسا ،1387،ص21) .
تفاوت بین رفتارهای اجتماعی زنان و مردان درجامعه موضوع مطالعات فراوانی در جوامع مختلف بویژه در کشورهای پیشرفته بوده است. به باور اسکامپ و شولتز، پژوهشگران در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی با استفاده از تکنیک های فرا‐ تحلیلی که نتایج مطالعات پیشین را ترکیب می کنند، ویژگی های زنان و مردان را در تحقیقات مرتبط با نقش های جنسیتی مورد ارزیابی قرار داده اند.
بر اساس نتایج مستخرج از تحقیقات فرا‐ تحلیلی دو نظریه ی کلی و برجسته در بار ه رفتارهای اجتماعی زنان و مردان وجود دارد:
نظریه تطوری و نظریه نقش اجتماعی
بطور خلاصه به باور چشم انداز تطوری تفکیک های جنسیتی انطباقی یا سازوارپذیر هستند. سازوارپذیری به این معنی است که تفکیکهای جنسی که امروز وجود دارند نتیجه انتخاب طبیعی است و گونه ی انسانی نیازمند با تولید زاد و ولد ماندنی و آن رفتارهایی هستند که موفقیت بازتولید را بالا ببرند. این دیدگاه تفکیک نقش های زنان و مردان را ناشی از موقعیت طبیعی آنها و منطبق با تاریخ تطور انسانی می داند.
دیدگاه دوم یا نظریه ی نقش اجتماعی بر این باور است که تفکیکهای مردانه و زنانه در رفتارهای اجتماعی نتیجه فعالیت های نوعی است که در آنها زنان و مردان درگیر می شوند.در این دیدگاه نقشهای جنسیتی، تجویزات فرهنگی برای هر جنسی رفتار و شخصیت متناسب را آموزش می دهند، به این معنی که انتظارات درباره این که چه رفتاری برای زنان و مردان مناسب است .طرفداران این دیدگاه معتقدند که به لحاظ تاریخی زنان در مقایسه با مردان دارای پایگاه اجتماعی پایین تر وقدرت کمتری بوده اند و این وضعیت موجب شده است که بر منابع کمتری داشته و لذا تحرک اجتماعی آنها کمتر باشد. در چنین وضعیتی که نظام پدرسالارانه برروابط اجتماعی حاکم می باشد، زنان بیشتر از مردان درگیر کارهای خانگی می شوند و مردان میل بیشتری به کارهای خارج از خانه دارند (خواجه نوری،1386، صص118-119)1.تفاوتهای موجود میان زنان و مردان در کار
همزمان با حضور زنان در عرصه اجتماع و کسب و کارهایی که دیر زمانی در انحصار مردان بود، پژوهش در مورد شناخت تفاوتهای رفتاری زنان و مردان، با هدف رفع مسائلی که در نتیجه ورود زنان به جامعه، اقتصاد و سیاست مطرح شده بود، امری اجتناب ناپذیر شد.
علم ژنتیک به دنبال کشف تفاوتهای جنسی و در نتیجه، اسناد بسیاری از ویژگیهای رفتاری به مسائل ژنتیکی است. از جمله آنکه، مردان بیش از زنان متوجه ارزشهای اقتصادی و سیاسی بوده، به ارزشهای زیبایی شناختی، اجتماعی و مذهبی گرایش دارند. زنان نسبت به مردان احساسی تر و وابسته تر هستند و مردان پرخاشگرتر، جاه طلب تر و از استقلال و اتکا به نفس بیشتری برخوردارند.
در اینجا می توان این پرسش را مطرح کرد که آیا تفاوتها و ویژگیهای گفته شده رفتاری ناشی از جنسیت است یا عوامل دیگری در آن نقش دارند؟
بررسی‌ها نشان می دهند، بسیاری از مفروضات رایج در مورد تفاوتهای جنسیتی هیچگونه پایه و اساسی ندارند. در این میان، یادگیریهای اجتماعی در شکل گیری برخی رفتارهای ویژه مردان و زنان نقش عمده ای دارند. یادگیریهای اجتماعی به طور عمده یا ناشی از عرف جامعه بوده، یا ناشی از الگوهای گوناگون ارائه شده در کتابها و رسانه های گروهی هستند. برای مثال: در کشور ما عرف بر این باور است که پسرها باید برای به دست آوردن حق خود بجنگند حال آنکه، این روش برای دختران پسندیده نیست.
می توان گفت، زیربنای تفاوتهای زن و مرد تحت تاثیر بسیاری از عوامل فرهنگی و اجتماعی قرار می گیرد. بنابراین وجود تفاوت میان زن و مرد به معنای برتری یکی بر دیگری نیست. آگاهی در مورد این گونه تفاوتها، جامعه را در جهت تربیت درست زنان و مردان و به کارگیری ظرفیتهای بالقوه آنان در مشاغل مرتبط تسهیل می سازد (طبرسا ،1387،ص23) .
تفاوتهای جنسیتی در حوزه مدیریت
غالباً نویسندگان بر این باورند که سبک رهبری ابزاری، وظیفه مدار و اتوکراتیک سبکی مردانه است و در برابر سبک رهبری رابطه مدار، کاریزماتیک و دموکراتیک سبکی زنانه است. از نظر این دسته از نویسندگان، سبک مردانه بر ضرورت حفظ کارآیی و انجام وظایف کاری تاکید دارد حال آنکه، سبک زنانه مبتنی بر گسترش روابط میان فردی اصرار می ورزد.
اگر کارکنان در امر تصمیم‌گیری مشارکت داشته باشند، سبک رهبری مشارکتی خواهد بود و در مقابل، اگر فاکتورهای مشورت و تفویض اختیار در تصمیم‌گیری موجود نباشد، سبک رهبری اتوکراتیک تلقی می شود زنان به طور عمده از سبک مدیریت دموکراتیک و مشارکتی بهره می گیرند. آنان تمایل به اعتماد به آرا و نظرات کارکنان خود داشته، به آنان امکان مشارکت در تصمیم‌گیریها را می دهند. به گفته روزنر میزان عدم تمرکز و تفویض اختیار تصمیم‌گیری و قدرت در سازمانهایی که توسط زنان هدایت می شوند از سطح بالاتری دارد (روزنر،1990، 101) . از سویی دیگر براش نقش زنان کارآفرین را به طور عمده به عنوان برقرارکننده روابط و همکاری و نه کنترل کننده افراد، تصور می کند (براش،1992، 74) . زنان سازمان خود را به صورت غیررسمی و سلسله مراتبی سازماندهی کرده، از سیاست درهای باز براساس پذیرش هرگونه انتقاد، دسترسی آزاد کارکنان تمامی سطوح به منابع و اطلاعات و احترام به کارکنان استفاده می کنند. همچنین به نظر می رسد، زنان به طور عمده از بازخوردهای مستقیم و مستمر استفاده می‌کند و از آنجایی که کمتر قادر به مجزا کردن زندگی شخصی از زندگی سازمانی خود هستند، از این رو غالباً انتظار می رود جو سازمانی حاکم بر سازمانهای تحت مدیریت زنان انعکاسی از زندگی شخصی آنان باشد (طبرسا ،1387،ص23) .
شواهد هافستد در سال 1976 بیانگر این امر بود که مردان به طور عمده سبک مشورتی را ترجیح می دهند و پژوهشگر دیگری در سال 2002 دریافت که مدیر- مالکان زن، گرایش بیشتری به سبک اتوکراتیک دارند (ورهول،2003، 89) .
با این وجود به نظر می رسد از آنجایی که زنان می بایستی مسئولیتهای کاری و خانوادگی خود را با هم ترکیب کنند، انگیزه توفیق طلبی آنان متفاوت از مردان است. آنان به پذیرش مسئولیتهای بیشتر که ممکن است به توازن میان زندگی کاری و زندگی خانوادگی‌شان لطمه وارد سازد، تمایل کمتری نشان می‌دهند. از این رو از سبکهای مشارکتی استفاده می کنند که این سبکها نزدیکی بیشتری با سیستم تعهد مدار مدیریت منابع انسانی دارند، بنابراین، انتظار آن می‌رود که سیستم مدیریت منابع انسانی در سازمانهای با مدیریت زنان به طور عمده تعهد مدار باشند، تا کنترل مدار (طبرسا ،1387، 24) .
جنسیت و ابعاد مدیریت منابع انسانی
به منظور سنجش تاثیر جنسیت بر ابعاد مدیریت منابع انسانی، تعدادی از ابعاد معرفی شده بررسی بروی آنها انجام می شود.
تصمیم‌گیری:
بر اساس مطالعات صورت گرفته توسط ورهول و همکارانش میزانی که کارکنان قادر به مشارکت در تصمیم‌گیریها هستند، تحت تاثیر جنسیت مدیران نیز قرار دارد. مردان پس از دریافت نظرات پیشنهادی کارکنان، تصمیم نهایی را خود اتخاذ می کنند. در مقابل انتظار می رود زنان، تمایل بیشتری به مشارکت دادن کارکنان در فرایند تصمیم‌گیری نهایی داشته باشند (ورهول،2003، 61) .
عدم تمرکز:
در تحقیق صورت گرفته توسط براش، از منظر زنان، برقراری روابط از ارجحیت بالاتری نسبت به رعایت سلسله مراتب اداری برخوردار است (براش،1992، 58) . بر اساس آنچه پیشتر گفته شد، میزان عدم تمرکز و تفویض اختیار در سازمانهایی که توسط زنان اداره می شود، در مقایسه با سازمانهای تحت مدیریت مردان، افزونتر است. در پژوهشی دیگر ادعا شده است که کارآفرینان زن انتقادپذیرتر و دسترسی به آنان آسانتر است. آنان سعی در اشاعه روابط مبتنی بر اعتماد دارند. از این‌رو، می توان ادعا کرد که درسازمانهای با مدیریت زنان، عدم تمرکز بیشتری وجود دارد.
نظارت:
از آنجایی‌که در سازمانهای تحت مدیریت زنان، روابط مبتنی بر اعتماد، از اولویت بالاتری نسبت به رعایت سلسله مراتب دارد، سیستم نظارتی در اینگونه سازمانها نیز بر همین اساس استوار می‌گردد. مردان به طور مستقیم فرآیند تولید را کنترل کرده و به محض مشاهده انحراف در برنامه تولید، اصلاحات لازم را انجام می دهند، حال آنکه زنان، غالباً از روشهای کنترل غیرمستقیم استفاده کرده، سعی بر آن دارند تا از راه انگیزش کارکنان به منظور ایجاد تعهد نسبت به هدفهای سازمان، بر فرایندهای سازمانی کنترل داشته باشند (ورهول،2003، 61) . این شواهد ما را بر آن می دارند که بپذیریم مکانیسم های کنترلی در سازمانهای تحت مدیریت زنان به طور عمده غیر مستقیم است.
رسمیت:
مطالعات متعدد نشاندهنده آنست که زنان تمایل کمتری نسبت به رسمیت گرایی در سازمان از خود نشان می دهند، بدین معنا که ساختار سازمانی غیرسیستماتیک بوده، در نتیجه میزان انعطاف پذیری بیشتر، مستند سازی کمتر و تصمیم‌گیریها عمدتاً مبتنی بر شهود است. بر این اساس انتظار می رود این گونه سازمانها به صورت غیررسمی تری سازماندهی شوند.
نوع وظیفه:
بر اساس این فرض که بیان می دارد سیستم‌های مدیریت منابع انسانی در سازمانها با مدیریت زنان تعهد مدارترند، انتظار می رود حیطه شغلی در چنین سازمانهایی وسیع بوده، در نتیجه تتوع وظایف بیشترباشد. یادگیری و آموزش:
امروزه با توجه به این واقعیت که نیروی انسانی به عنوان یک مزیت رقابتی مطرح است، فرآیند یادگیری کارکنان بیش از پیش مورد توجه واقع شده است. با این وجود، براساس بررسیهای صورت گرفته در سال 2002 توسط ورهول و همکارانش، می توان استنباط کرد که زنان کارآفرین با احتمال بیشتری کارکنان خود را به حضور در دوره های آموزشی متعهد می سازند. علاوه بر این، این امکان وجود دارد که هدف از آموزش نیز بین سازمانها متفاوت باشد. برای مثال، زنان ترجیح می دهند که کارکنانشان در دوره های آموزش مدیریت شرکت کنند و این امر از آنجایی نشأت می‌گیرد که مدیران زن غالباً از تجربه کافی در پستهای مدیریتی برخوردار نبوده، تمایل به اتکا بیشتر به کارکنانشان دارند. از آنجایی که کار جمعی و مهارتهای اجتماعی برای زنان اصل است، اهمیت بیشتری به بهبود کارکنانشان می دهند. از این رو زنان نسبت به مردان توجه آشکارتری به امر یادگیری کارکنان داشته و به طورعموم میزان آموزشهای عمومی در سازمانهای تحت مدیریتشان بیشتر است.
جذب و انتخاب: فرآیند جذب و انتخاب در سازمانهای کوچک غالباً با موانع متعدی نظیر کمبود وقت و پول روبه‌رو هستند، از این رو به طور عمده این دسته از سازمانها از فرآیندهای غیر رسمی جذب، مانند معرفی دوستان و آشنایان، شبکه های موجود و تماسهای شخصی برای جذب و استخدام نیروی کار مورد نیاز خود، بهره می گیرند.
در مقابل، سازمانهای بزرگ، با بهره گیری از فرآیندهای رسمی جذب، مانند: چاپ آگهی یا بنگاههای کاریابی، این مهم را انجام می دهند. از آنجایی که همواره یکی از مفروضات اساسی که در اکثر پژوهشهای آکادمیک مورد تایید قرار گرفته است آنست که برای زنان روابط مبتنی بر اعتماد اولویت بالاتری داشته، در نتیجه انتظار می رود کیفیت تیمهای کاری از جایگاه وی‍ژه ای نزد آنان برخوردار باشد (ورهول،2003، 61) . بر پایه شواهد، چنین نتیجه گیریهایی قابل ارائه است: کارآفرینان زن بر معیار داشتن تناسب با تیم در انتخاب اعضا نسبت به مردان تاکید بیشتری ورزیده، با احتمال بیشتری تمایل به استخدام زنان نشان می دهند.
آموزش و بهسازی:
آموزش و بهسازی به منظور اطمینان از انجام درست امور و ایجاد انگیزه در کارکنان امری ضروری است. در حالی که کانون توجه آموزش نیروی کار، انتقال مهارتها و دانش مورد نیاز برای انجام کار است، هدف از بهسازی، دستیابی به مهارتها و دانش تکمیلی فراتر از قابلیتهای ضروری، در بلندمدت است. سازمانهای کوچک هزینه و زمان کمتری صرف آموزش و بهسازی نیروی کار خود می کنند و غالباً این دسته آموزشها به صورت غیررسمی صورت می پذیرد.در این میان، جنسیت نقش محدودی ایفا می کند، چراکه تمامی کارآفرینان، صرف نظر از جنسیت آنان، اهمیت بسزایی برای آموزش و بهسازی قائلند، تنها ممکن است تفاوتهایی در زمینه اعمال روشهای آموزشی دیده شود. اما آنچه مسلم است آنست که، اغلب مدیران زن، کارکنان خود را وادار به حضور در دوره های آموزشی می کنند.

–27

1-1- مقدمه3
1-2- بیان مساله تحقیق4
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق5
1-4- چهارچوب نظری تحقیق5
1-5- اهداف تحقیق7
1-6- فرضیه های تحقیق7
1-7- متغیرهای تحقیق8
1-7-1- متغیر مستقل8
1-7-2- متغیر وابسته8
1-8- تعاریف نظری و عملیاتی تحقیق9
1-8-1- تعاریف نظری و عملیاتی متغیر مستقل9
1-8-2- تعاریف نظری و عملیاتی متغیر وابسته10
1-9- قلمرو تحقیق11
فصل دوم : ادبیات تحقیق
بخش اول : مبانی نظری تحقیق
2-1- 1- مقدمه13
2-1-2- تعریف چند واژه 13
2-1-2-1- صندوق مهر امام رضا (ع)13
2-1-2-2- قرض الحسنه13
2-1-2-3- بانک 14
2-1-2-4- تسهیلات اعطایی14
2-1-2-5- بخش اقتصادی15
2-1-2-6- تجهیز منابع پولی 15
2-1-2-7- تخصیص منابع پولی 15
2-1-2-8- موفقیت15
2-1-3- بانکداری اسلامی16
2-1-4- نظام جدید بانکداری (نظام بانکداری اسلامی ) و تفاوت آن با بانکداری سنتی 17
2-1-5- مبانی اندیشه ای نظام اعتباری فعلی ایران 19
2-1-5-1- تحریم ربا از بعد فقهی 19
2-1-5-2- تحریم ربا از بعد اقتصادی 19
2-1-6- مسائل اساسی فراروی بانکداری جمهوری اسلامی ایران را می توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد19
2-1-7- ساختار عملیات نظام جدید بانکی ( ضرورت تاسیس بانکداری اسلامی)24
2-1-8- مبانی عقیدتی در بانکداری اسلامی24
2-1-9- مدیریت دربانک27
2-1-10- شناخت عملیات بانکی بدون ربا28
2-1-10-1- تجهیز منابع پول در نظام جدید بانکی28
2-1-10-2- تخصیص منابع پولی در نظام جدید بانکی30
2-1-10-2-1-مضاربه 30
2-1-10-2-2-مشارکت مدنی 30
2-1-10-2-3-مشارکت حقوقی 30
2-1-10-2-4-فروش اقساطی 31
2-1-10-2-5-اجاره به شرط تملیک 31
2-1-10-2-6-سلف 31
2-1-10-2-7-قرض الحسنه 31
2-1-10-2-8-مزارعه 31
2-1-10-2-9-مساقات 31
2-1-10-2-10-جعاله 31
2-1-10-2-11- خرید دین 32
2-1-11- پایه های اساسی در بانکداری اسلامی 32
2-1-11-1- حذف ربا (بهره) ازعملیات بانکی 32
2-1-11-2-اخذ سود در عملیات بانکی 32
2-1-11-3-تجهیز سپرده ها 32
2-1-11-4-اعطای تسهیلات اعتباری بانکی 32
2-1-11-5-سیاست پولی ، ابزار های سیاست پولی عبارتند از :32
2-1-12- خصوصیات ویژه بانکداری اسلامی در ایران32
2-1-13- عملکرد تسهیلات اعطایی عملیات بانکداری بدون ربا33
2-1-14- نحوه اعطای تسهیلات از نظرقانون گذاردرقانون عملیات بانکی بدون ربا33
2-1-15- بانکداری اسلامی در کشور پاکستان از نظر اعطای تسهیلات اعتباری 34
2-1-15-1-وام با هزینه عملیاتی34
2-1-15-2- وام بدون هرگونه بازده35
2-1-15-3-معاملات براساس افزایش بهاء35
2-1-15-4-معاملات بر اساس کاهش بهاء35
2-1-15-5-معاملات بر اساس قرارداد بازخرید35
2-1-15-6-تامین مالی اجاره35
2-1-15-7-اجاره به شرط تملیک36
2-1-15-8-هزینه توسعه36
2-1-15-9-سرمایه گذاری در مشارکت36
2-1-15-10-سرمایه گذاری بر اساس شراکت در سرمایه36
2-1-15-11-سرمایه گذاری در گواهیهای مدت دار مشارکت36
2-1-15-12-سرمایه گذاری در مضاربه37
2-1-15-13-سرمایه گذاری بر مبنای شراکت در اجاره37
2-1-16- اجرای قوانین بانکداری اسلامی مالزی37
2-1-17- جمع بندی38
بخش دوم : پیشینه تحقیق
2-2-1- مطالعات داخلی40
2-2-2- مطالعات خارجی42
فصل سوم : روش اجرای تحقیق
3-1- مقدمه45
3-2 - روش تحقیق 45
3-3- جامعه و نمونه آماری46
3-4 - روش ها و ابزار جمع آوری داده ها47
3-5 - روش تجزیه و تحلیل داده ها48
3-6- روایی و پایایی ابزار اندازه گیری49
3- 6-1- روایی (اعتبار)49
3-6-2- پایایی ( قابلیت اعتماد )49
3-7- شرح فرمول آلفای کرونباخ50
3-7-1- آلفای کرونباخ50
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده های آماری
4-1- مقدمه53
4-2- آمار توصیفی53
4-3-آزمون Tتک نمونه برای هریک از ابعاد متغیرهای تحقیق85
4-3-1-آزمون فرضیه اصلی 85
4-3-2-آزمون فرضیه فرعی اول86
4-3-3-آزمون فرضیه فرعی دوم87
4-3-4-آزمون فرضیه فرعی سوم88
4-3-5-آزمون فرضیه فرعی چهارم88
4-3-6-آزمون فرضیه فرعی پنجم89
4-3-7- آزمون فرضیه فرعی ششم90
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادها
5-1- مقدمه92
5-2- یافته ها (نتایج)92
5-2-1- بخش توصیفی92
5-2-2- بخش تحلیلی92
5-3- بحث و نتیجه گیری94
5-4- پیشنهاد های تحقیق94
5-5- توصیه جهت تحقیقات آینده95
5-6- محدودیت های تحقیق96
منابع و ماخذ97
پیوست ها 100

