*306

فهرست مطالب
عنوانصفحه
TOC o "1-4" u چکیده PAGEREF _Toc422576483 h 1
فصل اول:کلیات تحقیق
1-1 ) مقدمه PAGEREF _Toc422576486 h 3
1-2 ) بیان مساله تحقیق PAGEREF _Toc422576487 h 4
1-3 ) اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه انتخاب آن PAGEREF _Toc422576488 h 5
1-4 ) هدف کلی تحقیق PAGEREF _Toc422576489 h 7
1-5 ) اهداف جزیی تحقیق PAGEREF _Toc422576490 h 8
1-6 ) فرضیه اصلی PAGEREF _Toc422576491 h 9
1-7 ) فرضیه های فرعی PAGEREF _Toc422576492 h 9
1-8 ) تعاریف مفهومی متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc422576493 h 10
1-9 ) تعاریف عملیاتی PAGEREF _Toc422576494 h 14
فصل دوم :ادبیات و مبانی نظری تحقیق( سابقه موضوع تحقیق )
2-1) مقدمه PAGEREF _Toc422576498 h 19
بخش اول : ادبیات تحقیق PAGEREF _Toc422576499 h 20
2-2) مفهوم لغوی هویت PAGEREF _Toc422576500 h 20
2-3) هویت در علوم مختلف PAGEREF _Toc422576501 h 21
2-4) مراتب هویت PAGEREF _Toc422576504 h 25
2-4-1 ) هویت فردی PAGEREF _Toc422576505 h 25
2-4-2 ) هویت جمعی ( اجتماعی ) PAGEREF _Toc422576506 h 27
2-5 ) رویکردها در نظریه پردازی هویت PAGEREF _Toc422576507 h 28
2-5-1 ) رویکرد کلاسیک PAGEREF _Toc422576508 h 28
2-5-2 ) رویکرد مدرن PAGEREF _Toc422576509 h 29
2-5-3 ) رویکرد پسامدرن PAGEREF _Toc422576510 h 31
2-6 )نظریه های مربوط به هویت در جامعه شناسی PAGEREF _Toc422576511 h 32
2-6-1 ) دیدگاه کنش متقابل نمادین PAGEREF _Toc422576512 h 32
2-6-2 ) نظریه تعامل گرایان ساختی PAGEREF _Toc422576513 h 32
2-6-3 ) نظریه تعامل گرایان فرایندی PAGEREF _Toc422576514 h 33
2-6-4 ) نظریه هویت PAGEREF _Toc422576515 h 34
2-6-4-1 )نظریه هویت استرایکر PAGEREF _Toc422576516 h 34
2-6-4-2 )نظریه هویت مک کال و سیمونز PAGEREF _Toc422576517 h 36
2-6-4-3 )نظریه هویت پیتر بورک (نظریه کنترل هویت ) PAGEREF _Toc422576518 h 37
2-7)نظریه های مربوط به هویت در روان شناسی PAGEREF _Toc422576519 h 39
2-7-1 ) نظریه هویت اجتماعی PAGEREF _Toc422576520 h 39
2-7-2 ) نظریه دسته بندی خود PAGEREF _Toc422576521 h 40
2-7-3 )نظریه تربیت PAGEREF _Toc422576522 h 41
2-7-4 ) نظریه ساختاری هویت PAGEREF _Toc422576523 h 42
2-8 ) مفهوم هویت در ایران PAGEREF _Toc422576524 h 43
2-8-1 ) رویکرد هستی شناسانه هویت PAGEREF _Toc422576525 h 43
2-8-2 ) رویکردجامعه شناسانه هویت و گرایش های آن PAGEREF _Toc422576526 h 44
2-8-2-1 ) گرایش باستان گرای هویت PAGEREF _Toc422576527 h 45
2-8-2-2) گرایش غنیمت گرای هویت وقرائت های آن PAGEREF _Toc422576528 h 45
2-8-2-2-1 ) قرائت تلفیقی دو مولفه ای PAGEREF _Toc422576529 h 46
2-8-2-2-2 ) قرائت های تلفیقی سه مولفه ای PAGEREF _Toc422576530 h 46
2-8-3 ) رویکرد تحول گرای هویت و گرایش های آن PAGEREF _Toc422576531 h 47
2-9 )هویت ملی PAGEREF _Toc422576532 h 50
2-9-1 ) تعریف هویت ملی PAGEREF _Toc422576533 h 52
2-10 ) هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576534 h 53
2-11) هویت دینی PAGEREF _Toc422576535 h 60
2-11-1) تعریف هویت دینی PAGEREF _Toc422576536 h 62
2-12) هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576537 h 62
2-13 ) مولفه های هویت ایرانی – اسلامی در این تحقیق PAGEREF _Toc422576538 h 72
2-13-1 ) هویت اسلامی در تحقیق حاضر PAGEREF _Toc422576539 h 74
2-13-1-1 ) اصول دین PAGEREF _Toc422576540 h 74
2-13-1- 2 )شناخت فروع دین PAGEREF _Toc422576541 h 76
2-13-1-3 ) محرّمات در اسلام PAGEREF _Toc422576542 h 78
2-13-1-4 ) علاقمندی به سفارشات PAGEREF _Toc422576543 h 79
2-13-1-5 ) آشنایی با تاریخ و اساطیر PAGEREF _Toc422576544 h 79
.2-14-2 )هویت ایرانی در تحقیق حاضر PAGEREF _Toc422576545 h 80
2-14-2-1 )تاریخ و اساطیر ایران PAGEREF _Toc422576546 h 80
2-14-2-2 )مهربانی و صلح دوستی ایرانی PAGEREF _Toc422576547 h 81
2-14-2-3 )زبان و ادبیات فارسی PAGEREF _Toc422576548 h 82
2-14-2-4 ) علاقمندی به علم و دانش PAGEREF _Toc422576549 h 83
2-14-2-5 ) غرور ایرانی PAGEREF _Toc422576550 h 84
2-15 )عوامل موثر بر شکل گیری هویت PAGEREF _Toc422576551 h 85
2-15-1 ) عوامل موثر بر شکل گیری هویت در تحقیق حاضر PAGEREF _Toc422576552 h 87
2-15-1-1 ) خانواده(والدین ) PAGEREF _Toc422576553 h 87
2-15-1-2 )نظام آموزشی PAGEREF _Toc422576554 h 91
2-15-1-3 )وسایل ارتباط جمعی PAGEREF _Toc422576555 h 93
2-15-1-4 ) گروه همسالان PAGEREF _Toc422576556 h 95
2-15 -1-5 ) انواع بازیها PAGEREF _Toc422576557 h 96
2-16 ) پیشیبنه تحقیق PAGEREF _Toc422576558 h 100
2-16-1 ) تحقیقات خارجی PAGEREF _Toc422576559 h 100
2-16-2 ) تحقیقات داخلی PAGEREF _Toc422576560 h 102
2-17 ) مدل نظری تحقیق PAGEREF _Toc422576561 h 106
فصل سوم:روش اجرای تحقیق
3-1 ) روش تحقیق PAGEREF _Toc422576567 h 109
3-2 ) روشهای جمع آوری اطلاعات PAGEREF _Toc422576569 h 109
3-3 ) جامعه آماری PAGEREF _Toc422576570 h 109
3-4 ) نمونه آماری PAGEREF _Toc422576572 h 110
3-4-1 ) روش تعیین نمونه PAGEREF _Toc422576573 h 111
3-5 ) ابزار جمع آوری اطلاعات PAGEREF _Toc422576575 h 111
3-5-1 ) چگونگی نمره گذاری پرسشنامه PAGEREF _Toc422576576 h 113
3-5-2 ) سنجش پایایی PAGEREF _Toc422576577 h 113
3-5-3 ) سنجش اعتبار(روایی ) PAGEREF _Toc422576578 h 114
3-6 ) روشهای تجزیه و تحلیل داده ها PAGEREF _Toc422576579 h 114
فصل چهارم:توصیف آماری داده هاواستنباط آماری آنها
4-1 مقدمه PAGEREF _Toc422576584 h 117
4-2 اطلاعات جمعیت شناختی PAGEREF _Toc422576585 h 117
فصل پنجم :نتیجه گیری و پیشنهادها
5-1) مقدمه PAGEREF _Toc422576878 h 278
5-2 ) خلاصه پژوهش و نتیجه گیری PAGEREF _Toc422576879 h 278
5-3 ) بررسی فرضیه های تحقیق PAGEREF _Toc422576880 h 279
5-3-1) بررسی فرضیه اصلی تحقیق PAGEREF _Toc422576881 h 279
5-3-2) بررسی فرضیه های فرعی PAGEREF _Toc422576882 h 280
5-3-3 ) یافته های جانبی تحقیق PAGEREF _Toc422576883 h 290
5-4 ) محدودیت ها PAGEREF _Toc422576884 h 291
5-4-1 )محدودیت های در اختیار پژوهشگر PAGEREF _Toc422576885 h 291
5-4-2 )محدودیت های خارج از کنترل پژوهشگر PAGEREF _Toc422576886 h 292
4-3 یافته های توصیفی مربوط به سوالات بخش هویت ایرانی پرسشنامه PAGEREF _Toc422576596 h 123
4-4 یافته های توصیفی مربوط به سوالات بخش هویت اسلامی پرسشنامه PAGEREF _Toc422576705 h 178
4-4 یافته های مربوط به فرضیه های تحقیق PAGEREF _Toc422576816 h 233
4-5 یافته های جانبی تحقیق PAGEREF _Toc422576861 h 261
4-5-1 مقایسه بین نظرات دو گروه جنسی PAGEREF _Toc422576862 h 262
4-5-2 مقایسه بین نظرات دو گروه مدارس دخترانه و پسرانه PAGEREF _Toc422576865 h 264
4-5-3 مقایسه بین نظرات گروههای مختلف تحصیلی PAGEREF _Toc422576868 h 266
4-5-4 مقایسه بین نظرات گروههای مختلف از نظر سابقه PAGEREF _Toc422576870 h 269
4-5-5 مقایسه بین نظرات گروه های مختلف از نظر سابقه در پست حاضر PAGEREF _Toc422576873 h 273
5-5-1) پیشنهادهایی مبتنی بر یافته های تحقیق PAGEREF _Toc422576887 h 292
منابع و ماخذ PAGEREF _Toc422576888 h 294
ضمائم PAGEREF _Toc422576889 h 304

فهرست جدول ها
عنوانصفحه
جدول 3-1 ) توزیع جامع آماری PAGEREF _Toc422576571 h 110
جدول 3-2) جدول توزیع نمونه انتخابی PAGEREF _Toc422576574 h 111
جدول 3-3 ) ترتیب عوامل بر اساس نمره میانگین PAGEREF _Toc422576580 h 115
جدول شماره 4-1 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب سطح تحصیلات PAGEREF _Toc422576586 h 118
جدول شماره 4-2 توزیع فراوانی افراد مورد بررسی بر حسب سابقه کار PAGEREF _Toc422576588 h 119
جدول شماره 4-3 توزیع فراوانی افراد مورد بررسی بر حسب سابقه کار در سمت PAGEREF _Toc422576590 h 120
جدول شماره 4-4 توزیع فراوانی افراد مورد بررسی بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc422576592 h 121
جدول شماره 4-5 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب مدرسه محل کار PAGEREF _Toc422576594 h 122
جدول شماره 4-6 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال اول PAGEREF _Toc422576597 h 123
جدول شماره 4-7 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوم PAGEREF _Toc422576599 h 124
جدول شماره 4-8 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سوم PAGEREF _Toc422576601 h 125
جدول شماره 4-9 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهارم PAGEREF _Toc422576603 h 126
جدول شماره 4-10 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجم PAGEREF _Toc422576605 h 127
جدول شماره 4-11 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال ششم PAGEREF _Toc422576607 h 128
جدول شماره 4-12 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفتم PAGEREF _Toc422576609 h 129
جدول شماره 4-13 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هشتم PAGEREF _Toc422576611 h 130
جدول شماره 4-14 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نهم PAGEREF _Toc422576613 h 131
جدول شماره 4-16 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال یازدهم PAGEREF _Toc422576616 h 133
جدول شماره 4-17 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوازدهم PAGEREF _Toc422576618 h 134
جدول شماره 4-18 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سیزدهم PAGEREF _Toc422576619 h 135
جدول شماره 4-19 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهاردهم PAGEREF _Toc422576621 h 136
جدول شماره 4-20 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پانزدهم PAGEREF _Toc422576623 h 137
جدول شماره 4-21 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال شانزدهم PAGEREF _Toc422576625 h 138
جدول شماره 4-22 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفدهم PAGEREF _Toc422576627 h 139
جدول شماره 4-23 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هجدهم PAGEREF _Toc422576629 h 140
جدول شماره 4-24 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نوزدهم PAGEREF _Toc422576631 h 141
جدول شماره 4-25 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیستم PAGEREF _Toc422576633 h 142
جدول شماره 4-26 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و یکم PAGEREF _Toc422576635 h 143
جدول شماره 4-27 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و دوم PAGEREF _Toc422576637 h 144
جدول شماره 4-28 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و سوم PAGEREF _Toc422576639 h 145
جدول شماره 4-29 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و چهارم PAGEREF _Toc422576641 h 146
جدول شماره 4-30 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و پنجم PAGEREF _Toc422576643 h 147
جدول شماره 4-31 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و ششم PAGEREF _Toc422576645 h 148
جدول شماره 4-32 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هفتم PAGEREF _Toc422576647 h 149
جدول شماره 4-33 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هشتم PAGEREF _Toc422576649 h 150
جدول شماره 4-34 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و نهم PAGEREF _Toc422576651 h 151
جدول شماره 4-35 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی ام PAGEREF _Toc422576653 h 152
جدول شماره 4-36 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و یکم PAGEREF _Toc422576655 h 153
جدول شماره 4-37 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و دوم PAGEREF _Toc422576657 h 154
جدول شماره 4-38 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و سوم PAGEREF _Toc422576659 h 155
جدول شماره 4-39 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و چهارم PAGEREF _Toc422576661 h 156
جدول شماره 4-40 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و پنجم PAGEREF _Toc422576663 h 157
جدول شماره 4-41 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و ششم PAGEREF _Toc422576665 h 158
جدول شماره 4-42 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هفتم PAGEREF _Toc422576667 h 159
جدول شماره 4-43 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هشتم PAGEREF _Toc422576669 h 160
جدول شماره 4-44 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و نهم PAGEREF _Toc422576671 h 161
جدول شماره 4-45 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهلم PAGEREF _Toc422576673 h 162
جدول شماره 4-46 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و یکم PAGEREF _Toc422576675 h 163
جدول شماره 4-47 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و دوم PAGEREF _Toc422576677 h 164
جدول شماره 4-48 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و سوم PAGEREF _Toc422576679 h 165
جدول شماره 4-49 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و چهارم PAGEREF _Toc422576681 h 166
جدول شماره 4-50 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و پنجم PAGEREF _Toc422576683 h 167
جدول شماره 4-51 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و ششم PAGEREF _Toc422576685 h 168
جدول شماره 4-52 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هفتم PAGEREF _Toc422576687 h 169
جدول شماره 4-53 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هشتم PAGEREF _Toc422576689 h 170
جدول شماره 4-54 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و نهم PAGEREF _Toc422576691 h 171
جدول شماره 4-55 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه ام PAGEREF _Toc422576693 h 172
جدول شماره 4-56 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و یکم PAGEREF _Toc422576695 h 173
جدول شماره 4-57 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و دوم PAGEREF _Toc422576697 h 174
جدول شماره 4-58 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و سوم PAGEREF _Toc422576699 h 175
جدول شماره 4-59 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و چهارم PAGEREF _Toc422576701 h 176
جدول شماره 4-60 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و پنجم PAGEREF _Toc422576703 h 177
جدول شماره 4-61 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال اول PAGEREF _Toc422576706 h 178
جدول شماره 4-63 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوم PAGEREF _Toc422576708 h 179
جدول شماره 4-64 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سوم PAGEREF _Toc422576710 h 180
جدول شماره 4-65 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهارم PAGEREF _Toc422576712 h 181
جدول شماره 4-66 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجم PAGEREF _Toc422576714 h 182


جدول شماره 4-67 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال ششم PAGEREF _Toc422576716 h 183
جدول شماره 4-68 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفتم PAGEREF _Toc422576718 h 184
جدول شماره 4-69 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هشتم PAGEREF _Toc422576720 h 185
جدول شماره 4-70 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نهم PAGEREF _Toc422576722 h 186
جدول شماره 4-71 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دهم PAGEREF _Toc422576724 h 187
جدول شماره 4-72 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال یازدهم PAGEREF _Toc422576726 h 188
جدول شماره 4-73 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوازدهم PAGEREF _Toc422576728 h 189
جدول شماره 4-74 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سیزدهم PAGEREF _Toc422576730 h 190
جدول شماره 4-75 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهاردهم PAGEREF _Toc422576732 h 191
جدول شماره 4-76 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پانزدهم PAGEREF _Toc422576734 h 192
جدول شماره 4-77 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال شانزدهم PAGEREF _Toc422576736 h 193
جدول شماره 4-77 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفدهم PAGEREF _Toc422576738 h 194
جدول شماره 4-78 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هجدهم PAGEREF _Toc422576740 h 195
جدول شماره 4-79 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نوزدهم PAGEREF _Toc422576742 h 196
جدول شماره 4-80 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیستم PAGEREF _Toc422576744 h 197
جدول شماره 4-81 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و یکم PAGEREF _Toc422576746 h 198
جدول شماره 4-82 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و دوم PAGEREF _Toc422576748 h 199
جدول شماره 4-83 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و سوم PAGEREF _Toc422576750 h 200
جدول شماره 4-84 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و چهارم PAGEREF _Toc422576752 h 201
جدول شماره 4-85 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و پنجم PAGEREF _Toc422576754 h 202
جدول شماره 4-86 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و ششم PAGEREF _Toc422576756 h 203
جدول شماره 4-87 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هفتم PAGEREF _Toc422576758 h 204
جدول شماره 4-88 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هشتم PAGEREF _Toc422576760 h 205
جدول شماره 4-89 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و نهم PAGEREF _Toc422576762 h 206
جدول شماره 4-90 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی ام PAGEREF _Toc422576764 h 207
جدول شماره 4-91 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و یکم PAGEREF _Toc422576766 h 208
جدول شماره 4-92 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و دوم PAGEREF _Toc422576768 h 209
جدول شماره 4-93 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و سوم PAGEREF _Toc422576770 h 210