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1 صفات کیفی و ارزش عددی گزینه های پرسشنامه47
جدول 3-2 توزیع سوالات پرسشنامه48
جدول 3-3 میزان آلفای کرونباخ در بخش مورد بحث50
جدول 4-1 توصیف جنسیت پاسخ دهندگان53
جدول 4-2- توصیف میزان تحصیلات پاسخ دهندگان55
جدول 4-3- نرخ سود تسهیلات اعطایی صندوق نسبت به سایربانکهاچگونه است؟56
جدول 4-4- مبالغ اعطایی تسهیلات صندوق نسبت به سایربانکها چگونه است؟57
جدول 4-5- مدت زمان بازپرداخت اقساط تسهیلات اعطایی صندوق چگونه است؟59
جدول 4-6- تسهیلات قرض الحسنه اشتغال صندوق دربخش کشاورزی نسبت به سایر بانکها
چگونه است؟59
جدول 4-7- تسهیلات قرض الحسنه اشتغال صندوق دربخش خدمات نسبت به سایربانکها چگونه است؟60
جدول 4-8- تسهیلات قرض الحسنه اشتغال صندوق دربخش صنعت نسبت به سایربانکها چگونه است؟ 61
جدول 4-9- پرداخت تسهیلات قرض الحسنه ازدواج درصندوق نسبت به سایربانکها چگونه است؟62
جدول 4-10- تسهیلات اعطایی قرض الحسنه برای اشتغال روستاها نسبت به سایربانکها چگونه
است؟63
جدول 4-11- نحوه بازپرداختی که صندوق برای تسهیلات اشتغال روستایی درنظرگرفته است چگونه
است؟64
جدول 4-12- مبالغ اختصاص یافته به تسهیلات اعطایی روستاهادرصندوق نسبت به سایربانکها چگونه
است؟65
جدول 4-13- نرخ کارمزدتسهیلات اعطایی برای مشتریان سپرده گذارچگونه است؟66
جدول 4-14- تناسب میان دوره انتظار و دوره بازپرداخت تسهیلات اعطایی سپرده گذاران قرض الحسنه چگونه است؟67
جدول 4-15- میزان رضایت سپرده گذاران قرض الحسنه صندوق ازتسهیلات اعطایی چگونه است؟68
جدول 4-16- میزان موفقیت طرحهای اجرایی تسهیلات قرض الحسنه اشتغال دربخش کشاورزی نسبت به سایر بانکها چگونه است؟69
جدول 4-17- میزان موفقیت طرحهای اجرایی تسهیلات قرض الحسنه اشتغال در بخش صنعت نسبت به سایربانکهاچگونه است؟70
جدول4-18- میزان موفقیت طرحهای اجرایی تسهیلات قرض الحسنه اشتغال دربخش مسکن نسبت به سایربانکهاچگونه است؟71
جدول4-19- میزان موفقیت طرحهای اجرایی تسهیلات قرض الحسنه اشتغال دربخش خدمات نسبت به سایربانکهاچگونه است؟72
جدول 4-20- روند پرداخت تسهیلات اعطایی قرض الحسنه اشتغال صندوق نسبت به سایربانکهاچگونه است؟73
جدول 4-21- روند پرداخت تسهیلات اعطایی قرض الحسنه ازدواج صندوق نسبت به سایر بانکها چگونه است؟74
جدول 4-22- روند پرداخت تسهیلات اعطایی قرض الحسنه سپرده گذاران صندوق نسبت به سایربانکهاچگونه است؟75
جدول 4-23- روند پرداخت تسهیلات اعطایی قرض الحسنه ضروری درمان صندوق نسبت به سایربانکهاچگونه است؟76
جدول 4-24- میزان موفقیت صندوق درپرداخت تسهیلات قرض الحسنه ضروری درمان چگونه است؟77
جدول 4-25- نرخ کارمزد تسهیلات قرض الحسنه تسهیلات قرض الحسنه ضروری درمان بدون سپرده گذاری چگونه است؟78
جدول 4- 26- مدت زمان بازپرداخت تسهیلات قرض الحسنه ضروری درمان بدون سپرده چگونه است؟79
جدول 4-27- شرایط پذیرش متقاضیان برای دریافت تسهیلات قرض الحسنه ضروری درمان بدون سپرده چگونه است؟80
جدول 4-28- مدت زمان انتظاردریافت تسهیلات اعطایی قرض الحسنه اشتغال چگونه است؟81
جدول 4-29- مدت زمان انتظاردریافت تسهیلات اعطایی قرض الحسنه ازدواج چگونه است؟82
جدول 4-30- مبالغ اعطایی تسهیلات قرض الحسنه ضروری صندوق درمان چگونه است؟83
جدول 4-31- کمک به اشتغال زایی جوانان با تسهیلات اعطایی قرض الحسنه صندوق نسبت به سایر بانکها چگونه است؟84
جدول 4-32- جداول مربوط به آزمون T اشتغال جوانان85
جدول 4-33- جداول مربوط به آزمونTبخش کشاورزی86
جدول 4-34- جداول مربوط به آزمونT بخش صنعت87
جدول 4-35 مربوط به آزمونTبخش مسکن88
جدول 4-36- جداول مربوط به آزمونTبخش خدمات89
جدول 4-37- جداول مربوط به آزمونTبخش ازدواج89
جدول 4-38- جداول مربوط به آزمونTبخش سپرده گذاری90

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- نمودارهای دایره ای و میله ای جنسیت پاسخ دهندگان54
نمودار 4-2- نمودارهای دایره ای و میله ای سن پاسخ دهندگان54
نمودار 4-3- نمودار میله ای میزان تحصیلات پاسخ دهندگان55
نمودار 4-4- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-356
نمودار 4-5- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-457
نمودار 4-6- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-558
نمودار 4-7- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-659
نمودار 4-8- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-760
نمودار 4-9- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-861
نمودار 4-10- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-962
نمودار 4-11- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1063
نمودار 4-12- نمودار مربوط به جدول 4-1164
نمودار 4-13- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1265
نمودار 4-14- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1366
نمودار 4-15- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1467


نمودار 4-16- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1568
نمودار 4-17- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1669
نمودار 4-18- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1770
نمودار 4-19- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1871
نمودار 4-20-نمودار میله ای مربوط به جدول 4-1972
نمودار 4-21- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2073
نمودار 4-22- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2174
نمودار 4-23- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2275
نمودار 4-24- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2376
نمودار 4-25- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2477
نمودار 4-26- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2578
نمودار 4-27- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2679
نمودار 4-28- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2780
نمودار 4-29- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2881
نمودار 4-30- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-2982
نمودار 4-31- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-3083
نمودار 4-32- نمودار میله ای مربوط به جدول 4-3184

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1- مدل مفهومی تحقیق6
چکیده
میزان موفقیت یک سازمان را با عملکرد آن می توان ارزیابی نمود. تحقیقات مختلفی در زمینه عملکرد سازمانی صورت گرفته که به طور مستقیم و غیر مستقیم بر عملکرد سازمان موثر بوده اند. در دنیای پر رقابت امروز عملکرد یک راهنمای ضروری برای هر سازمانی برای تحلیل سطح موفقیتش نسبت به سایر سازمانهای همرده خودش است. ارزیابی نقش تسهیلات اعطایی بانکداری اسلامی در صندوق مهر امام رضا (ع) استان گیلان و مقایسه آن با سایر بانکهای فعال استان گیلان یک وظیفه کاملا پیچیده است زیرا این ارزیابی می تواند راهنمای خوبی برای سازمان باشد ، تا سازمان در جهت موفقیت بیشتر گامهای موثرتری بردارد .
این تحقیق بر اساس طرح تحقیق، توصیفی و بر اساس هدف، از نوع علی – مقایسه ای است. اجرای تحیقی توصیفی می تواند برای شناخت بیشتر شرایط موجود یا یاری دادن به فرآیند تصمیم گیری باشد .در این تحقیق به تسهیلات اعطایی قرض الحسنه صندوق مهر امام رضا (ع) در بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی جوانان می پردازیم و میزان موفقیت این تسهیلات را ارزیابی می نماییم و متغییر های قابل سنجش در این تحقیق اعطای تسهیلات در بخش کشاورزی(روستایی)، صنعت، مسکن، خدمات، ازدواج، سپرده گذاری(ضروری) و اشتغال جوانان می باشند. نمونه آماری در این تحقیق 220 نفر از مشتریان بهره برده از تسهیلات صندوق و متقاضیان جدید دریافت تسهیلات اعطایی که از سایر بانکها نیز تسهیلات دریافت کرده‎اند، می باشند. روش تحقیق به کار رفته توصیفی – تحلیلی است و ابزار پژوهش نیز پرسشنامهای است که بر اساس طیف پنج گزینه ای لیکرت اندازه گیری می شود.برای تجزیه و تحلیل این یافته ها از آزمون تی استفاده گردید. این آزمون نشان می دهد که اعطای تسهیلات در بخشهای خدمات، ازدواج، سپرده گذاری و اشتغال جوانان با موفقیت روبرو شده اند .
کلمات کلیدی : تسهیلات اعطایی – صندوق مهر امام رضا –موفقیت – بانکداری اسلامی
847090123190فصل اول
کلیات تحقیق
00فصل اول
کلیات تحقیق

2675255632968000
1-1- مقدمه
از مصادیق از بین بردن فقر در جامعه اسلامی و بازتوزیع درآمدها، حجم قرض‌الحسنه و گسترش آن می‌باشد. در شرایطی که اقتصاد کشور به طور مستمر با تورم دورقمی مواجه بوده، از یک سو میزان تقاضا برای تسهیلات قرض‌الحسنه بسیار فراتر از میزان منابع قابل دسترس از محل سپرده‌های قرض‌الحسنه بوده و از سوی دیگر نرخ تورم دو رقمی کشور سبب گردیده که بسیاری از سپرده‌گذاران از جنبه خیرخواهانه و عام‌المنفعه بودن سپرده‌های قرض‌الحسنه به جنبه اقتصادی آن روی آورند. در همین راستا و به دلیل ماهیت نظام بانکی کشور و لحاظ کردن موازین شرع اسلام می‌طلبد که بانک با هدفمند نمودن این منابع و تفکیک مشتریان، موجبات سود‌مندی نیازمندان واقعی را فراهم آورد. لذا پیاده‌سازی قرض‌الحسنه با برنامه‌های مدرن در اموری مشخص و با شروط خاص می‌‌تواند بستر مناسبی را برای تحقق صحیح بانکداری اسلامی در سیستم بانکی مهیا نماید. یکی از تفاوت‏های اساسی مکتب اقتصادی اسلام با سایر مکاتب اقتصادی، توجه خاص به نیازمندان، آسیب‏دیدگان و اقشار ضعیف جامعه است و برای تأمین نیازهای معیشتی آنان، راه‌کارهای انسانی و مناسب با شأن و کرامت انسان در نظر گرفته شده است. از جمله این راه‌کارها که در قرآن و روایات مورد تشویق و ترغیب جدی بوده، اعطای قرض بدون سود و به اصطلاح قرض حسن یا قرض‌الحسنه است به طوری که فرهنگ‌ غنی‌ اسلامی‌ با برانگیختن‌ انگیزه‌های ‌معنوی‌ در صدد تنظیم ‌رفتارهای ‌اقتصادی‌ درجهت‌ رفع‌ نیازهای اجتماعی‌ برآمده است ( هدایتی ، 1373).
در این‌ فرهنگ شاید قرض‌الحسنه‌ تنها موردی‌ است‌ که‌ در مقام‌ پاداش‌ از صدقه‌ پیشی‌ می‌گیرد؛ به‌ گونه‌ای‌ که‌ پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند:
شب‌ معراج‌ بر در‌ بهشت، این‌ نوشته‌ را دیدم: صدقه‌ به‌ ده‌ برابر و قرض به‌ هجده‌ برابر پاداش‌ داده‌ می‌شود (النجار وهمکاران، 1368).
در نظام بانکداری اسلامی بانک ها، با تکنیک هایی که دارند نیاز مشتریان خود را برآورده می کنند، یعنی مشتری پس از مراجعه به بانک مشکل وامی خود را عنوان نموده و در اینجاست که بانک آن نیاز مشتری را در قالب یکی از عقود تامین می کند و پس از بررسی از طریق کارشناسان و اخذ وثایق مورد قبول مبادرت به اعطای تسهیلات می نماید. یک بررسی دقیق تر و جزئی تر این است که عملکرد هر یک از عقود 12 گانه در بخش های مختلف اقتصادی نسبت به سایر بانکها مورد مقایسه قرار گیرد ولی از آنجایی که این مقایسه مستلزم زمان و گستردگی زیاد است، لذا دراین تحقیق تاثیر تسهیلات قرض الحسنه اشتغال صندوق مهر امام رضا (ع) در بخش های مختلف اقتصادی مورد بررسی قرار می گیرد .

1-2- بیان مساله تحقیق
در این تحقیق تلاش بر این است، نشان داده شود که صندوق مهر امام رضا ( ع ) در پرداخت اعتبارات یا تسهیلات خود به متقاضیان در بخش های مختلف اقتصادی چه مقدار موفقیت داشته است و آنگاه عملکرد این صندوق با سایر بانک های فعال در استان مورد مقایسه قرار خواهد گرفت تا نهایتا نشان داده شود که موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بانکی نسبت به سایر بانکها در سال های مورد مقایسه چگونه بوده است آگاهی از نتیجه عملکرد یک سازمان می تواند در روند عملیات آن سازمان در آینده موثر باشد به عبارت دیگر بازخورد یک عمل می تواند در چگونگی هدایت و رهبری آن عمل در سازمان موثر باشد .
این پژوهش بدان جهت حائز اهمیت است که با استفاده از آمار و اطلاعات و مقایسه عملکرد صندوق مهر رضا در یک دوره 7 ساله ( 91– 85 ) میتواند به سوال اصلی تحقیق پاسخ داد کهتسهیلاتاعطایی اشتغال جواناندرصندوق مهر امام رضا (ع) در مقایسه با سایر بانکهای فعال در استان از چه میزان موفقیتی برخوردار بوده است ؟
از آنجا که آثار تسهیلات اعتباری ارتباط مستقیم به بخش های اقتصادی دارد، لذا موفقیت بیشتر در اعطای تسهیلات به معنای توجه بیشتر به رشد و توسعه اقتصادی کشور است، در نتیجه هدف نهایی صندوق مهر امام رضا کمک و مساعدت هر چه بیشتر به اقتصاد و رشد و شکوفایی آن است .جهت نیل به پاسخ اصلی می توان سوالهای زیر را مطرح کرد.
سوالهای تحقیق عبارتند از:
1- آیاصندوق مهر رضا در اعطای تسهیلات در بخش کشاورزی نسبت به سایر بانک های استان موفقیت بیشتری داشته است ؟
2- آیاصندوق مهر رضا در اعطای تسهیلات در بخش صنعت نسبت به سایر بانک های استان موفقیت بیشتری داشته است ؟
3- آیاصندوق مهر رضا در اعطای تسهیلات در بخش مسکن نسبت به سایر بانک های استان موفقیت بیشتری داشته است ؟
4- آیاصندوق مهر رضا در اعطای تسهیلات در بخش خدمات نسبت به سایر بانک های استان موفقیت بیشتری داشته است ؟
5- آیاصندوق مهر رضا در اعطای تسهیلات در بخش ازدواج جوانان نسبت به سایر بانک های استان موفقیت بیشتری داشته است ؟
6- آیاصندوق مهر رضا در اعطای تسهیلات در بخش سپرده گذاران نسبت به سایر بانک های استان موفقیت بیشتری داشته است ؟
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
آگاهی از نتیجه عملکرد یک سازمان می تواند در روند عملیات آن سازمان در آینده موثر باشد، به عبارت دیگر بازخورد یک عمل می تواند در چگونگی هدایت و رهبری آن عمل در سازمان موثر باشد. این پژوهش بدان جهت حائز اهمیت است که با استفاده از آمار و اطلاعات و مقایسه عملکرد صندوق در یک 7 ساله (91-85) می توان اظهار نمود که سیستم تسهیلات اعطایی در صندوق مهر امام رضا(ع) در مقایسه با سایر بانکهای فعال استان از چه میزان موفقیت برخوردار بوده است .
از آنجائیکه آثار تسهیلات اعتباری ارتباط مستقیم به بخشهای اقتصادی دارد، لذا موفقیت بیشتر در اعطای تسهیلات به معنی توجه بیشتر به رشد و توسعه اقتصادی کشور است. بنابراین هدف نهایی صندوق کمک و مساعدت هر چه بیشتر به اقتصاد و رشد و شکوفایی کشور است.
بحث اشتغال جوانان در کشورمان در سالهای گذشته و پیشرو یکی از موضوعات مهم بوده است، و صندوق مهر امام رضا (ع) نیز یکی از ارگانهایی است که می کوشد تا با اعطای تسهیلات، زمینه را برای ایجاد فضای کسب و کار مناسب مهیا نماید .
ضرورت انجام این تحقیق برای صندوق مهر امام رضا (ع) از آن بابت دارای اهمیت است که، آنها بازخورد تسهیلاتی را که طی این سالها به متقاضیان خود اعطا کرده اند را مورد ارزیابی قرار می دهند تا از این طریق میزان موفقیت کسب شده تسهیلات اعطایی را بسنجند.البته این موفقیت عوامل مختلفی را در بر دارد و فقط صرف اعطای تسهیلات نمی باشد. بلکه به عواملی از قبیل طرح انتخابی متقاضی و تلاش و پشتکاراو نیز مربوط می شود.با توجه به اهمیت و ضرورت این موضاعات، صندوق مهر امام رضا کارشناسانی برای بررسی طرحهای پیشنهادی متقاضیان در اختیار دارد تا کار اعطای تسهیلات به بهترین شکل ممکن صورت پذیرد.
1-4- چهارچوب نظری تحقیق
چهارچوب نظری الگویی است که فرد پژوهش گر بر اساس آن درباره روابط بین عواملی که در ایجاد مساله مهم تشخیص داده اند نظریه پردازی می کند. چهار چوب نظری تحقیق نباید صحبت پژوهش گر باشد و گاه به طور منطقی از نتایج تحقیقات قبلی پیرامون مساله نشات می گیرد، در بسیاری از موارد ادغام باورهای منطقی فرد پژوهش گر و تحقیقات مرتبط منتشر شده با مساله تحقیق در ایجاد مبنایی برای بررسی موضوع تحقیق نقش محوری دارد. ایجاد چهارچوب نظری در تکمیل درک پژوهش گر از دو مساله به فرضیه سازی و آزمون آنها کمک می کند، چهارچوب نظری یک شبکه منطقی توسعه یافته، توصیف شده و کامل بین متغییرهایی است که از طریق فرایندهایی مانند مصاحبه، مشاهده در بررسی موضوع(پیشینه تحقیق) فراهم آمده است (خاکی، 1383). برای مدل تحقیق یا از مدل استاندارد استفاده می شود یا با استفاده از مدل ها و دیدگاههای دیگر دانشمندان و نظریه پردازان به ارایه مدل پرداخته خواهد شد .
چهار چوب نظری بنیانی است که تمامی پژوهش بر آن استوار است. این چهار چوب شبکه ای است منطقی، توصیفی و پرورده مشتمل بر روابط موجود میان متغیر ها را روشن می کند. همانگونه که بررسی پیشینه مبنای چهارچوب نظری را تشکیل می دهد. یک چهارچوب نظری خوب نیز در جای خود مبنای منطقی لازم برای تدوین فرضیه های آزمون پذیر را فراهم می آورد (سکاران، 1385). در این راستا ادبیات اخیر نشان می دهد که در یک سازمان، ارزیابی موفقیت چندان ساده نیست. محققین مختلف برای سنجش میزان موفقیت سازمانها از مولفه های مختلفی استفاده کرده اند و هیچ وجه رویه ثابت و استانداردی در این زمینه دیده نمی شود .در این تحقیق از مدل علی استفاده شده است تا به تجزیه و تحلیل متغیرهای مختلفی که در ساختار تعاملی با یکدیگر قرار گرفته اند پرداخته شود.
در تحقیق حاضر از مولفه های ارزیابی تسهیلات اعطایی در بخشهای کشاورزی، صنعت، مسکن، خدمات ، ازدواج، سپرده گذاری ، اشتغال جوانان جهت سنجش میزان موفقیت صندوق مهر امام رضا(ع) استفاده شد .
1844040408940بخش اشتغال جوانان
00بخش اشتغال جوانان