جدول شماره 4-94 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و چهارم PAGEREF _Toc422576772 h 211
جدول شماره 4-95 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و پنجم PAGEREF _Toc422576774 h 212
جدول شماره 4-96 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و ششم PAGEREF _Toc422576776 h 213
جدول شماره 4-97 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هفتم PAGEREF _Toc422576778 h 214
جدول شماره 4-98 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هشتم PAGEREF _Toc422576780 h 215
جدول شماره 4-99 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و نهم PAGEREF _Toc422576782 h 216
جدول شماره 4-100 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهلم PAGEREF _Toc422576784 h 217
جدول شماره 4-101 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و یکم PAGEREF _Toc422576786 h 218
جدول شماره 4-102 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و دوم PAGEREF _Toc422576788 h 219
جدول شماره 4-103 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و سوم PAGEREF _Toc422576790 h 220
جدول شماره 4-104 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و چهارم PAGEREF _Toc422576792 h 221
جدول شماره 4-105 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و پنجم PAGEREF _Toc422576794 h 222
جدول شماره 4-106 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و ششم PAGEREF _Toc422576796 h 223
جدول شماره 4-107 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هفتم PAGEREF _Toc422576798 h 224
جدول شماره 4-108 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هشتم PAGEREF _Toc422576800 h 225
جدول شماره 4-109 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و نهم PAGEREF _Toc422576802 h 226
جدول شماره 4-110 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه ام PAGEREF _Toc422576804 h 227
جدول شماره 4-111 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و یکم PAGEREF _Toc422576806 h 228
جدول شماره 4-112 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و دوم PAGEREF _Toc422576808 h 229
جدول شماره 4-113 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و سوم PAGEREF _Toc422576810 h 230
جدول شماره 4-114 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و چهارم PAGEREF _Toc422576812 h 231
جدول شماره 4-115 توزیع فراوانی و شاخص های توصیفی افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و پنجم PAGEREF _Toc422576814 h 232
جدول شماره 4-116. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر تحصیلات والدین در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576817 h 233
. جدول شماره 4-117. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر تحصیلات والدین در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576819 h 234
جدول شماره 4-118. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر عرق ملی والدین در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576821 h 236
جدول شماره 4-119. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر اعتقادات شخصی والدین در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576823 h 237
جدول شماره 4-120. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر صلاحیت های حرفه ای معلمان در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576825 h 238
جدول شماره 4-121. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر صلاحیت های حرفه ای معلمان در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576827 h 240
جدول شماره 4-122. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر برنامه درسی در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576829 h 241
. جدول شماره 4-123. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر برنامه درسی در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576831 h 242
جدول شماره 4-124. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر وضعیت ظاهری و فیزیکی مدرسه در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576833 h 243
جدول شماره 4-125. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر وضعیت ظاهری و فیزیکی مدرسه در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576835 h 244
جدول شماره 4-126. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر برنامه های خاص کودکان در تلویزیون در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576837 h 246
جدول شماره 4-127. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر برنامه های خاص کودکان در تلویزیون در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576839 h 247
. جدول شماره 4-128. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر مجلات و کتابهای خاص کودکان در تلویزیون در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576841 h 248
. جدول شماره 4-129. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر مجلات و کتابهای خاص کودکان در تلویزیون در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576843 h 250
جدول شماره 4-130. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر اینترنت و رایانه در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576845 h 251
. جدول شماره 4-131. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر اینترنت و رایانه در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576847 h 252
جدول شماره 4-132. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر گروه همسالان در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576849 h 253
جدول شماره 4-133. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر گروه همسالان در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576851 h 255
جدول شماره 4-134. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر بازیهای سنتی در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576853 h 256
جدول شماره 4-135. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر بازیهای سنتی در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576855 h 257
جدول شماره 4-136. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر بازیهای رایانه ای در شکل دهی هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576857 h 258
جدول شماره 4-137. شاخصهای توصیفی و آزمون X2 برای بررسی تاثیر بازیهای رایانه ای در شکل دهی هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی PAGEREF _Toc422576859 h 260
جدول شماره 4-138 نتایج آزمون u من ویتنی برای مقایسه نظرات گروههای مختلف جنسیتی درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576863 h 262
جدول شماره 4-139 نتایج آزمون u من ویتنی برای مقایسه نظرات گروههای مختلف جنسیتی درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576864 h 263
جدول شماره 4-140 نتایج آزمون u من ویتنی برای مقایسه نظرات افراد شاغل در مدارس دخترانه و پسرانه درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576866 h 264
جدول شماره 4-141 نتایج آزمون u من ویتنی برای مقایسه نظرات افراد شاغل در مدارس دخترانه و پسرانه درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576867 h 265
جدول شماره 4-142 نتایج آزمون کروسکال والیس برای مقایسه نظرات گروههای مختلف تحصیلی درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576869 h 266
جدول شماره 4-144 نتایج آزمون کروسکال والیس برای مقایسه نظرات گروههای مختلف از نظر سابقه درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576871 h 269
جدول شماره 4-145 نتایج آزمون کروسکال والیس برای مقایسه نظرات گروههای مختلف از نظر سابقه درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576872 h 271
جدول شماره 4-146 نتایج آزمون کروسکال والیس برای مقایسه نظرات گروههای مختلف از نظر سابقه در پست حاضر درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576874 h 273
جدول شماره 4-147 نتایج آزمون کروسکال والیس برای مقایسه نظرات گروههای مختلف از نظر سابقه در پست حاضر درباره تاثیر متغیرهای مورد بررسی بر هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی PAGEREF _Toc422576875 h 275

فهرست نمودارها
عنوانصفحه
نمودار 2-1- مدل شماتیک رشته های علاقمند به موضوع هویت (دوران 1386،27) PAGEREF _Toc422576502 h 25
نمودار 2-2 ) مدل نظری تحقیق PAGEREF _Toc422576562 h 106
نمودار 2-3 مدل عملی تحقیق PAGEREF _Toc422576563 h 107
نمودار شماره 4-1 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب سطح تحصیلات PAGEREF _Toc422576587 h 118
نمودار شماره 4-2 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب سابقه کار PAGEREF _Toc422576589 h 119
نمودار شماره 4-3 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب سابقه کار در سمت PAGEREF _Toc422576591 h 120
نمودار شماره 4-4 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc422576593 h 121