122798018417800
344639314668512279801148801844040407670بخش کشاورزی
00بخش کشاورزی

66040302895تسهیلات اعطایی قرض الحسنه صندوق مهر امام رضا (ع) در بخشهای مختلف
00تسهیلات اعطایی قرض الحسنه صندوق مهر امام رضا (ع) در بخشهای مختلف
5124450302895میزان موفقیت صندوق مهر امام رضا (ع) در اعطای تسهیلات در بخشهای مختلف
00میزان موفقیت صندوق مهر امام رضا (ع) در اعطای تسهیلات در بخشهای مختلف

1927860340995بخش صنعت
00بخش صنعت

1927860386080بخش مسکن
00بخش مسکن

10852157620000
2033270394970بخش خدمات
00بخش خدمات

2018030286385بخش ازدواج جوانان
00بخش ازدواج جوانان

1927860134620بخش سپرده گذاری
00بخش سپرده گذاری

شکل 1-1- مدل مفهومی تحقیق
1-5- اهداف تحقیق
هدف اصلی تحقیق آن است که آزمون شود صندوق مهر امام رضا ( ع ) استان در اعطای تسهیلات اشتغال جوانان خود نسبت به سایر بانک های استان از موفقیت بیشتری برخوردار بوده است .
هدف نهایی عام صندوق مهر امام رضا ( ع ) کمک و مساعدت هر چه بیشتر به متقاضیان خود برای ایجاد یک اشتغال دائمی، گسترش فعالیتهای خود و ... می باشد و هدف کلان آنها نیز کمک به اقتصاد و رشد و شکوفایی کشور است که اهمیت تحقیق به دو هدف درون سازمانی و برون سازمانی استوار گردیده است .
اگر نتیجه تحقیق منفی باشد یعنی فرضیه آزمون نشود صندوق مهر امام رضا (ع) باید چاره اندیشی برای اصلاح و بهبود سازمان خود تلاش کند و روند تسهیلات اعطایی خود را بهبود بخشد.
ولی اگر نتیجه تحقیق مثبت گردد یعنی فرضیه ها آزمون شود و سیستم صندوق مهر امام رضا ( ع ) باید با طرح ریزی، برنامه ریزی، سازماندهی و هدایت و کنترل و مدیریت بهتر و مفیدتر بتواند گامهای مهمتر و موثرتری در جهت رشد و شکوفایی اقتصادی جامعه بردارد و انتفاع بیشتر به جامعه برساند .در این راستا اهداف فرعی وجود دارد که به بررسی آنها می پردازیم .
1- ارزیابی موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بخش کشاورزی
2- ارزیابی موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بخش صنعت
3- ارزیابی موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بخش مسکن
4- ارزیابی موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بخش خدمات
5- ارزیابی موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بخش ازدواج جوانان
6- ارزیابی موفقیت صندوق در اعطای تسهیلات بخش سپرده گذاران
1-6- فرضیه های تحقیق
فرضیه اصلی تحقیق عبارت است از بین اعطای تسهیلات در بخش اشتغال جوانان صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک های استان رابطه معنی دار وجود دارد.
این فرضیه مربوط به کل بخش های اقتصادی کشور است. با توجه به اینکه بخش های اقتصادی در ایران عبارتند از: کشاورزی –صنعت–مسکن– خدمات. البته صندوق در دو مورد اعطای تسهیلات ازدواج و همینطور وامهای ضروری که با سپرده گذاری مشتریان خود محقق می شود نیز فعالیت دارد. لذا برای هر یک از بخش های مذکور فرضیه فرعی جداگانه به شرح ذیل بیان شده است :
1- بین اعطای تسهیلات در بخش کشاورزی صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک‎های استان رابطه معنی دار وجود دارد.
2- بین اعطای تسهیلات در بخش صنعت صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک‎های استان رابطه معنی دار وجود دارد .
3- بین اعطای تسهیلات در بخش مسکن صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک‎های استان رابطه معنی دار وجود دارد.
4 - بین اعطای تسهیلات در بخش خدمات صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک‎های استان رابطه معنی دار وجود دارد.
5- بین اعطای تسهیلات در بخش ازدواج جوانان صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک های استان رابطه معنی دار وجود دارد.
6- بین اعطای تسهیلات در بخش سپرده گذاری صندوق مهر رضا و موفقیت آن صندوق نسبت به سایر بانک های استان رابطه معنی دار وجود دارد.
1-7- متغیرهای تحقیق
1-7-1- متغیر مستقل
متغیر مستقل به گونه ای مثبت یا منفی بر متغیر وابسته تاثیر می گذارد یعنی متغیر مستقل وجود داشته باشد متغیر وابسته نیز وجود دارد و هر مقدار افزایش در متغیر مستقل روی دهد روی متغیر وابسته نیز افزایش یا کاهش روی خواهد داد، به بیان دیگر دلیل تغیر در متغیر وابسته را باید تغیر در متغیر مستقل جستجو کرد (سکاران ، 1385).
در این تحقیق متغیرهای مستقل عبارت است از تسهیلات اعطایی صندوق مهر امام رضا ( ع ) در بخش‎های مختلف اقتصادی و اجتماعی از قبیل بخشهای کشاورزی، صنعت، مسکن، خدمات، ازدواج، سپرده‎گذاری، اشتغال جوانان است که با تجزیه و تحلیل اطلاعات و آمار موجود میزان موفقیت (متغیر وابسته) آنها سنجیده می شود.
1-7-2- متغیر وابسته
متغیر وابسته متغیری است که هدف محقق تشریح یا پیش بینی تغییر پذیری آن است. به عبارت دیگر آن یک متغیر اصلی است که در قالب یک مساله برای تحقیق مورد بررسی قرار می گیرد(خاکی ، 1382).
در این تحقیق متغیر وابسته عبارت است از میزان موفقیت صندوق مهر امام رضا ( ع ) در اعطای تسهیلات در بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی.
1-8- تعاریف نظری و عملیاتی تحقیق
1-8-1- تعاریف نظری و عملیاتی متغیر مستقل
تعریف نظری تسهیلات اعطایی :
- تامین تمام یا قسمتی از هزینه های مالی ( جاری و ثابت ) یک فعالیت اقتصادی
- قبول تعهد یا تضمین آثار مالی تمام یا قسمتی از تعهدات مشتریان بانک
بر اساس سیاستهای دولت بانکهای تخصصی موظف هستند همه ساله وامها و تسهیلات ویژه ای را برای بخشهای اقتصادی اعطا نمایند. از دیدگاه قانون عملیات بدون ربا، هر یک از طرف مختلف تامین مالی با تضمین تعهدات واحدهای اقتصادی، گونه ای از تسهیلات اعطایی محسوب می شود (جهانخانی و پارسانیان، 1376).
تعریف عملیاتی تسهیلات اعطایی :
عملیاتی کردن یا تعریف عملیاتی یک مفهوم به این جهت است که در آن مفهوم قابل اندازه گیری شود و این امر از طریق دقت در ابعاد و خصوصیات متعلق به آن مفهوم و طبقه بندی کردن آن ابعاد به عناصر قابل مشاهده و قابل اندازه گیری میسر است (سکاران ، 1385). در ادامه تعریف های مفهومی و عملیاتی متغیرهای مستقل و وابسته آورده شده است. لازم به ذکر است که متغیرهای تحقیق در قالب یک مقیاس پنج نقطه ای لیکرت از " بسیارزیاد تا بسیار کم " عملیاتی و سنجیده شده است .
صندوق مهر امام رضا ( ع ) در پرداخت اعتبارات یا تسهیلات خود به متقاضیان در بخش های مختلف اقتصادی فعالیت می کند. این صندوق به متقاضیان خود در بخشهای کشاورزی، صنعت و خدمات که منجر به ایجاد اشتغال برای جوانان می گردد، تسهیلات قرض الحسنه اعطا می نماید. صندوق مهر امام رضا (ع) تسهیلات اعطایی دیگری در زمینه های ازدواج و سپرده گذاری را نیز در اختیار متقاضیان واجد شرایط خود قرار می دهد.
در این تحقیق تسهیلات اعطایی بخش کشاورزی صندوق بوسیله مقایسه با سایر بانکها، ایجاد اشتغال روستایی، نحوه بازپرداخت، مبالغ اختصاص یافته به این بخش، میزان موفقیت طرحهای کشاورزی مورد سنجش قرار می گیرد .
تسهیلات اعطایی در بخش صنعت بوسیله مقایسه با سایر بانکها و میزان موفقیت طرحهای این بخش مورد سنجش قرار می گیرد .
تسهیلات اعطایی در بخش مسکن بوسیله مقایسه با سایر بانکها و میزان موفقیت طرحهای این بخش مورد سنجش قرار می گیرد .
تسهیلات اعطایی در بخش خدمات بوسیله مقایسه با سایر بانکها و میزان موفقیت طرحهای این بخش مورد سنجش قرار می گیرد .
تسهیلات اعطایی در بخش ازدواج جوانان بوسیله مقایسه با سایر بانکها و میزان موفقیت طرحهای این بخش و مدت زمان انتظار دریافت مورد سنجش قرار می گیرد .
تسهیلات اعطایی در بخش سپرده گذاران بوسیله مقایسه نرخ کارمزد شرایط پذیرش ، تناسب مدت انتظار دریافت، میزان رضایت مشتری، روند پرداخت، میزان موفقیت، مبالغ اعطایی نسبت به سایر بانکها مورد سنجش قرار می گیرد.
تسهیلات اعطایی در بخش اشتغال جوانان بوسیله مقایسه نرخ کارمزد، مبالغ اعطایی، مدت زمان بازپرداخت، روند پرداخت ، مدت زمان انتظار ، ایجاد کسب و کار نسبت به سایر بانکها مورد سنجش قرار می گیرد .
1-8-2- تعاریف نظری و عملیاتی متغیر وابسته
تعریف نظری موفقیت :
گام نخست برای دستیابی به موفقیت این است که تعریف درستی از آن در ذهن داشته باشیم. شاید بهترین تعریف این باشد؛ موفقیت به پایان رساندن هر آن چیزی است که قصد آن را کرده ایم. به عبارت دیگر موفقیت یعنی تمام کردن کاری که برای آن برنامه ریزی کرده ایم (دیانتی، 1392).
هدف ها و مأ موریت های سازمان دلیل وجودی هرسازمان است (صادقپور، مقدس، 1377) و موفقیت سازمان عبارت است از دستیابی به توفیقات بلند مدت و مستمر سازمانها در ایفای مأ موریت ها و مسئولیت‎ها.
جان مکسولنویسنده قهار و برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۲۰۰۳ در کتاب مدیریت نگرش خود، موفقیت را اینگونه تعریف می کند:موفقیت مساوی با رسیدن به هدف نیست بلکه: موفقیت، راه رسیدن و طی کردن مسیر هدف است.

تعریف عملیاتی موفقیت :
صندوق مهر امام رضا (ع) درسالهای اخیر موفقیت چشم گیری در اعطای تسهیلات در زمینه ازدواج و اشتغال جوانان را به دست آورده و منجر به بوجود آمدن کسب و کار مناسب برای جوانان جویای کار شده اند که این موضوع نشان دهنده به دست آوردن موفقیت برای صندوق مهر امام رضا (ع) می باشد .در این تحقیق موفقیت بوسیله آزمون متغیر های مستقل و تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده از پرسشنامه محاسبه شده است. البته موفقیت بدست آمده در این تحقیق تنها از پرداخت تسهیلات اعطایی میسر نخواهد بود بلکه این موفقیت به عوامل دیگری نیز مربوط می شود. طرحهای انتخابی متقاضیان و اینکه چه قدر طرحها مناسب و دارای بازده باشد، ویا برطرف کننده نیاز منطقه ای که متقاضی قصد اجرای طرح را در آنجا دارد باشد و پشتکار فرد دریافت کننده تسهیلات در اجرای صحیح طرح خود، مواردی هستند که در کنار اعطای تسهیلات قرض الحسنه توسط صندوق مهر امام رضا (ع)، باعث دستیابی به موفقیت برای این ارگان می گردد .چون با بوجود آمدن این شرایط است که صندوق در می یابد تسهیلات اعطایی خود را در جای درستی صرف کرده و اهدافی را که در پی رسیدن به آن بوده، به درستی محقق شده است .
1-9- قلمرو تحقیق
الف) قلمرو موضوعی : علم مدیریت، تسهیلات اعطایی قرض الحسنه، بانکداری اسلامی
ب) قلمروی مکانی : صندوق مهر رضا (ع) استان گیلان، بانکهای فعال استان گیلان
ج) قلمروی زمانی مربوط به اجرای پژوهش : از بهمن 91 تا مهر 92
738505222581فصل دوم
ادبیات تحقیق
فصل دوم
ادبیات تحقیق