نمودار شماره 4-5 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب مدرسه محل کار PAGEREF _Toc422576595 h 122
نمودار شماره 4-6 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال اول PAGEREF _Toc422576598 h 123
نمودار شماره 4-7 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوم PAGEREF _Toc422576600 h 124
نمودار شماره 4-8 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سوم PAGEREF _Toc422576602 h 125
نمودار شماره 4-9 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهارم PAGEREF _Toc422576604 h 126
نمودار شماره 4-10 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجم PAGEREF _Toc422576606 h 127
نمودار شماره 4-11 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال ششم PAGEREF _Toc422576608 h 128
نمودار شماره 4-12 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفتم PAGEREF _Toc422576610 h 129
نمودار شماره 4-13 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هشتم PAGEREF _Toc422576612 h 130
نمودار شماره 4-14 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نهم PAGEREF _Toc422576614 h 131
نمودار شماره 4-15 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دهم PAGEREF _Toc422576615 h 132
نمودار شماره 4-16 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال یازدهم PAGEREF _Toc422576617 h 133
نمودار شماره 4-18 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سیزدهم PAGEREF _Toc422576620 h 135
نمودار شماره 4-19 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهاردهم PAGEREF _Toc422576622 h 136
نمودار شماره 4-20 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پانزدهم PAGEREF _Toc422576624 h 137
نمودار شماره 4-21 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال شانزدهم PAGEREF _Toc422576626 h 138
نمودار شماره 4-22 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفدهم PAGEREF _Toc422576628 h 139
نمودار شماره 4-23 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هجدهم PAGEREF _Toc422576630 h 140
نمودار شماره 4-24 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نوزدهم PAGEREF _Toc422576632 h 141
نمودار شماره 4-25 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیستم PAGEREF _Toc422576634 h 142
نمودار شماره 4-26 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و یکم PAGEREF _Toc422576636 h 143
نمودار شماره 4-27 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و دوم PAGEREF _Toc422576638 h 144
نمودار شماره 4-28 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و سوم PAGEREF _Toc422576640 h 145
نمودار شماره 4-29 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و چهارم PAGEREF _Toc422576642 h 146
نمودار شماره 4-30 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و پنجم PAGEREF _Toc422576644 h 147
نمودار شماره 4-31 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و ششم PAGEREF _Toc422576646 h 148
نمودار شماره 4-32 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هفتم PAGEREF _Toc422576648 h 149
نمودار شماره 4-33 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هشتم PAGEREF _Toc422576650 h 150
نمودار شماره 4-34 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و نهم PAGEREF _Toc422576652 h 151
نمودار شماره 4-35 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی ام PAGEREF _Toc422576654 h 152
نمودار شماره 4-36 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و یکم PAGEREF _Toc422576656 h 153
نمودار شماره 4-37 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و دوم PAGEREF _Toc422576658 h 154
نمودار شماره 4-38 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و سوم PAGEREF _Toc422576660 h 155
نمودار شماره 4-39 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و چهارم PAGEREF _Toc422576662 h 156
نمودار شماره 4-40 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و پنجم PAGEREF _Toc422576664 h 157
نمودار شماره 4-41 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و ششم PAGEREF _Toc422576666 h 158
نمودار شماره 4-42 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هفتم PAGEREF _Toc422576668 h 159
نمودار شماره 4-43 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هشتم PAGEREF _Toc422576670 h 160
نمودار شماره 4-44 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و نهم PAGEREF _Toc422576672 h 161
نمودار شماره 4-45 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهلم PAGEREF _Toc422576674 h 162
نمودار شماره 4-46 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و یکم PAGEREF _Toc422576676 h 163
نمودار شماره 4-47 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و دوم PAGEREF _Toc422576678 h 164
نمودار شماره 4-48 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و سوم PAGEREF _Toc422576680 h 165
نمودار شماره 4-49 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و چهارم PAGEREF _Toc422576682 h 166
نمودار شماره 4-50 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و پنجم PAGEREF _Toc422576684 h 167
نمودار شماره 4-51 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و ششم PAGEREF _Toc422576686 h 168
نمودار شماره 4-52 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هفتم PAGEREF _Toc422576688 h 169
نمودار شماره 4-53 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هشتم PAGEREF _Toc422576690 h 170
نمودار شماره 4-54 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و نهم PAGEREF _Toc422576692 h 171
نمودار شماره 4-55 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه ام PAGEREF _Toc422576694 h 172
نمودار شماره 4-56 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و یکم PAGEREF _Toc422576696 h 173
نمودار شماره 4-57 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و دوم PAGEREF _Toc422576698 h 174
نمودار شماره 4-58 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و سوم PAGEREF _Toc422576700 h 175
نمودار شماره 4-59 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و چهارم PAGEREF _Toc422576702 h 176
نمودار شماره 4-60 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و پنجم PAGEREF _Toc422576704 h 177
نمودار شماره 4-62 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال اول PAGEREF _Toc422576707 h 178
نمودار شماره 4-63 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوم PAGEREF _Toc422576709 h 179
نمودار شماره 4-64 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سوم PAGEREF _Toc422576711 h 180
نمودار شماره 4-65 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهارم PAGEREF _Toc422576713 h 181
نمودار شماره 4-66 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجم PAGEREF _Toc422576715 h 182
نمودار شماره 4-67 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال ششم PAGEREF _Toc422576717 h 183
نمودار شماره 4-68 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفتم PAGEREF _Toc422576719 h 184
نمودار شماره 4-69 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هشتم PAGEREF _Toc422576721 h 185
نمودار شماره 4-70 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نهم PAGEREF _Toc422576723 h 186
نمودار شماره 4-71 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دهم PAGEREF _Toc422576725 h 187
نمودار شماره 4-72 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال یازدهم PAGEREF _Toc422576727 h 188
نمودار شماره 4-73 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال دوازدهم PAGEREF _Toc422576729 h 189
نمودار شماره 4-74 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سیزدهم PAGEREF _Toc422576731 h 190
نمودار شماره 4-75 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهاردهم PAGEREF _Toc422576733 h 191
نمودار شماره 4-76 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پانزدهم PAGEREF _Toc422576735 h 192
نمودار شماره 4-77 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال شانزدهم PAGEREF _Toc422576737 h 193
نمودار شماره 4-77 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هفدهم PAGEREF _Toc422576739 h 194
نمودار شماره 4-78 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال هجدهم PAGEREF _Toc422576741 h 195
نمودار شماره 4-79 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال نوزدهم PAGEREF _Toc422576743 h 196
نمودار شماره 4-80 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیستم PAGEREF _Toc422576745 h 197
نمودار شماره 4-81 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و یکم PAGEREF _Toc422576747 h 198
نمودار شماره 4-82 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و دوم PAGEREF _Toc422576749 h 199
نمودار شماره 4-83 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و سوم PAGEREF _Toc422576751 h 200
نمودار شماره 4-84 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و چهارم PAGEREF _Toc422576753 h 201
نمودار شماره 4-85 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و پنجم PAGEREF _Toc422576755 h 202
نمودار شماره 4-86 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و ششم PAGEREF _Toc422576757 h 203
نمودار شماره 4-87 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هفتم PAGEREF _Toc422576759 h 204
نمودار شماره 4-88 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و هشتم PAGEREF _Toc422576761 h 205
نمودار شماره 4-89 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال بیست و نهم PAGEREF _Toc422576763 h 206
نمودار شماره 4-90 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی ام PAGEREF _Toc422576765 h 207
نمودار شماره 4-91 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و یکم PAGEREF _Toc422576767 h 208
نمودار شماره 4-92 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و دوم PAGEREF _Toc422576769 h 209
نمودار شماره 4-93 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و سوم PAGEREF _Toc422576771 h 210
نمودار شماره 4-94 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و چهارم PAGEREF _Toc422576773 h 211
نمودار شماره 4-95 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و پنجم PAGEREF _Toc422576775 h 212
نمودار شماره 4-96 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و ششم PAGEREF _Toc422576777 h 213
نمودار شماره 4-97 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هفتم PAGEREF _Toc422576779 h 214
نمودار شماره 4-98 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و هشتم PAGEREF _Toc422576781 h 215
نمودار شماره 4-99 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال سی و نهم PAGEREF _Toc422576783 h 216
نمودار شماره 4-100 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهلم PAGEREF _Toc422576785 h 217
نمودار شماره 4-101 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و یکم PAGEREF _Toc422576787 h 218
نمودار شماره 4-102 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و دوم PAGEREF _Toc422576789 h 219
نمودار شماره 4-103 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و سوم PAGEREF _Toc422576791 h 220
نمودار شماره 4-104 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و چهارم PAGEREF _Toc422576793 h 221
نمودار شماره 4-105 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و پنجم PAGEREF _Toc422576795 h 222
نمودار شماره 4-106 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و ششم PAGEREF _Toc422576797 h 223
نمودار شماره 4-107 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هفتم PAGEREF _Toc422576799 h 224
نمودار شماره 4-108 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و هشتم PAGEREF _Toc422576801 h 225
نمودار شماره 4-109 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال چهل و نهم PAGEREF _Toc422576803 h 226
نمودار شماره 4-110 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه ام PAGEREF _Toc422576805 h 227
نمودار شماره 4-111 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و یکم PAGEREF _Toc422576807 h 228
نمودار شماره 4-112 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و دوم PAGEREF _Toc422576809 h 229
نمودار شماره 4-113 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و سوم PAGEREF _Toc422576811 h 230
نمودار شماره 4-114 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و چهارم PAGEREF _Toc422576813 h 231
نمودار شماره 4-115 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی سوال پنجاه و پنجم PAGEREF _Toc422576815 h 232
نمودار شماره 4-116 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت اول بخش
هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576818 h 233
نمودار شماره 4-117 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت اول بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576820 h 235
نمودار شماره 4-118 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت دوم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576822 h 236
نمودار شماره 4-119 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت دوم بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576824 h 237
نمودار شماره 4-120 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت سوم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576826 h 239
نمودار شماره 4-121 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت سوم بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576828 h 240
نمودار شماره 4-122 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت چهارم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576830 h 241
نمودار شماره 4-123 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت چهارم بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576832 h 242
نمودار شماره 4-124 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت پنجم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576834 h 243
نمودار شماره 4-125 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت پنجم بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576836 h 245
نمودار شماره 4-126 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت ششم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576838 h 246
نمودار شماره 4-127 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت ششم بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576840 h 247
نمودار شماره 4-128 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت هفتم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576842 h 249
نمودار شماره 4-129 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت هفتم بخش هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576844 h 250
نمودار شماره 4-130 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت هشتم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576846 h 251
نمودار شماره 4-131 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در بخش هشتم پرسشنامه هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576848 h 252
نمودار شماره 4-132 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت نهم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576850 h 254
نمودار شماره 4-133 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در بخش نهم پرسشنامه هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576852 h 255
نمودار شماره 4-134 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت دهم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576854 h 256
نمودار شماره 4-135 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت دهم پرسشنامه هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576856 h 257
نمودار شماره 4-136 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت یازدهم بخش هویت ایرانی PAGEREF _Toc422576858 h 259
نمودار شماره 4-137 توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در بخش یازدهم پرسشنامه هویت اسلامی PAGEREF _Toc422576860 h 260
چکیده
پژوهش حاضر تحت عنوان عوامل موثر بر شکل گیری هویت ایرانی اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی از دیدگاه معاونین پرورشی شهر تهران با هدف بررسی تاثیر والدین ، نظام آموزشی ، وسایل ارتباط جمعی ، همسالان و انواع بازیها انجام گرفته است جامعه آماری این پژوهش شامل1077 نفر خانم و آقا معاون پرورشی شهر تهران می باشد که ازمیان این جامعه آماری با استفاده از جدول کرجسی و مورگان با روش نمونه گیری خوشه ای تصادفی حجم نمونه میزان 285 نفر انتخاب گردیده است .جهت جمع آوری داده ها ازپرسشنامه محقق ساخته در دوبخش الف هویت ایرانی و ب هویت اسلامی استفاده شده است که به وسیله استاد راهنما و مشاورو کارشناسان و خبرگان اعتباریابی شده و سپس پایائی آن با اجرای مقدماتی ، از طریق آلفای کرونباخ برای بخش هویت ایرانی 96. وبرای بخش هویت اسلامی 93.وبرای کل پرسشنامه در مجموع 96.بدست آمده است .
پس از جمع آوری داده های حاصل از پرسشنامه به منظور آزمون فرضیه تحقیق و به علت نا پارامتریک بودن داده ها علاوه بر آمارتوصیفی از آمار استنباطی ناپارامتریک خی دو (نیکویی برازش ) استفاده شده است .
نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق نشان میدهد که فرض اصلی تحقیق موردتایید می باشد ،و عوامل والدین ، نظام آموزشی ، وسایل ارتباط جمعی ، گروه همسالان و بازیها در شکل گیری هویت ایرانی اسلامی دانش آموزان ابتدائی تاثیر گذار است .