2500188651510
بخش اول
مبانی نظری تحقیق
2-1- 1- مقدمه
این فصل از تحقیق مربوط به مباحث نظری و پیشینه تحقیق می باشد. این فصل دارای دو بخش می باشد که در بخش آغازین به مدل ارائه شده در این تحقیق و بیان مختصری از تعاریف، اهمیت، سیر تحول تاریخی نظریات، دیدگاهها و رویکردها پرداخته شده و در بخش دوم به پیشینه تحقیق پرداخته می شود .
2-1-2- تعریف چند واژه
2-1-2-1- صندوق مهر امام رضا (ع)
اولین مصوبه هیات دولت نهم که در نخستین جلسه آن در تاریخ سوم شهریور 1384 در حرم رضوی گذرانده شد، تاسیس صندوق مهر امام رضا (ع) بود. بر اساس این مصوبه مقرر گردید که در کلیه استان های کشور صندوق یاد شده به منظور تامین هزینه مسکن، ازدواج و اشتغال جوانان به صورت مستقل تشکیل شود. صندوق به منظور کمتر نمودن اتکای خود به سرمایه های دولتی در سال اخیر اقدام به پذیرش سپرده‎های قرض الحسنه مردمی نموده است و یکی از برنامه های خود را در تجهیز منابع، مشارکت جویی از مردم وافراد نیکوکار جامعه و از طریق افتتاح حساب های پس انداز قرض الحسنه قرار داده است (حسین نژاد، 1387).
این صندوق موسسه ای اعتباری بوده و رفع دغدغه های اشتغال، ازدواج و مسکن جوانان کشور را مد نظر قرار داده است. اتکای این صندوق به سرمایه صندوق های قبلی و بودجه دولتی بوده و علی رغم تلاشهای انجام شده در جمع آوری منابع مردمی توفیق چشمگیری نداشته است.
در زمینه های ازدواج و اشتغال جوانان این صندوق با استفاده از تجارب دو صندوق فرصت های شغلی و صندوق اشتغال روستایی و به کار گیری فنون صحیح از جمله مشاوره شغلی، نظارت و هدایت موثر کارآفرینان علاوه بر حمایت مالی به عنوان یک دستگاه متولی عمل نموده است (حسن پور، 1385).
2-1-2-2- قرض الحسنه
قرض الحسنه یکی از عقود اسلامی می باشد که در آن یکی از طرفین قرار داد مقدار معینی از مال خود را در زمان حال به دیگری واگذار می کند. قرض الحسنه از نظر عام در بخش های تولیدی، خدماتی و همچنین برای رفع احتیاجات اشخاص کاربرد دارد ولی بانکها بنا به دلایلی وام قرض الحسنه خود را به پرداخت وام احتیاجات ضروری و هزینه های درمان و تامین مسکن صرف می نمایند.
2-1-2-3- بانک
بانک ها موسساتی هستند که از محل سپرده های مردم می توانند سرمایه های لازم را در اختیار صاحبان واحدهای صنعتی، کشاورزی و بازرگانی و اشخاص قرار دهند. تکامل بانکداری به زمانی که نوشتن به وجود آمد برمی گردد و اکنون به عنوان یک موسسه مالی که به بانکداری و ارائه خدمات فاینانس می پردازد همچنان رو به تکامل است.
در حال حاضر عموماً واژه بانک به موسسه ای گفته می شود که مجوز بانکداری داشته باشد. مجوز بانکداری توسط دستگاه های نظارت مالی اعطا می شود و حق ارائه اغلب خدمات مهم بانکی از قبیل پذیرش سپرده ها و دادن وام را می دهد. موسسه های مالی دیگری هم وجود دارند که تعریف حقوقی بانک را ندارند و در اصطلاح موسسه اعتباری غیر بانکی نامیده می شوند. بانک ها زیرمجموعه ای از صنعت خدمات مالی هستند. به طور معمول سود بانک ها از طریق کارمزد انجام خدمات مالی و نیز بهره‎ای که از راه سپردهای مشتریان به دست می آید حاصل می شو د. در ایران بانک ها به عنوان یک موسسه ی اقتصادی از طریق عقود متفاوت اسلامی با مشتریان مشارکت کرده، سود حاصل می کنند.
2-1-2-4- تسهیلات اعطایی
تسهیلات اعطایی در سیستم بانکداری اسلامی در چهار گروه عمده در ارتباط با: وام دهی، مشارکت، مبادلات تجاری و تعهدات تقسیم‌بندی می‌شوند که به موجب قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) برای هر کدام، در یک یا چند بخش از فعالیت‌های اقتصادی کاربرد تعیین گردیده است (جمشیدی، 1373).
گروه اول جنبه اعطاء قرض توسط بانک‌ها را داشته و بانک در زمان اعطاء اینگونه تسهیلات به ‌هیچ وجه عنوان بدنبال أخذ مبلغ اضافی، افزون بر اصل مبلغ وام یا قرض نمی‌باشد. چه در غیر اینصورت جنبه ربوی پیدا می‌نماید و فقط به‌ میزان کار انجام شده مجاز به أخذ کارمزد می‌باشد.
گروه دوم از تسهیلات اعطایی که شامل مضاربه، مزارعه، مساقات، سرمایه‌گذاری مستقیم، مشارکت حقوقی و مشارکت مدنی می‌باشند جنبه مشارکت دارند. مثلاً مشارکت در تأمین تمام سرمایه بصورت نقدی و کار بطور مستقل برای امر تجارت (مضاربه) و یا سرمایه، چه بصورت نقدی و یا غیر نقدی و کار بطور نسبی (مشارکت مدنی، مشارکت حقوقی و سرمایه‌گذاری مستقیم)، سرمایه بصورت زمین و یا باغات (درختان) و کار (مزارعه و مساقات).
گروه سوم از تسهیلات اعطایی جنبه مبادلات تجاری را داشته و اعطاء تسهیلات پس از انعقاد قرارداد همراه با نقل و انتقال مالکیت خواهد بود و در یکی از قالب‌هائی‌که مورد تأیید فقه اسلامی بوده، مطابق قوانین و مقررات موضوعه انجام می‌پذیرد. با توجه به ماهیت اینگونه معاملات، در هنگام انعقاد قرارداد و یا مبادله‌، بانک مجاز است سود خود را بصورت قطعی محاسبه و در ابتدا به قیمت تمام شده بیفزاید و چنانچه مبادله بصورت نسیه باشد، قیمت فروش نسیه طبق ضوابط تعیین شده می‌تواند بیشتر از قیمت فروش نقدی باشد.
گروه چهارم از تسهیلات اعطایی بطور معمول انجام عملی معین در مقابل اجرتی معلوم مانند جعاله و یا پذیرش تعهد مشخصی بنا به درخواست متقاضی می‌باشد که در قالب عقد ضمان و با أخذ وثائق و کارمزد طبق ضوابط مربوط صورت می‌پذیرد.
2-1-2-5- بخش اقتصادی
مجموعه ای از فعالیتهای اقتصادی متشابه و متجانس
یک بخش اقتصادی عبارتند از بخش های کشاورزی، صنعت و معدن، مسکن و ساختمان، خدمات و بازرگانی.
شروع هر فعالیت اقتصادی در تمامی بخشهای اقتصادی فارغ از بزرگی و کوچکی فعالیزت ، مستلزم سرمایه گذاری است. هر سرمایه گذاری ابتدا نیازمند تامین مالی از بدو سرمایه گذاری تا مرحله تثبیت می باشد.
2-1-2-6- تجهیز منابع پولی
تجهیز منابع پولی از طریق افتتاح انواع حسابهای قرض الحسنه پس انداز، جاری و افتتاح حسابهای سرمایه گذاری کوتاه مدت و بلند مدت جمع آوری می گردد .
2-1-2-7- تخصیص منابع پولی
از طریق اعطای تسهیلات بوسیله عقود مختلف در نظام بانکداری اسلامی انجام می شود ((Obaidullah,2005.
2-1-2-8- موفقیت
 مفهوم موفقیت بدون تعریف هدف ممکن نیست. برای موفق شدن شما اول باید برای خود هدفی را تعریف کنید و بعد برای رسیدن به آن از تمام فرصت ها، امکانات و توانایی های خود استفاده نمایید. ممکن است در طول مسیر هدف شما کمی تغییر هم کند اما مهم این است که در پایان راه و درنقطه رسیدن به هدف شما احساس رضایت و آرامش کنید و از هدفی که انتخاب کرده بودید پشیمان نشده باشید. هدف ها و مأ موریت های  سازمان دلیل وجودی  هر سازمان است (صادق پور ، مقدس، 1377). موفقیت سازمان عبارت است از دست یابی به توفیقات بلند مدت و مستمرسازمان ها درایفای مأ موریت ها ومسئولیت ها.
2-1-3- بانکداری اسلامی
چرا بانکداری اسلامی در ایران بوجود آمده است ؟
بر اساس اهداف حکومت اسلامی بوجود آمده پس از پیروزی انقلاب در ایران، قانون اساسی نیز بر مبنای موازین اسلام و احکام اسلامی تنظیم شد، که به تبع در چنین نظامی سازمانها، موسسات، ادارات، نهاد و ... می بایست سیستم کار و شیوه عمل خود را در جامعه بر اساس قوانین شرعیه اسلامی تنظیم کنند. در راستای تحقق این اهداف، بانکها از همان اوایل سالهای انقلاب در صدد جایگزین طرحی نوین که بر مبنای موازین اسلامی بوده می باشد به جای سیستم بانکداری سنتی سرمایه داری بوده اند.
البته با اندکی تعمق در خصوص اشکال بانکداری سیستم سنتی پایه و اساس کار بانکها بر مبنای بهره (ربا) استوار است و ربا به معنای زیاده بر اصل است که چه به صورت وجه نقد و چه به صورت جنس باشد از نظر شرع اسلام دریافت و پرداخت آن حرام است لذا می بایست طرحی جدید از بانکداری اسلامی جایگزین بانکداری سنتی می گردید .
برای تحقق این هدف مجلس شورای اسلامی ماموریت یافت به همراه فقهای حوزه علمیه و کارشناسان فنی در زمینه بانکداری، قانون عملیات بانکی بدون ربا در 8 شهریور 62 به تصویب مجلس شورای اسلامی و در 10 شهریور 62 به تایید شورای نگهبان و سپس جهت اجرا به وزارت اقتصاد و امور دارایی و نهایتاً به سیستم بانکی کشور اعلام گردید .
اساس کار بانکها بر روی دو محور اصلی استوار است :
الف –تجهیز منابع پولی ، که از طریق افتتاح حسابهای قرض الحسنه جاری، قرض الحسنه پس انداز ، سپرده گذاری کوتاه مدت و بلند مدت صورت می گیرد.
ب –تخصیص منابع پولی که از طریق اعطای تسهیلات (وامها) در قالب عقود مختلف درهریک ازبخشهای اقتصادی (کشاورزی، صنعت و معدن، مسکن و ساختمان، خدمات و بازرگانی) صورت می‎گیرد (Obaidullah,2005) .
موضوع تحقیق ارتباط مستقیم با قسمت اخیر دارد، یعنی تلاش بر این است، نشان داده شود که صندوق مهر امام رضا (ع) استان گیلان در پرداخت اعتبارات یا تسهیلات خود به مشتریان در بخشهای مختلف اقتصادی چه مقدار موفقیت داشته است و آنگاه عملکرد این صندوق با سایر بانکهای فعال در استان مورد مقایسه قرار خواهد گرفت تا نهایتا نشان داده شود که موقعیت صندوق در اعطای تسهیلات نسبت به سایر بانکها در سالهای مورد مقایسه چگونه بوده است .

2-1-4- نظام جدید بانکداری (نظام بانکداری اسلامی ) و تفاوت آن با بانکداری سنتی
مجموعه فعالیتها و عملیاتی که توسط بانکها صورت می گیرد، بانکداری نامیده می شود. تجهیز و مصرف منابع پس انداز جامعه وصول برات، سفته، صدور ضمانتنامه، گشایش اعتبارات اسنادی و ... از جمله عملیاتی هستند که بانکها انجام می دهند. دو عمل تجهیز منابع پس انداز جامعه و مصرف آن از جمله اصلی‎ترین عملیات بانکی است. به عبارت دیگر، عملیات تجهیز منابع پس انداز جامعه و مصرف آن هسته اصلی بانکداری را تشکیل می دهد .
در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، افول قدرت افسانه ای بانک های تجاری موجب شده است که این بانک ها بعضا به منظور جبران کاهش قدرتشان، به ارائه خدمات مشاوره، ابزار مالی سفارشی و خدمات مدیریت ریسک و مواردی از این دست رو بیاورندAl-Jarhi, 2003)).
با این حال از دهه هشتاد ورشکستگی بانک های تجاری یک پدیده طبیعی در اقتصاد های پرتوان دنیا شده است که همراه یا پس از بحران های اقتصادی رخ می دهد. این مسائل و شکست مکرر بامکها موجب شده است که برخی اقتصاد دانان نیز اعتقاد داشته باشند که سیستم بانکی از مشکلات ساختاری رنج می برد و نیازمند اصلاحات اساسی است (Spong, 1993).
بانکداری اسلامی نیز از قاعده مستثنا نیست. بانکداری اسلامی نیز نظیر بانکهای دیگر با استفاده از منابع پس‎انداز گروهی از افراد جامعه، نیاز مالی گروهی دیگر را تامین می کند. بدین ترتیب از نقطه نظر اتکای بر منابع پس انداز جامعه، تفاوتی بین بانکداری اسلامی و سنتی وجود ندارد، لکن آنچه بانکداری اسلامی را از بانکداری سنتی متمایز می کند همانا ماهیت بانکداری اسلامی است که تفاوت شکلی و ماهوی با شیوه های رفتاری بانکداری سنتی دارد. شیوه های رفتاری در روابط حقوقی که بین بانک و مشتری ایجاد می شود تجلی می یابد. به عبارت دیگر کلیه عملیات بانکی در چارچوب روابط حقوقی که بین بانک و مشتری بوجود می آید شکل می گیرد .
تحقق ربا وقتی متصور است که منحصرا روش تجهیز منابع و روش مصرف منابع توسط بانک بر مبنای رابطه حقوقی (قرض) پایه گذاری شده باشد (النجار و همکاران، 1368).
در نتیجه اولاً چنانچه این روشها به نحوی طراحی و تدوین و بالاخره اعمال شود که عملیات تجهیز یا مصرف منابع ناشی از قرض نباشد طبعاً این عملیات ربوی نبوده و بالحال با موازین اسلامی تعارض نخواهد داشت، ثانیاً چنانچه روش مربوط به تجهیز یا مصرف منابع در چهار چوب عقد قرض انجام شود باید منحصراً به صورت حسنه باشد و بانکداری اسلامی عمدتاً از تجمیع همین ویژگی ها بوجود می آید .
به طور خلاصه چون در جامعه اسلامی قرض منشا انتقال مالکیت است لذا قرض دهنده در مدت استقراض، نه مالک سرمایه است و نه ریسک را متحمل می شود ودر نتیجه حقی بر دریافت چیزی اضافه تر از مبلغ اصل قرض را ندارد در حالیکه در جامعه غیر اسلامی ممکن است مالکیت منابع استقراض با عمل منتقل نشود و در نتیجه در مورد سود با ریسک در قرض رفتاری متفاوت وجود داشته باشد (Iqbal, 2004).
جریان منابع مالی از بانک به مشتری و بر عکس می تواند به جای اینکه در شکل قرض صورت گیرد در شکل سرمایه برای مباشرت در امر تجارت و تولید بر قرار گردد این مباشرت به نوبه خود می تواند مستقیما توسط مالک سرمایه در شکل اصالت با توسط نماینده وی در شکل وکالت، نمایندگی یا عاملیت باشد در واقع اشکال اخیر می تواند نقش اصلی را در ساختار بانکداری اسلامی ایفا کند .
با تعمق بیشتر در مورد موضوع می توان با بیان دیگر اظهار داشت منطق که بین سه گروه سپرده گذار، بانک و سرمایه گذار وجود دارد .این سه گروه در عده فعالیتهای اقتصادی جامعه به نحوی کاملا وابسته شریک و سهیم می باشند. چنین وابستگی در فعالیتها چنان اتحاد و پیوستگی و همبستگی شکست ناپذیری را بوجود می آورد که در تاریخ بانکداری جهان بی سابقه و بی نظیر است .
به عکس در بانکداری سنتی که اساس عملیات آن روی قرض پایه گذاری شده است ریسک عملیات به نحوی مطلوب توزیع نمی شود. در واقع هم صاحبان منابع تجهیز شده و هم مصرف کنندگان این منابع بر مبنای روابط حقوقی ایجاد شده بین بانک و مشتری داین و مدیون بانک می باشند. بر این مبنا سپرده گذار به صورت جداگانه و مستقل و فارغ از هر نوع اتفاق مطلوب یا نامطلوب اقتصادی، بانک را مدیون خود تلقی نموده و تحت هر شرایط بانک را ملزم به تادیه طلب خود می داند. در عین حال بانک به صورت جداگانه و مستقل و فارغ از هر اتفاق مطلوب یا نامطلوب اقتصادی گیرنده تسهیلات اعتباری را مدیون خود تلقی کرد و تحت هر شرایطی وی را موظف به تادیه طلب خود می داند. بدین ترتیب در این سیستم بانکداری در ارتباط حقوقی کاملاً ناپیوسته و مستقل بین بانک و سپزده گذار را از یک طرف و بین بانک و گیرنده تسهیلات اعتباری از طرف دیگر ایجاد می شود که اولاً غیر منطقی و نا مشروع بوده و ثانیاً بدلیل ناپیوسته بودن روابط حقوقی مذکور، هرگونه رویداد نامطلوب یا خطر برای گروه دوم مستقیماً موجودیت بانک را متزلزل کرده و مالاً منافع گروه سوم یا سپرده گذار را با خطر مواجه می کند زیرا همانطوری که ذکر شده در این محیط دو گروه سپرده گذار و سرمایه دار به صورت کاملاً مستقل و انتزاعی در فکر منافع خود هستند و بانک تنهایی یا در واقع صاحبان سرمایه بانک باید تحمل کل ریسک حاصل از فعالیتهای اقتصادی آن را بکنند. طبعاً در چنین محیطی، نامطلوب ترین شکل بانکداری قابل تحقق است و این گونه بانکها هر لحظه با ریسک توقف یا ورشکستگی به مفهوم آنچه در مورد هر فعالیت اقتصادی دیگر متداول است روبرو خواهد شد در حالیکه در بانکداری اسلامی به دلیل پیش گفته اتفاق چنین وضعیتی نزدیک به محال و شاید هم غیر ممکن است (توتونچیان، 1371).

2-1-5- مبانی اندیشه ای نظام اعتباری فعلی ایران
براساس اعتقاد دیرینه مردم ایران به حکومت حق و عدل قرآن در پی پیروزی انقلاب اسلامی ایران و استقرار نظام جمهوری اسلامی:
حاکمیت ارزشهای اسلامی در کلیه شیون زندگی و تمامی قوانین و مقررات و محور کار قرار گرفت.
همچنین برای تامین استقلال اقتصادی جامعه و ریشه کن کردن فقر و محرومیت و بر آوردن نیازهای انسانی در جریان رشد با حفظ آزادی او در نظام اقتصادی جدید افزایش تولیدات کشاورزی، دامی و صنعتی که نیازهای عمومی را تامین کند و کشور را به مرحله خود کفایی برساند و از وابستگی برهاند مورد تاکید واقع شده است.
با توجه به مطالب فوق ضرورت داشت که احکام و قوانین شریعت اسلام در نظام بانکی نیز جاری شده و آن نظام متناسب با اهداف، سیستها و برنامهای اقتصادی دولت به فعالیت خود ادامه دهد بدین منظورمهمترین اقدام عمل حذف ربا از کلیه عملیات بانکی بود .
2-1-5-1- تحریم ربا از بعد فقهی
ربا به معنی زیاده بر اصل است که چه به صورت پول و چه به صورت جنس در قرآن مجید صریحاً و موکداً منع شده است. ربای معمول که در دنیا به نام ربا خوانده می شود همین است که سودی در مقابل قرض بگیرند و بیشتر قرضها هم پول است. ولی در اسلام غیر از ربای قرض که بشدت حرام شده است، نوعی معامله نیز حرام شده و اسم آن نیز رباست و به آن ربای معاملی گفته می شود و آن این است که جنس را به مثل خودش ولی با زیاده خرید و فروش کنند .
2-1-5-2- تحریم ربا از بعد اقتصادی
بهره عامل محرک اقتصاد سرمایه داری است. به بیان دیگر اقتصاد سرمایه داری بر یک نظام مالی که خود متشکل از شبکه عظیمی از بانکها و سازمانها و موسسات پولی و مالی می باشد استوار است. چنین نظام بانکداری از یک طرف پاداشها و تسهیلاتی برای پس انداز کنندگان فراهم می آورد و از طرف دیگر منابع فراوانی برای تامین سرمایه مورد نیاز وام گیرندگان عرضه می دارد و پس اندازکنندگان یک نرخ بهره به عنوان پاداش پس انداز خود یا پاداش انصراف از پول نقد خود دریافت می دارند و وام گیرندگان نرخ بهره دیگری به عنوان قیمت یا هزینه بابت مصرف منابه جدید پرداخت می کنند. از لحاظ اقتصاد سرمایه داری در بررسی پول ابتدا تعریف و ماهیت پول مطرح است(اصلانی، 1371).

در این فصل سه نقش برای پول قائل شده اند :
پول وسیله مبادله است.
پول مقیاس یا واحد ارزشی است.
پول وسیله پس انداز و ذخیره ارزش است.
اما از نظر اقتصاد سرمایه داری بهره تحت سه عنوان ذیل قابل طرح است :
نظریه کلاسیکها ( نظریه واقهی بهره )
نظریه نئوکلاسیکها ( نظریه وجوه قابل استقراض )
نظریه کنیزینها ( نظریه رجحان نقدینگی )
2-1-6- مسائل اساسی فراروی بانکداری جمهوری اسلامی ایران را می توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد :
الف- مسایل در ارتباط با قوانین و مقررات ناظر بر نظام جدید بانکی
ب- مسایل مربوط به ساختار نظام بانکی جدید
ج- مسایل مربوط به ماهیت و نوع عملیات در نظام بانکی جدید
توضیح گروه الف –دروضع موجود پراکندگی در قوانین و مقررات ناظر بر سیستم بانکی کشور ، نخستین مساله اساسی است که در رابطه با نبود یک مجموعه مدون بانک جلب توجه می نماید. در حال حاضر، قوانین و مقررات ناظر بر سیستم بانکی کشور به ترتیب تصویب عبارت است :
قانون پولی و بانکی کشور مصوب 18/5/1351 مجلس شورای ملی.
قانون ملی شدن بانکها مصوب 17/3/1358 مصوب شورای انقلاب.
لایحه قانونی اداره امور بانکها مصوب 28/9/1358 مجمع عمومی بانکها.
قانون عملیات بانکی بدون ربا که در تاریخ 8/6/1362 به تصویب مجلس شورای اسلامی و در تاریخ 10/6/1362 به تایید شورای نگهبان رسید.
چنانچه ملاحظه می شود در زمینه مورد بحث، طیف وسیعی از مجموعه قوانین و مقررات وجود دارد. مضافاً اینکه تعداد زیادی مصوبات مراجع دیگر از جمله شورای پول و اعتبار، شورای عالی بانکها، مجمع عمومی بانکها و هیات دولت نیز در ارتباط مسایل مربوط به پول و بانکداری بر این مجموعه می افزاید. نیاز به ذکر نیست که در این مجموعه تعدادی قانون و مصوبه وجود دارد که گر چه در موقع تصویب قابل توجیه و منطبق بر شرایط زمان بوده است .
لکن در پاره ای از موارد نیاز های امروز را بر آورده نمی کند (هدایتی، 1373).
لذا اگر توقع داشته باشیم که این قوانین و مقررات بتوانند نیازهای ما را تامین کنند نیازمند یک تجدید نظر اساسی در مجموعه آنهاست تا هماهنگ در جهت میل به اهداف باشد .
توضیح گروه ب –مسئله فوق از سه جنبه مورد بررسی است :
از لحاظ حقوقی
از لحاظ شکل سازمانی
از لحاظ شکل عملیاتی
در شکل حقوقی توجه به دو موضوع ملی شدن و دولتی شدن می بایست مورد توجه قرار گیرد. این دو واژه در پاره از موارد مترادف تلقی می شود. حال آنکه ملی شدن بدین معنا نیست که دولت کلاً مالکیت و کنترل تمامی شئون اقتصادی را بر عهده دارد، بلکه دولتی شمردن مالکیت و کنترل تمامی شئون اقتصادی توسط دولت است و آن مخصوص کشورهایی است که اقتصاد متمرکز دارند .
در شکل سازمانی تعداد بانکهای مستند بر قانون پولی و بانکی کشور مصوب تیر ماه سال 51 و طرح ادغام بانکها مصوب 28/9/1358 مجمع عمومی بانکها از بانک مرکزی جکهوری اسلامی ایران، 6 بانک تجاری (ملی –سپه–ملت–تجارت–صادرات–رفاه ) وچهاربانک تخصصی (صنعت و معدن – کشاورزی– مسکن–توسعه صادرات) تشکیل شده است. طبق ماده 16 قانون پولی و بانکی کشور ارکان بانک مرکزی به ترتیب عبارتند از :
مجمع عمومی
شورای پول و اعتبار
هیات عامل
هیات نظارت اندوخته اسکناس
هیات نظار
ارکان بانکهای کشور طبق ماده 2 لایحه قانونی اداره امور بانکها مصوب 3/7/1358 شورای انقلاب به شرح زیر است :
مجمع عمومی بانکها
شورای عالی بانکها
هیات مدیره هر بانک
مدیر عامل هر بانک
بازرسی قانونی
از لحاظ شکل عملیاتی: پس از تجهیز منابع پولی بانکها مبادرت به تخصیص منابع پولی در قالب عقود مختلف می نمایند. در تجربه کشور ما تسهیلات اعطایی بانکی با توجه به شکل حقوقی و نحوه عمل در چهارده ابزار تامین مالی و به شرح ذیل تعبیه شده اند :
قرض الحسنه اعطایی
مضاربه
مشارکت مدنی

=26

فصل پنجم: نتایج تجربی و عددی……………………………………108
5-1 بررسی آماری داده ها و توزیع آن ها……………………………….……109
5-1-1 کشیدگی، چولگی، میانگین و انحراف معیار……………………………….……109
5-1-2 تخمین تابع چگالی…………………………………………………………110
5-1-3 آزمون کای دو…………………………………………………..…………111
5-2 شبیه سازی فرآیندواریانس گاما و مدل مرتون……………………...………112
5-3 تلاطم………………………………………………………………113
5-4 ارزش گذاری اختیارمعاملات با استفاده از الگوریتم صریح-ضمنی……………115
فصل ششم: نتیجه گیری و پیشنهادات آتی……………………..………120
1-6 نتیجه گیری…………………………………………………………121
2-6 پیشنهاداتی برای تحقیقات آتی …………………………………………122
مراجع………………………………………...…………………123
واژه نامه انگلیسی- فارسی……………………….…………………127
پیوست ها……………………………..…………………………131
پیوست الف-3……………………………………………………………132
3-الف-1 قیمت گذاری بدون آربیتراژ………………………..……………132
3-الف-2 مدل های لوی و بازار ناکامل……………………………………136
3-الف-3 تبدیل مارتینگل اشر……………………………………………137
3-الف-4 فرمول ایتو برای نیمه مارتینگل ها………………...………………139


پیوست 5- ب کدهای برنامه نویسی…………………………..………………141
5- ب-1 شبیه سازی فرآیند واریانس گاما………………………...…………141
5- ب- 2 تلاطم ضمنی در بازار نرمال………………………….…..………142
5- ب – 3 ارزش گذاری با استفاده از روش صریح ضمنی……………..….……143
5- ب -4 ارزش گذاری اختیارمعامله با استفاده از FFT (مدل واریانس گاما)….....…145
5- ب – 5 ارزش گذاری اختیار معامله با استفاده از سری توسعه داده شده
برای مدل مرتون………………………..………..……………146
چکیده ی لاتین………………………….………………..………147
فهرست شکل ها
شکل(3-1)……………………………………………………………………………….50
شکل(3-2)……………………………………………………………………………….51
شکل(5-3)………………………………………….……..…………………………….110
شکل(5-4)……………………………………………………...……………………….111
شکل(5-5)………………………………………………...…………………………….111
شکل(5-8)…………………………………….…………..…………………………….112
شکل(5-9)………………………………….……………..…………………………….113
شکل(5-10)……………………………………………….…………………………….114
شکل(5-11)…………………………………………….……………………………….114
شکل(5-12)……………………………………….…………………………………….116
شکل(5-13)…………………………………………….……………………………….116
شکل(5-14)……………………………………….…………………………………….117
شکل(5-15)………………………………………….………………………………….117
شکل(5-16)………………………………………….………………………………….118
شکل(5-17)………………………………………….………………………………….119
فهرست جدول ها
جدول(5-1)……………………………………….…………………………………….109
جدول(5-2)……………………………………………….…………………………….110
جدول(5-6)……………………………………….…………………………………….111
جدول(5-7)………………………………………….………………………………….112
جدول(5-18)……………………………………….…………………………..……….119
جدول(6-1)……………………………………….……...………………………….….121
مقدمه
در بازارهای مالی علاوه بر خرید و فروش کالاهای پایه نظیر سهام و اوراق قرضه، قراردادهایی تحت عنوان کلی "مشتقات مالی" یا "مطالبات مشروط" نیز مورد معامله قرار می گیرند. یکی از معروف ترین انواع مشتقات مالی، اختیار معامله است. قیمت گذاری اختیار معامله از مسائل مطرح در حوزه ی ریاضیات مالی است. در واقع ارزش یک اختیار معامله به دارایی بنیادین(سهام) بستگی دارد، به همین دلیل توان ارزش یک اختیار معامله به شناخت از مدل شاخص سهام مالی نیاز دارد. اغلب مدل های مالی از این فرض تبعیت می کند که شاخص سهام آن ها دارای توزیع نرمال است . اما شواهد تجربی نشان می دهند که بازدهی شاخص سهام از حرکت براونی تبعیت نمی کند و دارای توزیع های با دم های سنگین است. همچنین مشاهده شده است که در بسیاری از موارد بازدهی شاخص سهام دارای ناپیوستگی(پرش) می باشد. بنابراین مدل های لوی و دیفیوژن پرشی جایگزین مناسب تری نسبت به حرکت براونی هستند.
خاصیت مارکوفی فرایندهای لوی، این اجازه را می دهد که ارزش اختیار معاملات اروپایی و توأم بامانع را به صورت جواب هایی از معادلات انتگرو دیفرانسیل جزئی (PIDE) بیان شوند. در واقع با حل این معادلات ارزش اختیار معاملات به دست خواهد آمد.
مطالب آمده در این پایان نامه به شرح زیر است: - در فصل اول به مفاهیم اولیه ی مورد نیاز در این پایان نامه اشاره می شود. - در فصل دوم به معرفی فرایندهای لوی و ساختار آن ها پرداخته می شود . - در فصل سوم ارزش گذاری اختیار معاملات اروپایی و توأم بامانع تحت حرکت براونی هندسی و مدل های لوی نمایی خواهیم پرداخت و ارتباط آن ها با معادلات (PIDE) بیان خواهد شد. - در فصل چهارم با استفاده از روش های تفاضل متناهی ارزش اختیار معاملات اروپایی و توأم بامانع به دست خواهد آمد. - در فصل پنجم نتایج تجربی برای مدل های شاخص سهام ایران و S&P500 مورد تجزیه وتحلیل قرار می گیرد و با ذکر مثال هایی کارایی روش تفاضل متناهی بررسی می شود. - در فصل ششم نتایج حاصل از روش این پایان نامه را به همراه پیشنهاداتی برای تحقیقات آتی ارائه خواهد شد.
فصل اول
پیشنیازها
1-1 معرفی فضای احتمال
1-1-1 تعریف: یک فضای احتمال، سه تایی مرتبی است مثل(Ω,F,P)، که در آن Ω یک مجموعه ی دلخواه و غیرتهی است، ℱ یک σ-جبر از زیرمجموعه های Ω است وF→[0,1] :ℙ ، به طوری که
الف) 0=(∅)ℙ،
ب) 1=(Ω)ℙ،
پ) برای هر دنباله ی Ann=1∞ در ℱ ، که اعضای آن دوبه دو از هم جدا هستند :
P(n=1∞An)=n=1∞PAn. مجموعه ی Ω را فضای نمونه ، هر عضو ℱ را پیشامد، هر عضو Ω را یک پیشامد مقدماتی و P را اندازه ی احتمال روی F می نامند.[49]
1-1-2 تعریف: یک متغیر تصادفی، روی فضای (Ω,F,P)، تابعی است مثل X:Ω→R با این خاصیت که برای هر زیرمجموعه ی بورل ℝ مثل B داشته باشیم:
X-1B=ω∈Ω :Xω∈B∈F. برای هر متغیر تصادفی X می توان تابعی مثل ℝ→[0,1] :FX را به شکل
FXx=PX≤x=Pω∈Ω Xω≤xتعریف نمود. این تابع را تابع توزیع X می نامند. برای تابع توزیع FX خواص زیر برقرار است:
الف) برای هر a,b∈R ، a<b ،FXb-FXa=P(a<X≤b).
ب) تابع FX غیرنزولی است و در هر نقطه از سمت راست پیوسته است.
پ) limx⟶-∞FXx=0 و limx⟶∞FXx=1 . [49]
1-1-3 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال ، n∈N و Bn σ-جبر مجموعه های بورل در Rn باشد، در این صورت هر تابع اندازه پذیر X:Ω ,F⟶(Rn,Bn) یک بردار تصادفی نامیده می شود. [23]
1-1-4 تعریف: گیریم X:Ω ,F⟶(Rn,Bn) یک بردار تصادفی است. در آن صورت تابع FX :Rn ⟶[0,1] با تعریف
FXx1,x2,…,xn=PX1≤x1,X2≤x2,…,Xn≤xnرا تابع توزیع توأم بردار تصادفی X می نامند.[43]
1-1-5 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال، X یک متغیر تصادفی و g:R→R یک بورل اندازه پذیر باشد، آن گاه امید g(X)∈ L1(Ω,F,P) ، که با نماد E[g(X)] نمایش داده می شود، به شکل EgX=ΩgXωdP(ω) تعریف می شود. اگر X∈ L1(Ω,F,P) ، در این صورت μX=E[X] با تعریف
μX=EX=ΩXωdP(ω)را امید ریاضی X می نامند. حال اگر X∈ L2(Ω,F,P) در این صورت VarX را با تعریف
σX2=VarX=EX-EX2واریانس X و=Var(X) σX را انحراف معیار X می نامند. [17]
همان طور که مشاهده می شود امید یک عملگر است که از فضای L1(Ω,F,P)به ℝ تعریف شده است، می توان ثابت کرد که این عملگر دارای خواص زیر است [49]:
الف) (خطی بودن) برای هر (Ω,ℱ,ℙ) L1 X,Y∈ و هر α,βϵR داریم [49]
E αX+βY=αE[X]+β E[Y] ب) (مقایسه) برای هر L1(Ω,F,P) X,Y∈ با X≤Y(a.s) داریم [49]
EX≤EY پ) (نامساوی جنسن) اگر φ یک تابع اندازه پذیر با مقادیر حقیقی محدب باشد و L1(Ω,F,P) X ∈ در این صورت [49]
φ(E[X])≤E[φX]ت) اگر X≥0 و EX=0 باشند، آن گاه PX=0=1.
1-1-6 تعریف: برای بردارهای تصادفی X ، امید X ، که با μX نمایش داده می شود، به صورت
μX=E(X) =(E[X1],E[X2],…,E[Xn])تعریف می شود. در مورد بردارهای تصادفی به جای واریانس مفهوم ماتریس کواریانس تعریف می شود. ماتریس کواریانس یک بردار تصادفی X ، که با ∑ نمایش داده می شود، یک ماتریس n×n است ، که در آن هر درایه ی σi,j به صورت
σi,j=Cov(Xi,Xj)=E[(Xi-μXi)(Xj-μXj)]تعریف می شود. توجه کنید که Cov(Xi,Xj)=σXi2 .[49]
1-1-7 تعریف: دو متغیر تصادفی X وY روی فضای احتمال (Ω,F,P) را مستقل از یکدیگر (مستقل) گویند، هرگاه برای هر دو زیر مجموعه ی بورل A وB از R داشته باشیم[43]:
P(X∈A,Y∈B)=P(X∈A)P(Y∈B). 1-1-8 تعریف: متغیرهای تصادفی X1 و…وXn روی فضای احتمال (Ω,F,P) مستقل اند اگر برای دنباله ای از مجموعه بورل {Bi}i=1n
PX1∈B1,…,Xn∈Bn=PX1∈B1…PXn∈Bn [49] .
در مورد متغیرهای تصادفی مستقل از یکدیگر گزاره های زیر همواره درست هستند:
الف) اگر متغیرهای تصادفی X١ و X٢ و ... و Xn مستقل از یکدیگر باشند، آن گاه برای هر n تابع با مقادیر حقیقی g1 و g2 و...و gn داریم[49]
E[g١(X١)g٢(X٢)…gn(Xn)]=E[g١(X١)]E[g٢(X٢)]...EgnXnب) اگر متغیرهای تصادفی X1 و X2 مستتقل از یکدیگر باشند، Cov(X1,X2)=0. عکس این گزاره درست نیست.[49] . پ) اگر Cov(X1,X2)=0 ، آن گاه متغیرهای تصادفی X1 و X2 را غیر همبسته(ناهمبسته) می نامند. [49]
1-1-9 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال باشد. یک فرایند تصادفی روی این فضا، خانواده ای است چون X=Xtt∈T که در آن به ازای هر t∈T ، Xt یک متغیر تصادفی روی (Ω,F,P) باشد.[43]
هر فرایند تصادفی X تابعی است از دو متغیر t و ω : برای لحظه ی ثابت t ، Xt={Xt(ω),ω∈Ω} متغیر تصادفی است (Xt(.):Ω→R) . برای پیشامد ساده وثابت ω∈Ω ، X تابعی است از متغیر زمان(X:T→R) :
Xt=Xtω, t∈T . در حالتی که ω∈Ω ثابت در نظر گرفته می شود، تابعXtω را مسیر نمونه ای برای فرایند تصادفی X می نامند.[43]
یکی از ابزارهای شناسایی و دسته بندی فرایندهای تصادفی تشخیص نوع توزیع آنهاست.
1-1-10 تعریف: گیریم X=Xtt∈T یک فرایند تصادفی است. در این صورت توزیع های با بعد متناهی X عبارتند از توزیع های توأم بردارهای تصادفی
Xn=(Xt١,Xt٢,…,Xtn) که در آن n∈N و (t١,t٢,…,tn) تمام بردارهای ممکن در Tn است. مجموعه ی کلیه ی توزیع های با بعد متناهی یک فرایند تصادفی را توزیع متناهی البعد آن فرایند تصادفی می نامند. [43]
1-2 امید شرطی
مفهوم امید شرطی یکی از مهم ترین مفاهیمی است که در درک موضوعاتی چون مارتینگل ها و انتگرال های تصادفی نقشی اساسی دارد. فرض می کنیم (Ω,F,P) یک فضای احتمال باشد. قبل از ارائه ی تعریف امید شرطی، به تعریف زیر توجه کنید.
1-2-1 تعریف: گیریم Y و Y1 و Y2 متغیرهای تصادفی، بردارهای تصادفی، یا فرایندهای تصادفی روی Ω هستند و F یک σ- جبر روی Ω است. در این صورت
●اگر σ(Y)⊂F ، آن گاه گفته می شود که اطلاعات مربوط بهY در درونℱ قرار دارد یا این که Y بیش از آنچه که در درون F وجود دارد دارای اطلاعات نیست.
●اگر σ(Y1)⊂σ(Y2)، آن گاه گفته می شود که Y1 بیش ازY2 دارای اطلاعات نیست.[43]
حال تعریف دقیق امید شرطی E(XF) را تحت σ- جبر ℱ ارائه می دهیم.
1-2-2 تعریف: یک متغیر تصادفی مثل Z را امید X به شرط معلوم بودن σ- جبر F می نامند هرگاه، Z بیش از آنچه که در درون F وجود دارد دارای اطلاعات نباشد، یعنی σ(Z)⊂F ، و Z در شرط
EX 1A=EZ 1A ∀ A∈F صدق کند.[43]
قضیه ی زیر نشان می دهد که این امید شرطی همواره وجود دارد و منحصر به فرد است.
1-2-3 قضیه(رادون- نیکودیم): گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال، F' یک σ- جبر دیگر از زیرمجموعه های Ω، F'⊂F ، و X یک متغیر تصادفی روی Ω است. اگر E|X|<∞ ، در این صورت یک متغیر تصادفی Z روی Ω وجود دارد به طوری که
(الف) σ(Z)⊂F'،
(ب) ∀A∈Fʹ ، AZωdPʹω=AXωdPω که در آن P'=PF'. اگر Z' متغیر دیگری باشد که در شرایط (الف) و (ب) صدق می کند، آن گاه
PʹZ≠Zʹ=0. یعنی متغیر تصادفی Z منحصر به فرد نیز می باشد. متغیر تصادفی Z را امید X به شرط Fʹ می نامند و آن را با E(X|F') نمایش می دهند.[43] اگر Y یک متغیر تصادفی، بردار تصادفی، یا فرایند تصادفی روی Ω و σ(Y)، σ- جبر تولید شده توسط Y باشند. در این صورت امید شرطی X نسبت به Y به صورت زیر تعریف می شود: E(XY)=E(Xσ(Y)) [43].
امید شرطی دارای خواصی است که به کمک آن ها می توان محاسبات مربوط به آن را ساده تر نمود.در این جا خواص را، بدون ارائه ی اثبات ، به صورت قاعده به شرح زیر ارائه می دهیم :
قاعده ی 1 [43]
امید شرطی خطی است : برای هر دو متغیر شرطی X1 و X2 و هر دو عدد ثابت و حقیقی c1 و c2 داریم
E(c 1X1+c 2X2)|F=c1EX1|F+c2EX2|F .قاعده ی 2 [43]
امید های ریاضی هر متغیر تصادفی X و امید شرطی EX|F یکسان هستند :
EX=EEX|F .قاعده ی 3 [43]
اگر متغیر تصادفی X و σ- جبر ℱ مستقل از یکدیگر باشند، آن گاهEX|F=EX . به ویژه، اگر متغیر های
تصادفی X و Y مستقل از یکدیگر باشند ، آن گاه .EX|Y =EX
قاعده ی 4 [43] اگر برای متغیر تصادفی X داشته باشیم σ(X)⊂F ، آن گاه .EX|F=X به ویژه ، اگر X تابعی از متغیر های تصادفی Y باشد ، آن گاه σ(X)⊂σ(Y)، در نتیجه E[XY]=X.
قاعده ی 5 [43]
اگر برای متغیر تصادفی X داشته باشیم σX⊂F ، آن گاه برای هر متغیر تصادفی G داریم EXG|F=XEG|F. به ویژه ، اگر X تابعی از متغیر های تصادفیY باشد ، آن گاه σ(X)⊂σ(Y) ، در نتیجه EXG|Y=XEG|Yقاعده ی6 [43]
اگر ℱ وʹℱ دو σ- جبر باشد که ʹℱ ⊂ℱ ، آن گاه
EEX|Fʹ |F=EX|F EEX|F |Fʹ=EX|F .قاعده ی 7 [43]
اگر متغیر تصادفی X مستقل از σ- جبر F باشد ، و اگرσ(Y)⊂F ، که در آن Y یک متغیر تصادفی ، یا یک بردار تصادفی ، یا یک فرایند تصادفی است ، آن گاه برای هر تابع دو متغیره ی h
Eh( X, Y )|F= E EXh (X,Y)|F, که در آن EXh (X,Y) به معنای آن است که Y را ثابت نگه داشته و امید را بر حسب X محاسبه می کنیم .
قاعده ی 8 [43]
نامساوی جنسن برای امید شرطی نیز صادق است . یعنی اگر X یک متغیر تصادفی ، E|X|<∞ ، Φ تابعی محدب روی ℝ E|Φ(X)|<∞،، وʹℱ σ- جبری باشد که ℱ⊂ʹℱ ، آن گاه
ΦEXFʹ≤EΦXFʹ.
1-2-4 تعریف( تابع مشخصه ): فرض کنیم X={Xt}t≥0 یک فرایند تصادفی باشد ، آن گاه تابع مشخصه ی X به صورت زیر تعریف می شود :
Φtz≡ΦXt≡Eeiz.Xt,z∈Rd که در آن E علامت امید ریاضی است [24] .
1-3 معرفی چند فرایند تصادفی
در این قسمت چند فرایند تصادفی را معرفی می کنیم که در نظریه ی فرایندهای تصادفی ، فیزیک ، علوم مالی و غیره ، نقش اساسی دارند .
1-3-1 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال است و .T=[0,+∞) فرایندهای تصادفی B={Bt}t∈T را حرکت براونی (استاندارد ) می نامند، هرگاه شرایط زیر در مورد آن برقرار باشد:
این حرکت از صفر شروع می شود ، یعنی B0=0 .
نمو های آن مانا ومستقل از یگدیگر باشند، یعنی برای هرt,s∈T و هر h∈R به طوری که t+h,s+h∈T:
Bt-Bs =d Bt+h-Bs+h و این که برای هر انتخاب {ti}i=1n از T با n≥1 , t1<t2<…<tn ، متغیر های تصادفی
Xt2-Xt1,Xt3-Xt2,…,Xtn-Xtn-1 مستقل از یکدیگر باشند.
برای هر t>0 ، Bt دارای توزیع نرمال با میانگین صفر و واریانس t است ، یعنی Bt~N(0,t) .
Bt(ω) در سرتاسر T تقریباُ همه جا پیوسته است .(با احتمال 1 هر مسیر آن پیوسته است ).[43]