کلمات کلیدی : هویت ،هویت ایرانی – اسلامی ، شکل گیری ،عوامل موثر
فصل اول:کلیات تحقیق1-1 ) مقدمه
انسان به عنوان برترین موجود نظام خلقت ، دارای ویژگیهای ماهوی مشترک و غیر مشترک با سایر موجودات است . آنچه او را از سایر موجودات متمایز می سازد و با بخشیدن وجودی منحصر به فرد ، اورا برتر قرار می دهد ویژگیهای غیر مشترک یا ویژگیهای ماهوی خاص اوست ، که از جمله آنها می توان به عقل ، عقلانیت و معنویت اشاره کرد ، و البته هویت انسان نیز با این مولفه ها ارتباط مستقیم دارد. (مصطفی ملکیان ، 1386، 46) پس می توان گفت که ، موجودیت هر انسانی به فردیت او بستگی دارد هرچند میزان پیوند و روابط فرد با عوامل بیرونی همچون جامعه ، خانواده و بسترهای فرهنگی از عواملی هستند که در خود پنداره فرد اثرات قابل توجهی دارد . اگرچه افراد یگانه و متفاوت هستند ، اما خویشتن بطور کامل در اجتماع ساخته می شود؛ یعنی در فرایند اجتماعی شدن و در فرایندهای جاری تعامل اجتماعی باز تعریف می شود . به عبارتی رفتار انسانها تجلی افکار، اندیشه ها و نگرشهای آنان است و آنچه اندیشه ها و نگرشها را شکل می دهد "مفاهیم " و" شبکه معنایی" آنهاست . اگر بحران یا تضاد و تعارضی در رفتارها یا هویت یک فرد یا جامعه مشاهده می کنیم این تضاد و تعارض ابتدا از طریق شبکه معنایی مفاهیم ، به اندیشه و نگرش آنها راه یافته است . (داوود فیرحی ، 1386،3 )از سوئی دیگر هر کشوری ، به جهت داشتن فرهنگی خاص ، دارای منابع هویتی خاص خود است و به تناسب سامان دهی این منابع هویتی و نوع تلقی ای که از جامعه و نظام بین الملل دارد ، میتواند در رشد و توسعه انسانی موثر باشد . (محمود سریع القلم ، 1386 ،42 )در گزارش کنفرانس جهانی یونسکو که در مورد سیاستهای فرهنگی برگزار گردید ، تعریف نسبتا مناسبی از هویت به شرح ذیل ارائه شد که اهمیت و جایگاه هویت ، را بیان می دارد :« هویت هستۀ مرکزی شخصیت فردی و جمعی انسان است و می تواند به اعمال و تصمیمات فردی و جمعی شکل داده و روندی را به وجود آورد که یک جامعه را در عین حفظ مشخصات خودش ، قادر به توسعه بسازد »(نسرین مصفا ، 1386 ، 212)با توجه به این مطلب و اینکه هویت و شکل گیری آن جریانی و فرایندی است نه مقطعی و آنی ، پرداختن به چگونگی شکل گیری هویت و آگاهی از عوامل موثر بر آن در دوره هایی از زندگی که نمود ظاهری هویت کمتر است اما مغز در حال دریافت و پردازش اطلاعات است کاملا ضروری است . و هر روز غفلت موجب صرف وقت و هزینه بیشتر برای بازگردانی به روند طبیعی و مورد انتظار جامعه در هویت گیری می شود .
با توجه به مطالب فوق این پژوهش در راستای بررسی تاثیر عوامل موثر در شکل گیری هویت ایرانی – اسلامی در جامعه آماری انجام شده است که ضمن بحث های نظری به تحقیق میدانی نیز پرداخته شده است .
1-2 ) بیان مساله تحقیق:
هویت وجه تمایز بین "من"،"ما"با "غیر"و دیگریست و احساسی است که تعلق فرد را به یک کشور ،جامعه و مجموعه خاص نشان می دهد (عماد افروغ ،1380) ، جنکینز هویت را شرط نخستین زندگی اجتماعی می داند و معتقد است که هویت فردی که وجه تمایز فرد از دیگران است در جامعه تکوین می یابد . اجتماعی شدن نخستین و تعاملات اجتماعی که در همه ی طول عمر روی می دهد سبب می شود که افراد بتوانند در پرتو آنها «خود»، را تعریف کنند . در عین حال خود ، مفهومی است پویا که در سراسر عمر تحول می یابد و در آن تعاریف درونی و بیرونی ترکیب می شوند . از دیدگاه او پیوند پویای ابعاد درونی و بیرونی ،سازنده خویش یا هویت است (جنکینز 1381، ترجمه یاراحمدی) لذا چگونگی تکمیل این پازل چندین قسمتی به علت بازتاب گسترده ای که در زندگی بشری دارد همواره مورد توجه قرار می گیرد .اساسا امروزه صاحبنظران در تعریف هویت بر اکتسابی بودن آن تاکید دارند و معتقدند که در دوران گذشته و به علت ثبات بیشتر جوامع و یکدستی آنها هویت عمدتا انتسابی بودند اما امروزه به دلیل تحولات اجتماعی و افزایش توانمندیهای فردی در تکوین هویت و گسترش روابط فرد با گروها ،شبکه ها و ساختارهای اجتماعی هویت به مساله و موضوعی مهم تبدیل شده است( هاوارد ،2000)
کشور ما ایران همواره تحت تاثیر دو جریان پرقدرت در تشکیل هویت بوده است یکی وطن و دیگری دین .این دو جریان در تمامی استنادات و مدارک به دست آمده از ایران کهن همواره با یکدیگر همراه بوده اند و هیچگاه از یکدیگر جدا نشده اند ، شاید در دوره ای یکی بر دیگری اولویت یافته اما هیچگاه به تنهایی مطرح نبوده اند ، این امر موجب می شود که مولفه های تاثیر گذار در دو بعد ذکر شده شناسائی شوند در این راستا این پژوهش سعی برآن دارد تا با استفاده از بررسی مقالات و پژوهشهای انجام شده در زمینه هویت ایرانی اسلامی ضمن معرفی هویت اسلامی ایرانی عوامل تاثیرگذار شکل پذیری هویت ایرانی اسلامی را شناسایی نماید و به این سوال پاسخ دهد که :
عوامل تاثیر گذار در شکل پذیری هویت ایرانی اسلامی در دانش آموزان مقطع ابتدایی کدامند ؟
1-3 ) اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه انتخاب آن :موضوع هویت از جمله موضوعاتی است که در طول تاریخ بشر همواره مورد توجه انبیاء الهی ، فیلسوفان ، سیاستمداران ، جامعه شناسان ، روان شناسان ، انسان شناسان و ... بوده است . خداوند متعال در قرآن کریم می فرمایند : «ای مردم ، ما همه شمارا از یک مرد و زن آفریدیم و شمارا در قبیله های کوچک و بزرگ قرار دادیم تا همدیگر را بشناسید» (حجرات 13)خداوند در این آیه هدف از خلقت انسان را شناخت خود و دیگران بیان فرموده که انسان با شناخت خود و دیگران ، به وجود اشتراک و افتراق با دیگران پی می برد و تمایزی میان خود و دیگران قایل می شود ؛همین تمایز است که نظام فکری و ارزشی او را خلق کرده و سبب می شود . ضرورت بحث از هویت در این است که داشتن تعریفی از خود اولین قدم در ایفای نقش و از مقدمات انسان بودن است ، از ابتدای ظهور برکره خاکی ، انسان مرتب از کیستی و چیستی خود پرسیده است (فرهنگ رجایی ،1386 ) و ازدیگر ابعاد مانند روانشناسی که شکل گیری هویت را از دوران کودکی به جهت جلوگیری از بحران های هویت که در سنین نوجوانی گریبانگیر نوجوانان و جوانان خواهد بود ، لازم می داند و از بعد جامعه شناسی نیز اریک فروم از بحران هویت به عنوان بزرگترین مشکلات فلسفه جدید نام می برد و وایتهد از آن به عنوان فقدان هویت و به تعبیری که از آن امروزه برای ازخود بیگانگی به کار می رود اشاره دارد (شرفی ،1380 ،2 )از سوئی دیگر جهان در طی دو دهۀ اخیر ، شاهد پدیده ای به نام « جهانی شدن » بوده است . این پدیده نه تنها بر اقتصاد و سیاست بلکه بر فرهنگ ملت ها نیز تاثیر گذاشته و نگرش ها ، ارزش ها ، باورها ، آداب و رسوم و حتی نوع پوشش مردم را تغییر داده است. ( مهدی گلشنی ، رضا غلامی ،1387،3)پس قابل پیش بینی است که اگر این پدیده فرهنگ را که اصلی ترین مولفه هویت می باشد را تحت تاثیر قرار می دهد جریان شکل گیری هویت را نیز تحت تاثیر خود در آورد .