1-3-2 تعریف ( حرکت براونی توأم با رانش ): گیریم B = {Bt}t∈T یک حرکت براونی ساده است . در این صورت فرایند Xt با تعریف Xt= μt+σBt , t≥ 0 که در آن μ∈R و σ∈R+ ثابت هستند ، را حرکت براونی توأم با رانش می نامند . [43]
1-3-3 تعریف ( حرکت براونی هندسی): گیریم B={Bt}t∈Tیک حرکت براونی استاندارد است . در این صورت فرایند Xt با تعریف Xt=eμt+σBt , t≥0 که در آن μ∈R و σ∈R+ ثابت هستند، را حرکت براونی هندسی می نامند. [43]
1-3-4 تعریف ( فرایند گاما ): فرایند تصادفی X={Xt}t≥0 را یک فرایند گاما گویند، هرگاه
1) X0=0.
2)نموهای آن مانا و مستقل از یکدیگر باشند.
3) برای هر t≥0، Xt دارای توزیع گاما باشد.[48]
1-4 مارتینگل ها
دانستن مفهوم مارتینگل در درک انتگرال تصادفی، اساسی است .
1-4-1 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال است و {Ft}t≥0 خانواده ای از σ-جبرهایی است که همگی در ℱ قرار دارند. در این صورت{Ft}t≥0 را یک فیلتراسیون برای ℱ گویند هرگاه به ازای هر .Fs⊂Ft ، 0≤s≤t در حقیقت هر فیلتراسیون زنجیره ای غیرنزولی از اطلاعات است . هرگاه {Fn}n∈{0,1,2,…} دنباله ای صعودی از σ- جبر های روی Ω باشد، آن گاه این دنباله را نیز یک فیلتراسیون می نامند.[43]
در بحث هایی که در اینجا مطرح خواهیم کرد ، معمولاً فیلتراسیون های مورد بحث در ارتباط با فرایندهای تصادفی هستند . به تعریف بعد توجه کنید .
2-4-2 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال است و {Ft}t≥0 و یک فیلتراسیون برای این فضا، و Y={Yt}t≥0 یک فرایند تصادفی روی این فضا است . در این صورت فرایندY را نسبت به فیلتراسیون {Ft}t≥0 سازگار گویند ، هرگاه σ(Yt)⊂Ft ، ∀ t≥0 هر فرایند تصادفی مثل Y={Yt}t≥0 همواره نسبت به فیلتراسیون طبیعی تولید شده توسط Y یعنی Ft=σYs , s≤t, سازگار است .در حقیقت معنای سازگاری با فیلتراسیون{Ft}t≥0 این است که Yt ها بیش از آن چه که در {Ft} است حاوی اطلاعات نیستند .[43]
2-4-3 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال، {Ft}t≥0 یک فیلتراسیون برای این فضا ، و X={Xt}t≥0 یک فرایند تصادفی روی این فضا است . در این صورتX را نسبت به فیلتراسیون{Ft}t≥0 یک مارتینگل می نامند، هرگاه
برای هر t≥0 ، E|Xt|<∞.
X نسبت به فیلتراسیون {Ft}t≥0 سازگار باشد.
برای هر s,t ∈R با 0≤s≤t داشته باشیم
EXt|Fs=Xs ,یعنی Xs تخمین خوبی برای Xt به شرط معلوم بودن Fs باشد.[43]
2-4-4 تعریف: گیریم (Ω,F,P) یک فضای احتمال ، {Ft}t≥0 یک فیلتراسیون برای این فضا باشد. تابع τ:Ω→[0,+∞) را یک زمان توقف نسبت به فیلتراسیون {Ft}t≥0 گویند، اگر برای هرt∈[0,+∞)
ω∈Ω:τ(ω)<t∈Ft باشد.[8]
1-5 همگرایی متغیر های تصادفی
فرض کنیم{Xn}n∈N دنباله ای از متغیرهای تصادفی روی فضای احتمال (Ω,F,P) باشد . برای این دنباله تعریف می کنند [43]:
الف) همگرایی a.s: می نویسیم Xna.sX اگر
Pω:limn→∞Xnω=X(ω)=1 .ب) همگرایی در احتمال: می نویسیمXnPX اگر برای هرε>0limn→∞Pω:|Xnω-Xω|≥ε=0 . پ) همگرایی در Lp: می نویسیم XnLpX ( 0<p<∞ ) اگر Xn∈Lp، X∈Lp و
limn→∞EXn-Xp=0[22].
ت) اگر برای هر n≥0، Fn تابع توزیع Xn باشد. {Xn}n∈N در توزیع به X0 همگراست، اگر
limn→∞Fnx=F0x وقتی که x∈C(F0) ( CF0={x∈R:است پیوسته x در F0}). [9]
ث) فرض کنیم {μn}n≥0 یک دنباله اندازه احتمال روی (Ω,F) باشد. {μn}n≥1 در توزیع به μ0 همگراست ( می نویسیم μndμ )، اگر limn→∞Fnx=F0x وقتی که FnE=μn(E)، E∈F. [9]
1-5-1 قضیه: اگر {μn}n≥1 و دو اندازه احتمال روی (Ω,F) باشند، آن گاه μndμ اگر وفقط اگر fdμn→fdμ برای هر تابع پیوسته و کراندار f. یا به طور معادل XndX اگر برای هرتابع پیوسته کراندار f:E→R Ef(Xn)n→∞E[fX].[9].
1-5-2 قضیه: {Xn}n≥1 در توزیع به X همگرا است، اگر و فقط اگر ، برای هر z∈Rd ΦXnz→ΦXzوقتی که ΦX تابع مشخصه ی متغیر تصادفی X می باشد .[24]
1-6 فرایند پواسون
1-6-1 تعریف: متغیر تصادفی پیوسته X روی فضای احتمال (Ω,F,P) با تابع چگالی احتمال
ft=λe-λt t>0,0 t≥0, را متغیر تصادفی نمایی با پارامتر λ می نامند. [24]
1-6-2 تعریف: متغیر تصادفی گسسته N با مجموعه مقادیر {0,1,2,…}، متغیر تصادفی پواسون با پارامتر λ می نامند ، اگر
PN=n=e-λλnn! n=0,1,2,…
[24].
1-6-3 تعریف: گیریم (τi)i≥1یک دنباله از متغیر های تصادفی مستقل نمایی با پارامتر λ باشند و Tn=i=1nτi. آن گاه فرایند{Nt}t≥1 با تعریف
Nt=n≥11t≥τn ,یک فرایند پواسون با نرخ λ نامیده می شود .[24]
در واقع فرایند پواسون یک فرایند شمارشی است ، یا به طور معادل، تعداد زمان های تصادفی {Tn} بین زمان 0 و t را شمارش می کند که برای آن (Tn-Tn-1)n≥1 یک دنباله ی مستقل وهم توزیع از متغیر های نمایی هستند . در حالت کلی اگر یک دنباله افزایشی از زمان های تصادفی {Tn,n≥1} با PTn→∞=1 داده شده باشد، آن گاه فرایند شمارشی مرتبط با آن، {Xt}t≥0، به صورت زیر تعریف می شود:[24] Xt=n≥11t≥Tn=#n≥1,Tn≥t Xt تعداد زمان های تصادفی {Tn,n≥1} است که در بازه ی [0,t] رخ می دهد و شرط PTn→∞=1، با احتمال 1، خوش تعریف بودن(متناهی) Xt را تضمین می کند(برای هر t). اگر زمان های تصادفی {Tn,n≥1} به عنوان مجموع جزئی از یک دنباله ی مستقل و هم توزیع متغیرهای تصادفی نمایی باشند، آن گاه {Xt} یک فرایند پواسون است. [24] در حالت کلی برای یک فرایند شمارشی، دنباله ی زمان های تصادفی {Tn,n≥1} می توانند هر توزیع و ساختاری داشته باشند.
1-6-4 قضیه: اگر {Xt}t≥0 یک فرایند شمارشی با نموهای مستقل و مانا باشد، آن گاه {Xt}t≥0 یک فرایند پواسون است.[24]
خاصیت های فرایند های پواسون در قضیه ی بعد بیان می شوند .
1-6-5 قضیه: گیریم {Nt}t≥0 یک فرایند پواسون باشد، آن گاه 1) N0≡0 .
2) برای هر t≥0 ، Nt ، a.s متناهی است .
3) برای هر ω ، مسیر های نمونه ای t→Nt(ω) به طور قطعه ای ثابت هستند و به وسیله پرش هایی به اندازه 1 افزایش پیدا می کند .
4) مسیر های نمونه ای t→Nt ، با احتمال 1، از راست پیوسته و دارای حد چپ باشند.
5) برای هر t>0 ، با احتمال 1 ، Nt-=Nt است.
6) Nt در احتمال پیوسته است ، یعنی
∀t>0 , NsPs→t Nt .7) برای هر t>0 ، Nt دارای توزیع پواسون با پارا متر λt می باشد .
P Nt=n =e-λt λtnn! , n=0,1,2,…
8) تابع مشخصه ی Nt به صورت زیر است :
Eei u Nt=expλ tei u -1 , ∀ u∈R . 9) {Nt} دارای نموهای مستقل است : برای هر tN>…>t1 Nt1,Nt2-Nt1,Ntn-Ntn-1 متغیر های تصادفی مستقل از یکدیگرند .
10) {Nt} دارای نموهای ماناست: برای هر t>s ، Nt-Nsدارای توزیع مشابه با Nt-s می باشد.
اثبات: (قضیه ی 2-1 [24]).
1-6-6 تعریف(فرایند پواسون جبران شده): این فرایند نسخه ی متمرکز فرایند پواسون {Nt}t≥0 است و به صورت زیر تعریف می شود:
Nt=Nt-λt که در آن λ نرخ فرایند {Nt}t≥0 است.
این فرایند دارای تغیرات مستقل است و همچنین
E[Nt | Ns, s≤t] = E[Nt - Ns+Ns | Ns] = E[Nt - Ns ]+ Ns =λ(t-s)+ Nt
در نتیجه فرایند پواسون مارتینگل نیست، اما جبران شده ی آن یعنی {Nt}t≥0 مارتینگل است :
ENtNs= Ns , ∀ t>s [24].
1-6-7 تعریف(فرایند پواسون ترکیبی ): یک فرایند پواسون ترکیبی با نرخ λ>0 و توزیع به اندازه پرش F یک فرایند تصادفی {Xt}t≥0 می باشد، که به صورت زیر تعریف می شود:
Xt=i=1NtYi, که در آن اندازه های پرش Yi ، مستقل و هم توزیع با F هستند و {Nt}t≥0 یک فرایند پواسون با نرخ λ ، مستقل از {Yi}i≥1 ، می باشد .[8]
1-6-8 تعریف: توزیع احتمال F رویRd را به طور نامتناهی تفکیک پذیر(بخش پذیر) می گویند، اگر برای هر عدد صحیح، n≥2، n متغیر تصادفی مستقل و هم توزیع Y1,…,Yn وجود داشته باشد، به طوری که
Y1+…+Yn نیز دارای توزیع F باشد یا به طور معادل .X =d Y1+…+Yn [24]
1-6-9 نتیجه: گیریم متغیر تصادفی X دارای تابع توزیع Fn باشد. Fn به طور نامتناهی تفکیک پذیر است، اگر و فقط اگر، برای هرn∈N، F1n وجود داشته باشد به طوری که ΦFnx=[ΦF1nx]n , ∀x∈Rdکه در آن Φ تابع مشخصه X است.[8]
1-6-10 مثال: اگر بردار X=X1,X2,…..,Xd یک متغیر تصادفی گاوسی باشد. بنابراین تابع چگالی X به
صورت زیر است:
fx= 1(2π)d2det⁡(A)exp-12x-m,A-1x-m, ∀x∈Rd که در آن بردار∈Rd m (میانگین A ، (X یک ماتریس متقارن معین مثبتdxd (ماتریس کواریانسX) می باشد(منظور از(.,.) ضرب داخلی است) در این حالت می نویسیم . X~N(m,A) تابع مشخصه ی X به صورت زیر است: ΦXu=expim,u- 12u,Auبنابراین
[ΦXu]1n=expimn,u- 12u,1nAu با توجه به 1-6-9، می توان نتیجه گرفت کهX دارای یک توزیع به طور نامتناهی تفکیک پذیر است و هر Yj~N(mn,(1n)A) .
1-6-11 مثال: اگر متغیر تصادفی X دارای توزیع پواسون با نرخ λ باشد، یعنی که X~π(λ) .تابع مشخصه ی X به صورت زیر است:
ΦXu=expλeiu-1همچنین اگر توزیع Yj برای 1≤j≤n و n∈N به صورت Yj~πλn باشد، آن گاه X دارای یک توزیع به طور نامتناهی تفکیک پذیر است.
1-6-12 مثال: گیریم {Xt}t≥0 یک فرایند پواسون ترکیبی با نرخ λ و توزیع اندازه پرش های F باشد، آن گاه با توجه به قضیه ی(3.4 [24]) تابع مشخصه ی آن به صورت زیر است: ΦXu=exp⁡{tλRdeiu.x-1F(dx)} ,∀u∈Rd اگر برای هر 1≤j≤n ، Yj یک فرایند پواسون ترکیبی با نرخ λn و توزیع اندازه پرش های f باشد ، آن گاه X دارای یک توزیع به طور نامتناهی تفکیک پذیر است.

=15

ج) رقابتجویی علتها: در رقابتجویی علتها، رخ دادن یک علت از رخ دادن سایر پیشامدها جلوگیری میکند. به طور نمونه اگر در یک پژوهش پیشامد مورد نظر، زمان تا سکته قلبی باشد ممکن است فرد به دلیل سرطان یا تصادف قبل از سکته قلبی فوت نماید در نتیجه اطلاعات مربوطه از دست خواهد رفت.
اگر سانسور شدن به دلیل اتمام مطالعه باشد میتوان فرض کرد که سازوکار سانسور شدن مستقل از سازوکار پیشرفت بیماری است. سانسور شدن به دلیل گم شدن ممکن است دارای ضریب همبستگی مثبت یا منفی با زمان حادثه باشد. به عنوان مثال، در یک مطالعه ممکن است افراد شرکتکنندهای که وضعیت سلامت بهتری دارند ادامه روش پیشنهادی (درمان، رژیم غذایی و غیره) را ضروری ندانند و از مطالعه خارج شوند که سبب ایجاد ضریب همبستگی منفی بین زمان سانسور شدن و حادثه می شود و افرادی که وضعیت سلامت بدتری دارند در مطالعه باقی بمانند که احتمال وقوع پیشامد بزرگتر از مقدار واقعی برآورد شود. همچنین گاهی اوقات زمان سانسور شدن با زمان حادثه دارای همبستگی مثبت است که در این مورد سانسور شدن سبب می شود منحنی بقا به سمت بالا حرکت نماید.
توابع زمان بقا
توزیع T (زمان بقا)، از ثبت نقطهی آغاز تا پیشامد مورد نظر که به صورت یک متغیر تصادفی در نظر گرفته میشود، به وسیلهی هریک از دو تابع هم ارز بقا و خطر مشخص میشود. تابع بقا را باS(t) نشان میدهیم و به صورت احتمالی که یک فرد بیشتر از t واحد زمانی زنده بماند تعریف میشود:
St=PT>t, S0= 1, S∞= 0St همچنین نرخ بقا را نشان میدهد. به عنوان مثال اگر زمانها برحسب سال باشند، آن گاه S2 نرخ بقای دو ساله و S5 نرخ بقای 5 ساله را نشان میدهد. نمودار St در مقابل t، منحنی بقا نامیده میشود که همواره از عدد ۱ شروع و به طرف صفر نزول میکند (شکل ۲). منحنی با شیب تند، بقای کوتاهتر و منحنی با شیب کمتر یا یکنواخت، بقای طولانیتر را نشان میدهد.