با توجه به آنچه گفته شد و اینکه در کشور ما در کلیه اسناد راهبردی کشور به مساله هویت ایرانی اسلامی توجه خاصی شده است و تاکید بسیار مدیریت بنیادی کشور به ترسیم و تدوین هرچه سریعتر الگوی اسلامی ایرانی می باشد، این انگیزه در پژوهشگر به وجود آمد که در پی یافتن عوامل شکل دهی هویت ایرانی اسلامی برآید چرا که با شناسایی عوامل تاثیر گذار بر این مقوله بسیار مهم ،والبته در گام بعد، برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت ، در جهت تحقق و دستیابی دانش آموزان کشورمان به هویت اصیل ایرانی و اسلامی دست یابیم . بدین جهت پژو هشگر ،با استفاده از مفاهیم و نظریات علوم مختلف ، به بررسی مجراهای شکل گیری جریان هویت در میان دانش آموزان می پردازد . جریانی که پایان ناپذیر است و در طول عمر فرد تکمیل می شود اما قسمت پایۀ آن ، در دوران کودکی و نوجوانی شکل می گیرد. پس چه بهتر که این مسیر طولی همراه با عرضی در خور موضوع و آینده ساز باشد از این رو عوامل خانواده ، نظام آموزشی ، رسانه و ارتباطات جمعی ، گروهای همسالان و انواع بازیها که شایستۀ دورۀ سنی موردین پژوهش است ، از طریق معاونین پرورشی که بنا به وظیفه خود با این کودکان ارتباط تنگاتنگ تربیتی دارند و راههای نفوذ در آنان را به تجربه فراگرفته اند مورد سنجش و نظر سنجی قرار گرفته است
مولوی راجع به اینکه هرچه انسان بزرگ تر می شود صفات او قوی تر و ریشه دارتر می گردد مثلی می آورد آنجا که، مردی خاری درمعبرکاشت و مردم ازاین بوته خار در رنج بودند.او قول داد که سال دیگر آن را بکند و سال دیگر نیز کار ، را به سال بعد موکول کرد و سال های بعد نیز به همین ترتیب عمل کرد. ازطرفی، درخت، سال به سال ریشه دارتر می شد و خارکن ضعیف تر می گردید. یعنی میان رشد درخت و قوت او نسبت معکوس برقرار بود.حالات انسان نیز مانند خاربُن و خارکن است. روز به روز صفات درانسان ریشه های عمیق تری پیدا می کند و اراده ی انسان را ضعیف تر می کند، بنابراین قدرت یک جوان دراصلاح نفس خود ، از یک پیر بیشتراست. (مرتضی مطهری،1371، 79-80) سعدی نیزمی گوید:
چوب تر را چنان که خواهی پیچ ، نشود خشک جز به آتش راست هرکه درخوردیش ادب نکنند، در بزرگی ادب از او برخاست
مولوی و سعدی نیزبراین عقیده هستند که آموختن فضایل و تربیت فرزندان باید از سنین کودکی آغاز شود زیرا دراین سنین آمادگی و صلاحیت های لازم برای امرتربیت در آنان به میزان کافی وجود دارد. وقتی محورتربیت، عمق بخش ملیت و تقوی دینی درکودکان و نوجوانان باشد،مسلماً فرزندان ازهرنوع آسیب های اخلاق و اجتماعی مصون می مانند زیرا که بسیاری از شرارت های افراد ناشی از نداشتن تربیت اصیل می باشد و درونی شدن ارزش ها باعث می شود آنان دربرابر این انحرافات مقاومت بیشتری داشته باشند. والدین و مربیان اگر بخواهند کودکان را با خود ملی و مذهبی آشنا کنند و این امر را در آنان درونی سازند،باید از سنین کودکی و نوجوانی شروع کنند،چرا که فردا دیراست.
1-4 ) هدف کلی تحقیقبررسی تاثیر والدین ، نظام آموزشی ، رسانه ،گروه همسالان و بازی ها در شکل گیری هویت ایرانی و اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی جهت ارائه پیشنهادهای موثر
1-5 ) اهداف جزیی تحقیق1-بررسی تاثیر تحصیلات والدین در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
2- بررسی تاثیر تحصیلات والدین در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
3- بررسی تاثیر عرق ملی والدین در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
4-بررسی تاثیر اعتقادات شخصی والدین در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
5-بررسی تاثیر صلاحیتهای حرفه ای معلم در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
6- بررسی تاثیر صلاحیتهای حرفه ای معلم در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
7- بررسی تاثیر برنامه درسی در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
8- بررسی تاثیر برنامه درسی در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
9- بررسی تاثیر وضعیت ظاهری و فیزیک مدرسه در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
10- بررسی تاثیر وضعیت ظاهری و فیزیک مدرسه در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
11- بررسی تاثیر برنامه های خاص کودکان در تلویزیون در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
12- بررسی تاثیر برنامه های خاص کودکان در تلویزیون در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
13- بررسی تاثیر مجلات و کتابهای خاص کودکان در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
14- بررسی تاثیر مجلات و کتابهای خاص کودکان در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
15- بررسی تاثیر اینترنت و رایانه در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
16- بررسی تاثیر اینترنت و رایانه در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
17- بررسی تاثیر گروه همسالان در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی
18- بررسی تاثیر گروه همسالان در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی
19- بررسی تاثیر بازیهای سنتی در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی
20- بررسی تاثیر بازیهای سنتی در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی
21- بررسی تاثیر بازیهای رایانه ای در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی
22- بررسی تاثیر بازیهای رایانه ای در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی
1-6 ) فرضیه اصلی : والدین ، نظام آموزشی ، گروه همسالان و بازیها در شکل گیری هویت ایرانی - اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارند.