شکل STYLEREF 1 s ‏1– SEQ شکل * ARABIC s 1 2 منحنی بقاتوزیع T یک متغیر تصادفی است که به وسیلهی تابع چگالی احتمال f(t) یا تابع توزیع تجمعی F(t) مشخص میشود که عبارتند از:
ft= limε → 0Pt ≤T ≤t+εεیا
ftdt= Pt ≤T ≤t+εو
Ft= P T≤t= 0tfx dx=1-S(t)تابع خطر یا مخاطره λ(t)، نرخ مرگ لحظهای با شرط زنده بودن فرد تا زمان t را نشان میدهد که به صورت
λt= limε → 0Pt ≤T ≤t+ε | t≤Tεیا
λtdt= Pt ≤T ≤t+ε | t≤Tمی‌باشد. چنانچه Λ(t) تابع تجمعی خطر تا زمان t باشد با توجه به پیوستگی متغیر t رابطهی
St=exp-Λt, t>0بین تابع بقا و تابع خطر تجمعی برقرار است. با فرض وجود زمانهای بقای سانسورشده و با درنظر گرفتن ساز و کار سانسور نوع اول، چنانچه ci زمان سانسور و ti زمان بقای مشاهده شده آزمودنی iام باشد آنگاه Ti=min⁡(ti, ci) خواهد شد. با تعریف تابع نشانگر سانسور δi (اگر سانسور صورت گرفته باشد δi=0 و در غیر اینصورت δi=1) میتوان اطلاعات زمان بقای آزمودنی iام را با زوج (Ti, δi) نشان داد. در عمل تابع بقا را به روشهای ناپارامتری همچون برآورد کاپلان مایر میتوان برآورد نمود. در حالت پارامتری با فرض اینکه سانسور شدن زمانهای بقا ناآگاهیبخش باشد با تشکیل تابع درستنمایی و ماکسیمم نمودن آن میتوان برآورد پارامترهای نامعلوم بقا را بدست آورد. در ساختن تابع درستنمایی چنانچه آزمودنی iام دارای زمانهای بقای حقیقی باشد، چگالی زمان بقا و اگر آزمودنی iام دارای زمان بقای سانسور شده باشد، میزان بقا پس از نقطه زمانی سانسور شده در تابع درستنمایی لحاظ میگردد. در حالت کلی تابع درستنمایی به صورت
Lθ= i=1nλtiθδi Stiθ میباشد. در حالت بزرگنمونهای با برآورد پارامتر نامعلوم θ و واریانس مجانبی آن با استفاده از تابع درستنمایی میتوان آزمونهای تقریبی برای θ انجام داد.
توزیع‌های بقا
زمان بقا نیز مانند هر متغیر تصادفی دیگری دارای یک توزیع احتمال می‌باشد. دادههای بقا بنابرویژگیهای خاص خودشان دارای یک سری توزیعهای احتمالاتی خاص میباشند که از جمله میتوان به توزیعهای نمایی، وایبل، گاما، رایلی، لگ-نرمال و پارتو اشاره نمود. در ادامه تنها به ذکر توزیع نمایی و وایبل بسنده میکنیم.
توزیع نمایی
این توزیع سادهترین و در عین حال مهمترین توزیع در مطالعات بقا است. این توزیع دارای نرخ شکست ثابت λ است، یعنی:
λt= λ ثابت λ>0St= e-λt, t>0توزیع وایبل
این توزیع تعمیم توزیع نمایی است، اما برخلاف توزیع نمایی، خطر ثابت نیست. این توزیع شامل دو پارامتر λ و p میباشد که در آن λ تعیینکننده مقیاس یا اندازهی تابع خطر و p تعیینکنندهی شکل منحنی تابع خطر است.
λt= λp (λt)p-1, t>0, λ,p>0St= e-(λt)p, t>0مدل‌سازی زمان‌های بقاتحلیل دادهها، اغلب به تعیین یک مدل احتمال بستگی دارد که از دادههای مشاهده شده نشأت میگیرد. برای ضرورت مدلسازی دادههای بقا میتوان دو دلیل عمده زیر را بیان کرد:
الف) مدل سازی، ترکیب متغیرهای موثر بر تابع خطر را مشخص مینماید.
ب) برآورد تابع خطر برای هر فرد مشخص و در هر لحظه زمانی را میتوان با مدلسازی مناسب بدست آورد.
دونوع مدل رگرسیونی برای دادههای بقا وجود دارد:
الف) مدل مخاطره متناسب کاکس به عنوان یک روش نیمه پارامتری (هوگارد،1991).
ب) مدلهای شتاب دار زمان شکست از قبیل مدل وایبل، نمایی و لگ-نرمال به عنوان روشهای پارامتری )هوگارد، 2000).
متداولترین مدلی که برای برازش به دادههای بقا مورد استفاده قرار میگیرد، مدل رگرسیونی خطرات متناسب کاکس میباشد. مدل خطرات متناسب کاکس یک مدل کارا برای تجزیه و تحلیل داده‌های بقا میباشد. مزیت عمده استفاده از این مدل، قابلیت آن در لحاظ کردن اطلاعات زمانهای شکست سانسور شده و متغیرهای تبیینی مرتبط با بقا است. به عنوان مثال در نمونهای از بیمارانی که عمل جراحی قلب داشتهاند، ممکن است فشار خون بر زمان بقای فرد در مدل تاثیرگذار باشد. علاوه بر آن ممکن است برخی از افراد قبل از پایان مطالعه از مطالعه خارج شوند.
مدل خطرات متناسب کاکسدر تحلیل بقا یکی از متداولترین روشها برای تجزیه و تحلیل دادههای بقا مدل خطرات متناسب کاکس میباشد. رگرسیون کاکس یک مدل نیمه-پارامتری را برای برازش تابع مخاطره فرض میکند که میتوان متغیرهای توضیحی یا عوامل خطر را به مدل آن اضافه کرد. ولی همچنان میتوان تابع مخاطره پایه (تابع خطر مبنا) را به عنوان تابعی نامشخص ولی غیر منفی از زمان x، ثابت نگاه داشت. تابع مخاطرهی کاکس برای متغیر تبیینی x تابعی به صورت زیر است:
λ t|λ0,x=λ0texp⁡(β'X)که در آن β بردار پارامترهای رگرسیون و exp⁡(β'X) تابع خطر نسبی میباشد. تحت مدل (1-2) متغیرهای کمکی اثرات ضربی روی تابع خطر داشته و پارامترهای رگرسیون به عنوان لگاریتم خطرات نسبی تفسیر میگردند. متغیرهای کمکی میتوانند از نوع شاخصهای جمعیتی (سن، جنس، نژاد)، سابقهی بیماری و غیره باشند. برای مقایسه دو گروه از متغیر دودویی Xiϵ{0,1} استفاده میشود. در این صورت exp⁡(βi) نشاندهندهی میزان خطر در گروه X=1 نسبت به خطر در گروه X=0 میباشد. تابع λ0t، تابع خطر مبنا است که سطح عمومی خطر را برای کلیه آزمودنیها مشخص میسازد و وابستگی تابع خطر را با زمان t نشان میدهد. در واقع تابع مخاطره برای فردی است که مقدار متغیر تبیینیاش برابر صفر است. چون فرض نشده که این تابع مخاطره پایه فرمی پارامتریک دارد، مدل کاکس را یک مدل نیمه پارامتریک برای تابع مخاطره گویند.
مدل کاکس کاربردیترین روش برای یافتن ارتباط متغیرهای تبیینی با متغیر پاسخ بقا یا هر متغیر پاسخ دیگریست که از راست سانسور شده باشد (داکاتو و جنسن، 2008). الزامی نبودن یک توزیع احتمالی برای زمانهای بقا، یکی از مزایای مدل مخاطره متناسب کاکس میباشد، ولی یک پیشفرض مهم و اساسی در این مدل وجود دارد و آن فرض متناسب بودن خطر برای تمامی متغیرهای مستقل موجود درمدل نهایی (کلین و ماسکبرگر، 2003; هبیل، 2007) است. به این معنی که میزان مخاطره بین دو یا بیش از دو گروه از متغیرهای تبیینی بایستی در طول زمان بقا ثابت بماند.
مدل‌های پارامتریبرخلاف مدل کاکس که مدلی نیمه-پارامتری است و پیش فرضهایی درباره فرم تابع پایهی آن وجود ندارد اگر یک فرم پارامتری مانند توزیع وایبل، لگ-نرمال، لگ-لجستیک و نمایی برای تابع پایه در نظر بگیریم یک مدل پارامتری خواهیم داشت (لاولس، 2002).
اگرچه اینگونه مدلها کاربردیتر هستند، اما نیازمند پیش فرضهای بیشتری نیز میباشند. اما اگر این پیش فرضها برقرار باشد نتایج حاصل در تحلیل مدلها مناسبتر عمل میکنند. معمولاً از مدلهای وایبل و نمایی به دلیل فرض ثابت و یکنواختی برای تابع مخاطره پایه و از مدل لگ-نرمال به دلیل صفر بودن تابع مخاطرهی پایه در زمان صفر، استفاده میشود (آکس 1998 ، نلسون و همکاران، 2007). در تحلیل بقا هنگامی که مرگ و میر به یک حداکثر میرسد و سپس بعد از یک دوره متناهی به تدریج کاهش مییابد، بهتر است از مدلی استفاده کنیم که میزان شکست غیر یکنواخت داشته باشد. مدل لگ-لجستیک و لگ-نرمال دارای این خصوصیت میباشند و از لحاظ شکلی نیز شبیه به هم هستند (اندرسون و کدینگ، 2006).
مقایسه بین مدل کاکس و مدل‌های پارامتریفرض اساسی استفاده از رگرسیون کاکس متناسب بودن خطرات متغیرهای مستقل است. اگر شرط متناسب بودن خطرات متغیرهای مستقل برقرار نباشد، استفاده از مدل کاکس ممکن است نتایج گمراهکنندهای را ارائه نماید. مدلهای پارامتری به چنین فرضی نیاز ندارند و به علاوه این مدلها میتوانند اثر متغیرهای مستقل را بر زمان بقا اندازهگیری نمایند. مدل کاکس نیمه پارامتری است و فقط از رتبهی زمانهای بقا استفاده مینماید و نمیتوان با آن زمان بقا را پیش بینی نمود، در صورتی که مدلهای پارامتری مانند لگاریتم زمان بقا به طور مستقیم با متغیرهای مستقل مدلبندی میشود و همچنین میتواند زمان بقا را پیشبینی نماید. در مدلهای پارامتری میتوان شکل تابع خطر را که از اهمیت زیادی در آنالیز بقا برخوردار است پیدا نمود. در مدلهای پارامتری فرض بر این است تابع خطر پایه از یک توزیع آماری (نمایی، وایبل، لگ-نرمال، گاما و غیره) پیروی میکند. گاهی اوقات شکل تابع خطر پیچیده است و ممکن است پیدا نمودن توزیع مناسب برای آن راحت نباشد. در استفاده از مدلهای پارامتری استفاده از مدلی که تعداد پارامترهای کمتری داشته باشد و سادهتر باشد، در اولویت است.
دو پیش فرض اصلی برای کاربرد مدلهای متداول بقا وجود دارد که عبارتند از:
الف) مستقل بودن و همسانی توزیع مشاهدات زمانهای بقا، به این معنی است که افراد جامعه همگن میباشند. اما در مطالعات پزشکی اغلب بین افراد تفاوتهای زیادی وجود دارد که این ناهمگنی معمولاً تحت عنوان تغییرات تصادفی شناخته میشود. تغییرات در زمانهای بقا معمولاً از دو منبع عمده ناشی میشود، یکی تغییرات تصادفی که توسط تابع خطر مبنا تبیین میشود و دیگری خطرات تصادفی که از آن در تحلیل بقا با نام شکنندگی یاد میکنند. در سادهترین حالت، شکنندگی متغیری تصادفی است که به صورت ضربی و یا جمعی در تابع خطر مبنا در نظر گرفته میشود. تغییرات تصادفی که ناشی از عدم توانایی در اندازه گیری عوامل خطر ناشناخته میباشد در دادههای بقای یک متغیره موجب ناهمگنی زمانهای بقا و در دادههای بقای چند متغیره موجب ایجاد همبستگی بین زمانهای بقا در درون گروهها میگردد. در هر دو حالت فوق، برآورد پارامترها با استفاده از مدلهای رگرسیونی اشتباه و گمراه کننده خواهد شد، که برای رفع این مشکل از مدلهای شکنندگی در تحلیل بقا استفاده میشود. همبستگی در زمانهای بقا برای اشکال مختلفی از دادههای بقا به وجود میآید که دو نمونه اصلی آن عبارتند از : دادههای بقای موازی و دادههای بقای طولی.
در دادههای بقای موازی چندین جزء از اجزای یک سیستم که این اجزا شامل مؤلفههای یک دستگاه الکترونیکی، اعضا یک خانواده و یا چندین عضو از بدن یک فرد میتوانند باشند، بطور همزمان پیگیری میشوند تا پیشامد مورد نظر را تجربه نمایند. طول عمر زوجهای دو قلو، فاصله زمانی از شروع بیماری دیابت تا آسیب رسیدن به هر یک از کلیهها و یا فاصله زمانی از پیوند قرنیه تا دفع آن برای چشم چپ و راست، نمونههایی از دادههای بقا موازی هستند.
ب) در معرض خطر بودن تمامی افراد مورد مطالعه، به طوری که با افزایش زمان پیگیری، همه افراد پیشامد مورد نظر را تجربه نمایند. در معرض خطر نبودن تمامی افراد جامعه موجب وجود سانسورهای سنگین در پایان مطالعه میشود و عدم توجه به آن باعث کمبرآوردی تابع بقا میگردد. این مشکل در همهی حیطههای علم از جمله پزشکی، علوم اجتماعی و جنایی، وجود دارد. به عنوان مثال: تمامی افراد، عضو پیوندی را دفع نمیکنند، تمامی ازدواجها منجر به جدایی نمیشود و یا اینکه تمامی افرادی که از زندان آزاد میشوند، دوباره به زندان بر نمیگردند. این گونه از افراد تحت عنوان افراد دارای بقای طولانی مدت شناخته میشوند. وجود این گونه افراد در مطالعه، موجب گسترش مدلهای موجود گردیده است که این مدلها در تحلیل بقا تحت عنوان مدلهای شفایافته ارائه شدهاند. در این مدلها افرادی که در پایان مطالعه پیشامد مورد نظر را تجربه نمیکنند تحت عنوان افراد مصون، شفایافته، غیر مشکوک و یا افراد با بقا طولانی مدت نامیده میشوند (هوگارد، 2000).
بیان مسالهبه واسطه پیچیدگی دادههای بقا، استنباط پیرامون پارامترهای مدلهای بقا نسبت به سایر مدلهای آماری با مشکلات بیشتری روبرو بوده است. از طرفی با توجه به پیچیدگی زیادتر مدلهای شکنندگی و شفایافته نسبت به مدلهای معمول خطر، استنباط پارامترها در این مدلها با مشکلات دوچندان روبرو است. در آمار کلاسیک تحلیل مدلهای شکنندگی مبتنی بر برآوردهای ماکسیمم درستنمایی پارامترها میباشد که محاسبه این برآوردها به طور عمده به روش الگوریتم تکراری EM صورت میپذیرد. علاوه بر مشکلات محاسباتی این روش، مشکل تکنیکی این روش آن است که ممکن است به جای ماکسیمم کلی، ماکسیمم موضعی حاصل شود یا اساسا همگرایی برآوردها حاصل نگردد. از طرفی با توجه به خواص مجانبی برآوردهای ماکسیمم درستنمایی، استنباط برآوردها مبتنی بر نمونههای بزرگ میباشد. لذا برای نمونههای کوچک انجام آزمونهای تقریبی با استفاده از برآوردهای ماکسیمم درستنمایی با مشکلات استنباطی جدی روبرو است. لذا برای اجتناب از برخورد با چنین مشکلاتی از رهیافت بیزی برای برآورد پارمترها استفاده خواهیم نمود. هدف اصلی در این پایاننامه ارائه مدلهای شکنندگی همبسته شفایافته با رهیافت بیزی میباشد. لذا سه مدل شکنندگی ارائه خواهد شد. پس بر اساس معیارهای عملکرد مدل بهینه را تعیین خواهیم کرد.
چشم اندازه فصل‌های آیندهدر فصل دوم ابتدا به معرفی دقیق مدلهای شکنندگی و شفایافتگی برای حالتهای یکمتغیره و چندمتغیره میپردازیم. نظریه بیز، الگوریتمهای نمونهگیری مونت کارلو و روشهای تحلیل دادهای برای زمانی که توزیعهای پسینی دارای فرم بستهای نمیباشند را در فصل سوم ارائه خواهیم کرد. در فصل چهارم مدل شکنندگی کاکس، مدل شکنندگی همبسته شفایافته و مدل شکنندگی همبسته شفایافته با زمان پیشرفت را ارائه خواهیم کرد. لازم به ذکر است که در این سه مدل توزیع شکنندگی مشترک گاما را استفاده خواهیم کرد. در ادامه برای هر سه مدل ارائه شده رهیافت بیزی را به کار بسته و با در نظر گرفتن پیشینهای مناسب، در صورت امکان توزیعهای شرطی کامل هر یک از پارامترها را بدست خواهیم آورد. از آنجایی که توزیعهای شرطی کامل اکثر پارامترهای مدل دارای فرم پیچیدهای میباشد، برای برآورد پارامترهای مدل از روشهای مونت کارلوی زنجیر مارکوفی استفاده میکنیم. در نهایت با استفاده از یک مثال شبیه سازی اعتبار برآوردهای بدست آمده و همچنین رهیافت بیزی به کارگرفته شده برای هر سه مدل را مورد ارزیابی قرار میدهیم. در انتها فصل پنجم شامل نتیجهگیری و بررسی نتایج شبیهسازی در فصل چهار خواهد بود.

فصل دوم مقدمهای بر مدل‌های شکنندگی و شفایافتگیمقدمهروشهای استاندارد بقا در تحقیقات بالینی، بیولوژیکی و اپیدمیولوژی بر این فرض استوارند که جامعه مورد بررسی یک جامعه همگن است. این بدان معنی است که همه افراد نمونه مورد مطالعه در اصل در معرض خطر یکسان (خطر مرگ و غیره) هستند. همچنین میدانیم که در مدلهای بقا فرض بر این است که دادههای بقای بیماران مختلف مستقل از یکدیگرند و توزیع زمان بقای افراد بیمار یکسان است. یعنی توزیع زمان تا پیشامد مورد نظر برای بیماران مختلف مستقل و هم توزیع هستند. اما در بسیاری از مواقع جامعه مورد مطالعه رانمیتوان یک جامعه همگن فرض نمود، بلکه باید جامعهای ناهمگن که در آن ترکیبی از افراد با مخاطرات متفاوت وجود دارند را در نظر گرفت. زیرا در بسیاری از مواقع، به دلایل اقتصادی و یا به دلیل این که اهمیت بعضی از عوامل مرتبط با بیماری هنوز ناشناختهاند، اندازهگیری تمام عوامل مؤثر و مناسب مرتبط با بیماری مورد نظر بسیار دشوار و یا غیرممکن است (هوگارد، 1991،2000; کلین و ماسکبرگر، 2003). لذا امروزه به دلیل استفاده روز افزون از تحلیل بقا در مطالعات پزشکی، نیاز به مدلهای کارا و با انعطاف بیشتر برای دادههای بقا بیش از پیش احساس میشود.
لحاظ نکردن این عوامل ناشناخته مشترک باعث ایجاد وابستگی بین زمانهای بقا میشود که اگر بدون توجه به همبستگی درونی بین زمان پیشامدهای فرد از مدلهای متعارف تحلیل دادههای بقا مانند رگرسیون خطر متناسب کاکس برای تحلیل دادهها استفاده شود، برآوردهای حاصل اریب و واریانس پارامترها کمتر از مقدار واقعی برآورد میشوند (ترنئو و گرمبچ، 2000; اندرسون وگیل، 1982). در این صورت برای مقابله با پدیده فوق در تحلیل بقا، از مدلهای اثرات تصادفی تحت عنوان مدلهای شکنندگی استفاده میکنیم و با استفاده از این نوع مدلها میتوان این نقص را برطرف کرد (هوگارد، 1994،2000; هاسمر و لماشو، 2001). مدلهای شکنندگی، عمدهترین روش برای وارد کردن وابستگی درونگروهی (فردی) در تحلیل بقا هستند. با توجه به مطالعاتی که در زمینه مقایسه مدل شکنندگی با مدلهای دیگر در تحلیل بقا انجام شده مشخص گردیده است که برآورد ضرایب در مدل شکنندگی دارای اریبی نسبی کمتری نسبت به مدل معمول کاکس است لذا در صورت معنادار بودن اثر شکنندگی در مدل، استفاده از آن نتایج قابل اعتمادتری فراهم خواهد کرد (داکاتو وجنسن، 2008).
عبارت شکنندگی اولین بار توسط وایبل و همکاران (1979) به منظور تشریح پیامدهای ناشی از وجود چندین منبع تغییرات برای دادههای یکمتغیره طول عمر پیشنهاد شده است. پس از آن نیز هوگارد (1986) کاربرد متغیر شکنندگی را در تحلیل دادههای وابسته در دادههای بقا چندمتغیره مورد گسترش قرار داده است. مدلهای شکنندگی در دهههای اخیر توسط هاسمر و لماشو (1999)، هوگارد (2000) و مچبرگ (2003) رواج یافتهاند. اصطلاح شکنندگی برای اولین بار توسط واپل و همکاران (1979) برای بیان تفاوت بین افراد در معرض خطر در دادههای مرگ ومیر معرفی شد. لنکستر (1979) نیز زمان بیکاری را با استفاده از اثر تصادفی مورد بررسی قرار داده و مدل خطرات متناسب آمیخته را در مطالعات اقتصادی رایج کرد. توزیع توابع واریانس توانی اولین بار توسط هوگارد (1986) برای ارائه راه حل مسئله ناهمگنی پیشنهاد شد. سپس مدلهای شکنندگی در مطالعات سن در زمان مرگ توسط زلترمن (1992)، برای دوره بیکاری توسط مک آل (1994)، بارداری خانمها توسط آلن (1987) و مهاجرت توسط لیندستورم (1996) مورد استفاده قرار گرفتند.
برای غلبه بر مشکل عدم استقلال، تحلیل بقای چندمتغیره استفاده میشود و برای افرادی که در معرض رخداد پیشامد نباشند، به طور معمول از این افراد تحت عنوان افراد شفایافته نام میبرند، از مدلهای شفایافته استفاده میگردد. چنین پدیدههایی در علوم مختلف از جمله پزشکی علوم اجتماعی و جنایی متداول و رایج است. در اینگونه مواقع با افزایش زمان مطالعه احتمال رخداد پیشامد مورد نظر به سمت یک میل نمیکند که با درنظر نگرفتن این موضوع، برآوردهای به دست آمده برای پارامترها اریب خواهد بود و یا به عبارتی دیگر برآورد تابع بقا کمتر از مقدار واقعی خواهد شد.
وجود بقای طولانی مدت یا وجود افراد شفایافته هنگامی که در دادههای بقا سانسور شدگی وجود دارد یک مسئله قدیمی است. از پیشگامان این ایده بوگ (1952) از انگلستان و برکسون و گیج (1948) از ایالات متحده امریکا میباشند که مدلبندی اولیه در حضور مولفه شفایافتگی را ارائه دادند (برکسون وگیگ، 1952; باگ، 1949). مدلهای شفایافته به دو دسته کلی مدلهای شفایافته آمیخته و مدلهای شفایافته ناآمیخته تقسیم میشوند. لذا در ادامه ابتدا به بررسی مدلهای شکنندگی پرداخته و سپس مدلهای شفایافته را معرفی مینماییم.
تعریف مدلهای شکنندگی
اگر λt تابع خطر در زمان t و متغیر تصادفی Y نشاندهندهی اثر تصادفی یا شکنندگی باشد، آنگاه به شرط متناسب بودن اثر شکنندگی Y با میزان خطر و به شرط آنکه توزیع Y مستقل از زمان بقای t باشد، در یک مدل شکنندگی تابع خطر را به صورت تابع خطر شرطی به شکل زیر در نظر میگیرند:
λty=y λ(t)در مدل (2-1) اثر شکنندگی Y خطرات ناشناخته را تبیین میکند و زمانهای بقا به شرط وجود اثر شکنندگی از هم مستقلاند. با توجه به مثبت بودن تابع خطر، توزیع متغیر شکنندگی را توزیعی با تکیهگاه مثبت در نظر میگیرند. تابع خطر غیر شرطی λ(t) میتواند به صورت یک مدل خطر پارامتری یا مدل خطر نیمهپارامتری همچون مدل خطر متناسب کاکس فرمولبندی گردد. با انتگرالگیری برحسب متغیر y، میتوان تابع خطر حاشیهای را بدست آورد. چنانچه Λ(t)، تابع خطر تجمعی غیر شرطی برابر با Λt=0texp-y λu du باشد. تابع بقای شرطی مدل شکنندگی برابر با
Sty=exp-y Λtاست. تابع بقای حاشیهای با تبدیل لاپلاس تابع چگالی متغیر شکنندگی در نقطه تابع تجمعی خطر به شکل
St=ESty=Eexp-y Λt=L Λtبهدست میآید. گرچه در تعریف کلی مدل شکنندگی تابع خطر غیر شرطی به هر شکل قابل مدلبندی است اما به واسطه استفاده گسترده از مدل خطر متناسب کاکس، مدل شکنندگی بر مبنای مدل خطر متناسب کاکس بیشتر متداول است. در ادامه مدل شکنندگی اخیر برای دادههای بقای یک متغیره و دومتغیره به اجمال معرفی میگردد (هبیل، 2007).
مدل شکنندگی کاکس برای داده‌های بقای یک متغیرهبا توجه به اینکه در زمینههای علوم پزشکی آزمودنیها شامل انسانهایی هستند که در واقعیت از لحاظ ژنتیک و بسیاری از متغیرهای محیطی از هم متمایز میشوند، فرض همگن بودن جمعیت و زمانهای بقا شامل این انسانها که از شرایط استفاده از مدل کاکس در حالت دادههای بقای یک متغیره است، مورد سوال خواهد بود. ناهمگنی زمانهای بقا را میتوان ناشی از تاثیر یک سری عوامل خطر ناشناخته درنظر گرفت و برای مقابله با آن یک اثر تصادفی غیر قابل اندازهگیری در تابع خطر قرار داد. از این رو مدل شکنندگی با تخصیص اثر تصادفی به مدل، اثر این تفاوتها در جمعیت را به روی برآورد اثر متغیرهای درون مدل لحاظ میکند (هبیل، 2007).
مدل خطرات متناسب کاکس یکی از رایجترین روشها برای تجزیه و تحلیل دادههای بقا میباشد. اگر Ti برای i=1, …, n زمان بقا آزمودنیها باشد، تابع خطر در زمان i=1, …, n، ti بر اساس متغیرهای کمکی X=(X1,X2, …, Xp) به صورت
λit| x=λ0itexpβ'X, i=1, …, nبدست میآید. که در آن β بردار ضرایب رگرسیونی میباشد که اثر متغیرهای کمکی را بر روی تابع خطر نشان میدهد. عدم وجود ناهمگنی در زمانهای وقوع حادثه صرف نظر از اثر متغیرهای تبیینی، شرط اساسی استفاده از مدل کاکس در حالت دادههای بقای یک متغیره است. ناهمگنی زمانهای بقا را میتوان ناشی از تاثیر یک سری عوامل خطر ناشناخته در نظر گرفت که برای مقابله با آن یک اثر تصادفی غیرقابل اندازهگیری را به صورت ضربی در تابع خطر قرار میدهیم. فرض کنید X بردار متغیرهای معلوم و W بردار متغیرهای ناشناخته باشند که هر دو در تابع خطر تاثیر داشته باشند، در این صورت مدل حقیقی خطرات متناسب کاکس در زمان t برای آزمودنی i (با فرض عدم وجود اثر متقابل بین X و W) به شکل
λit=λ0it exp⁡(β'X+ ψ'W)خواهد شد. چون W ناشناخته یا غیرقابل اندازهگیری است، exp⁡( ψ'W) را تصادفی فرض نموده و آن را به عنوان اثر تصادفی یا اثر شکنندگی Y در نظر گرفته و به شکل زیر در مدل قرار میدهیم. مدل (2-2) نشان میدهد که خطر در زمان t به شرط معلوم بودن متغیر Y در حضور بردار متغیرهای کمکی برای آزمودنی i به صورت زیر میباشد:
λit|yi, λ0, β, x= yi λit| x=yiλ0itexpβ'X, i=1, …, nکه در آن yi اثر شکنندگی خطرات نامعلوم را تبیین میکند و زمانهای بقا به شرط وجود اثر شکنندگی از هم مستقل میباشند. مدل (2-3) را مدل کاکس اصلاح شده یا مدل شکنندگی بقا مینامند (هوگارد، 2000). در نتیجه به کارگیری این مدل، با فرض اینکه اثر شکنندگی مستقل از متغیرهای کمکی موجود در مدل باشد، تغییرات کل تابع خطر و به دنبال آن تغییرات تابع بقا به اثر متغیرهای نامعلوم، اثر عوامل خطر ناشناخته و اثر تصادفی مدل تجزیه میگردد. تفسیر اثر شکنندگی به این صورت میباشد که با فرض ثابت بودن مقادیر متغیرهای تبیینی معلوم، چنانچه برآورد yi بزرگتر از برآورد yj باشد، گوییم آزمودنی i شکنندهتر از آزمودنی j است. یعنی خطر شکست برای آزمودنی i بیشتر از آزمودنی j است یا به عبارت دیگر آزمودنی i دارای زمان بقای کمتری نسبت به آزمودنی j میباشد. در حالت کلی چنانچه برآورد yi بزرگتر از یک باشد، گوییم خطر نسبی عوامل ناشناخته برای آزمودنی i بیشتر از حد متوسط است و برعکس اگر برآورد yi کوچکتر از یک باشد گوییم این خطر برای آزمودنی i کمتر از حد متوسط است، به عبارت دیگر آزمودنیi زمان بقایی بزرگتر از حد متوسط دارد (هوگارد و همکاران، 1994; هاسمر و لماشو، 20001).
اگر چنین مدلهایی برای دادههای بقا به کار برده شوند، تغییرات تابع خطر و به دنبال آن تغییرات تابع بقا به اثر متغیرهای معلوم، اثر عوامل خطر نامعلوم (ناشناخته) و اثر تصادفی مدل تجزیه میگردد. البته این تجزیه با فرض مستقل بودن اثر شکنندگی و متغیرهای کمکی موجود در مدل امکانپذیر است. از آنجا که تابع خطر مثبت است، تکیهگاه توزیع متغیر شکنندگی مثبت در نظر گرفته میشود. تحت مدلهای شکنندگی، توابع بقا و خطر به دو صورت مدلهای شرطی و مدلهای غیر شرطی (حاشیهای) قابل تحلیل و تفسیر هستند.
به منظور بررسی اثر متغیرهای کمکی بر روی خطر حاشیهای، از مدلهای حاشیهای برای مدلبندی استفاده میگردد. این نوع مدلبندی با توجه به در نظر گرفتن ماهیت وابستگی زمانهای رخداد پیشامد انجام میشود. در این روش هیچ صورت خاصی برای چگونگی ماهیت این همبستگی در نظر گرفته نمیشود و با آن به عنوان یک پارامتر مزاحم رفتار میشود.
در مدلهای شکنندگی فرض میشود که زمانهای بقا به شرط اثر تصادفی مستقل هستند. از طرفی میتوان تابع خطر حاشیهای را با انتگرالگیری بر روی متغیر شکنندگی به دست آورد. برای محاسبه تابع بقای حاشیهای ابتدا باید تابع بقای شرطی را محاسبه نمود که خود تابع بقای شرطی تابعی از تابع خطر غیر شرطی است (تابع خطر غیر شرطی λi(t) میتواند به صورت یک مدل پارامتری یا مدل خطر نیمهپارامتری همچون مدل خطرات متناسب کاکس فرمولبندی گردد.). لذا تابع بقای شرطی مدل شکنندگی برابر با
Sityi)=exp( -yi Λit)است، که در آن Λit تابع خطر تجمعی غیر شرطی میباشد که برابر با
Λ0it= 0tλ0iu duاست. در این صورت تابع بقای حاشیهای با تبدیل لاپلاس تابع چگالی متغیر شکنندگی در نقطه تابع تجمعی خطر به شکل
Sit= E Sit| yi =Eexp-yi Λit=L( Λit )به دست می آید. توزیعهایی که تبدیل لاپلاس آنها فرم بستهای دارند در انتخاب به عنوان توزیع متغیر شکنندگی از محبوبیت بیشتری برخوردارند (وینوگرادواب، 2004).
انتخاب توزیع مناسب برای متغیر شکنندگی y از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است، به خصوص توزیعهایی که تبدیل لاپلاس آنها فرم بستهای دارند. از آنجایی که تابع خطر همواره مثبت است پس باید توزیع مثبتی برای اثر شکنندگی در نظر گرفته شود. از اینرو در مدلهای بقا برای متغیر شکنندگی معمولا از توزیعهای گاما، لگ-نرمال، گاوسی وارون، پایدار مثبت، پواسن مرکب و توزیعهای خانواده واریانس توانی با میانگین متناهی استفاده میشود. توزیعهای گاما، گاوسی وارون و پایدار مثبت هر سه جزء خانواده واریانس توانی میباشند که در آنها واریانس، به صورت تابعی از توان میانگین میباشد. همچنین به خاطر امکانپذیر شدن برآورد پارامترها و سادهسازی محاسبات در بیشتر موارد میانگین توزیع متغیر شکنندگی را برابر با یک فرض میکنند (متغیر شکنندگی نماینده خطر نسبی عوامل ناشناخته میباشد.). در ادامه برخی از توزیعها را برای متغیر شکنندگی که اغلب بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند، بیان میکنیم.
مدل شکنندگی گاماتوزیع انعطافپذیر گاما به دلیل محاسباتی و تحلیلی به طور وسیعی در توزیعهای آمیخته کاربرد دارد. تمامی استدلالهایی که برای مناسب بودن توزیع گاما وجود دارد، بر پایه جنبه محاسباتی و ریاضی آن است. فرض کنیم که متغیر شکنندگی Y دارای توزیع گاما با تابع چگالی زیر
gy= βα 1Γ(α) yα-1e-βy, y>0, α,β>0باشد.حال با توجه به اینکه تبدیل لاپلاس برای توزیع گاما به صورت
Ls= 1+sβ -αبه دست میآید، تابع بقا حاشیهای به صورت زیر به دست خواهد آمد:
St= 1+ Λ0tβ -αهمانطور که ملاحظه میشود زمانی که تبدیل لاپلاس برای توزیع متغیر شکنندگی دارای فرم بسته باشد، محاسبه تابع بقا غیر شرطی از طریق تبدیل لاپلاس بسیار ساده میباشد. با توجه به تابع خطر ارائه شده در رابطه (2-4) کلین در سال 1992 با استفاده از الگوریتم EM برآورد تابع خطر تجمعی، ضرایب رگرسیونی و پارامترهای توزیع شکنندگی را به طور همزمان محاسبه نمود.


تابع بقای حاشیهای به صورت
St= 0∞S0(t|y) gy dy= 0∞e-y Λ0t βα 1Γ(α) yα-1e-βy dySt= 0∞yα-1 e-β+ Λ0ty β+ Λ0tα 1Γα βαβ+ Λ0tα dySt= βαβ+ Λ0tα 0∞ β+ Λ0tαΓ(α) yα-1 e-β+ Λ0ty dyحاصل میشود. لذا تابع بقا برابر با
St= βαβ+ Λ0tα=1+ Λ0tβ-αاست. اگر قرار دهیم α= β= σ2، آنگاه میانگین متغیر شکنندگی برابر یک و واریانس آن 1σ2 خواهد شد. لذا در این حالت تابع بقای حاشیهای عبارت است از:
St=1+ Λ0tσ2-σ2و در نتیجه تابع خطر حاشیهای به صورت
λt= ∂∂tΛ0t= ∂∂t-logSt = λ0t1+ Λ0tσ2 = λ0t EyT ≥t ) محاسبه میشود، که EyT ≥t ) مقدار مورد انتظار شکنندگی در افرادی که تا زمان t زنده ماندهاند، میباشد و عبارت است از:
EyT ≥t )= 11+ Λ0tσ2در نتیجه تابع خطر غیر شرطی متناظر با توزیع گاما به صورت
λt= λ0t1+ Λ0tσ2خواهد بود. در حالت کلی برای متغیرهای کمکی بیشتر (X≠0) تابع خطر غیر شرطی به صورت زیر حاصل خواهد شد:
λt= λ0t expβ'X1+ Λ0tσ2expβ'Xدر این مدل مقادیر کمتر σ2 نشاندهندهی ناهمگنی بیشتر زمانهای بقا میباشد. لذا تابع خطر (2-5) برای مقادیر مختلف متغیرهای کمکی متناسب نیست. با توجه به EyT ≥t )، میتوانیم توزیع متغیر شکنندگی را در بین افراد زنده به صورت