1-7 ) فرضیه های فرعی :1- تحصیلات والدین در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
2- تحصیلات والدین در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
3- عرق ملی والدین در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
4- اعتقادات شخصی والدین در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
5- صلاحیتهای حرفه ای معلم در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
6- صلاحیتهای حرفه ای معلم در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
7- برنامه درسی در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
8- برنامه درسی در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
9- وضعیت ظاهری و فیزیک مدرسه در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
10- وضعیت ظاهری و فیزیک مدرسه در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
11- برنامه های خاص کودکان در تلویزیون در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
12- - برنامه های خاص کودکان در تلویزیون در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
13- - مجلات و کتابهای خاص کودکان در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
14- مجلات و کتابهای خاص کودکان در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
15- اینترنت و رایانه در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
16- اینترنت و رایانه در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی تاثیر دارد
17- گروه همسالان در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی تاثیر دارد
18- گروه همسالان در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی تاثیر دارد
19- بازیهای سنتی در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی تاثیر دارد
20- بازیهای سنتی در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی تاثیر دارد
21- بازیهای رایانه ای در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان ابتدایی تاثیر دارد
22- بازیهای رایانه ای در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان ابتدایی تاثیر دارد

—d1926

فهرست شکل‌ها
TOC h z t "شکل,5" شکل 1-2 کراسینگ‌آور و مبادلات نابرابر بین کروماتیدهای خواهری سبب ایجاد حذف‌شدگی یا الحاق می‌شود]23.[ PAGEREF _Toc409965913 h 17شکل 1-3 متزلزل بودن پلی‌مراز حین همانندسازی DNA می‏تواند طول تکرار را به اندازه یک یا دو واحد تغییر دهد [23]. PAGEREF _Toc409965914 h 18شکل 1-4 آلل‏های فرزندان مجموعه‏ای از آلل‏های والدین آنها می‏باشد [62]. PAGEREF _Toc409965915 h 21شکل 1-5 شناسائی مجرمین به کمک مارکرهای STR[26]. PAGEREF _Toc409965916 h 23شکل 1-6 مراحل انگشت‌نگاری ژنتیکی [38]. PAGEREF _Toc409965917 h 28شکل 1-7 مراحل پروفایلینگ DNA[36]. PAGEREF _Toc409965918 h 30شکل 1-8 جایگاه‌های CODIS روی کروموزوم‌های انسان[25]. PAGEREF _Toc409965919 h 32شکل 1-9 موقعیت جغرافیائی استان کرمانشاه [44]. PAGEREF _Toc409965920 h 35شکل 1-10 موقعیت جغرافیائی استان یزد[45]. PAGEREF _Toc409965921 h 36شکل2-2 استفاده از Multiplex PCR در روش پروفایلینگ[36] PAGEREF _Toc409965922 h 44شکل 2-3 دستگاه الکتروفورز موئینه ای[51] PAGEREF _Toc409965923 h 46شکل 2-6ladder به‌کاررفته در کیت ABI[25] PAGEREF _Toc409965924 h 50شکل 4-1 درخت فیلوژنتیکی میان سیزده جمعیت مختلف[46] PAGEREF _Toc409965925 h 71شکل 4-2.درخت فیلوژنتیکی میان نه جمعیت مختلف[46] PAGEREF _Toc409965926 h 71

فهرست نمودار‌ها
TOC h z t "نمودار,6" نمودار3-1 پارامترهای ژنتیکی جمعیت استان کرمانشاه برحسب درصد PAGEREF _Toc409966026 h 60نمودار3-2 پارامترهای ژنتیک جمعیت استان یزد برحسب درصد PAGEREF _Toc409966027 h 64

چکیده
بررسی تنوع ژنتیکی اقوام ایرانی با استفاده از STR
مونا داودبیگی
بررسی تنوع ژنتیکی در جمعیت‏ها با استفاده ار تعیین فراوانی آللی و پارامترهای ژنتیکی روش نوینی است که در سال‏های گذشته در بسیاری از جمعیت‏های جهان صورت گرفته و با استفاده از آن شباهت بسیاری از جمعیت‏ها به یکدیگر مشخص گردیده. شباهت جمعیت‏ها نشان‌دهنده‏ی همسان‌بودن خزانه‏ی ژنتیکی آنها و احتمالا یکسان‌بودن آن جمعیت‏ها در گذشته است. پس این احتمال وجود دارد که این جمعیت‏ها در گذشته یک جمعیت بوده باشند و بعد‏ها به دلایل جغرافیایی و یا مهاجرت‏ها از یکدیگر جدا شده باشند. یکی از راه‏های بررسی تنوع‌ ژنتیکی در جمعیت‏ها استفاده از توالی‏های کوتاه تکراری می‏باشد .هدف این مطالعه بررسی تنوع ژنتیکی در دو قوم یزد و کرد (کرمانشاه) از ایران بود. بدین منظور پروفایل ژنتیکی پنجاه فرد غیر‌خویشاوند از هر یک از جمعیت‏های کرمانشاه و یزد با استفاده از کیت ABIتهیه شد. این کیت حاوی پانزده جایگاه D8S1179،D21S11 ، D7S820،CSF ،D3S1358 ،TH01 ، D13S317، D16S539،D2S1338 ، D19S433، VWA، TPOX،D18S51 ، D5S818،FGA ،VWA ، TPOX و TH01 و ژن آمیلوژنین (برای تعیین جنسیت افراد) می‏باشد. نتایج نشان‌دادند که به جز دو جایگاه D7S820 وD19S433 در جمعیت کرمانشاه و سه جایگاه D21S11 ,D19S433 و VWA در یزد سایر جایگاه‏ها در تعادل هاردی‏واینبرگ بودند. همچنین پارامترهای پزشکی‌قانونی شامل PIC,PD,PE,MP در این مطالعه بررسی شدند. سپس دو جمعیت با جمعیت‏های کشورهای همسایه مقایسه شدند. این مطالعه نشان داد که این جایگاه‏ها، جایگاه‏های مناسب برای استفاده در تست‏های تعیین هویت و مطالعات جمعیتی می‏باشند. در نتیجه‏‏ی مقایسات هم دیده شد که هر دو جمعیت یزد و کرمانشاه شباهت زیادی به جمعیت کشور ترکیه داشتند ولی با سایر کشورها متفاوت بودند. از طرفی یزد نسبت به کرمانشاه دارای جمعیت همگن‌تری بود که این مسئله می‏تواند به‌علت بکر بودن این جمعیت در طول سالیان مختلف باشد.
کلمات کلیدی: توالیهای کوتاه تکراری، نشانگرهای مولکولی، ژنتیک جمعیت
Abstract
Genetic variation in two Iranian population with STR
Mona Davood Beigi
In recent years studying genetic variation among population by determination of allele frequencies and genetic parameters became a new method that it has been done in different population all around the world. By using this method lots of similarities has been founded among population around the world. These similarities represent the same genetic pool and also it may show the same population in the past as well. So it seems that different population were one at the first and geographical situations or migrations were the reasons that caused its separation.
Studying short tandem repeats (STR) in genome is the best way to founding genetic variation in population. The aim of this study was to investigate the genetic variation of two population of Iran, Yazd and Kermanshah people.
For this purpose the genetic profile of 50 unrelated individual from each population prepared by using ABI kit. This kit contains fifteen str loci (D8S1179, D21S11, D7S820, CSF1PO, D3S1358, TH01, D13S317, D16S539, D2S1338, D19S433, VWA, TPOX, D18S51, D5S818 and FGA) and also amylogenin gene for sex determination. The result showed all the loci were in Hardy Weinberg equilibrium except two loci(D19s433 , D2s820) in Kermanshah and three loci (D19s433, D21s11 and VWA) in Yazd population. More over forensic parameters including PIC, PD, PE and MP have been calculated. After all the results have been compared with other population in neighbor countries.
This study revealed that these loci were the suitable loci for identification people and studying genetic population variation. Also the comparison showed that both of Yazd and Kermanshah people were similar to Turkish genetically, but were different from other countries. In addition Yazd has more homogeneous population than Kermanshah, that it could be due to pristine gene pool of this population in the past centuries.
Keywords: Short tandem repeats; Microsatellite markers; Population genetic
فصل اول
مقدمه
1-1 مقدمهدرگذشته مطالعه‏ی تکامل و مهاجرت‏ها از طریق کشف و بررسی بقایای اسکلتی و فسیل‏ها انجام می‏شد. اما از حدود سه دهه‏ی پیش، باستان‏شناسان و زیست‏شناسان با به‌کار‏گیری آنالیز‏های DNA موفق به کشف‏های بسیار دقیقی شدند که کمک فراوانی به ردیابی تاریخ مهاجرت بشر و تکامل انسان‏ها نموده است. یکی از پر‏کاربرد‏ترین راه‏های آنالیز DNA، بررسی نشان‌گرهای ژنتیکی افراد است، که از مهم‌ترین آنها می‏توان به توالی‏های کوتاه تکراری موسوم به STR اشاره کرد. STR‏ها، توالی‏هایی به طول یک تا سیزده نوکلئوتید هستند که در ژنوم موجودات در نواحی غیر‌کد‏کننده موجود می‏باشند. هر فرد توالی‏های منحصر به فردی دارد و هیچ دو نفری در جهان نیستند که توالی‏های یکسانی داشته باشند. به همین دلیل ازSTR ‏ها می‏توان در مطالعات جمعیتی و بررسی تنوع ژنتیکی در جمعیت‏ها سود جست [1].
علاوه بر مطالعات جمعیتی ازSTR ‏ها می‏توان در موارد تعیین هویت‏، تعیین ابویت، تست‏های پزشکی‏قانونی و سایر موارد استفاده کرد. به طور معمول STRهایی که برای تعیین هویت و مطالعات ژنتیکی جمعیت به‌کار می‏روند، یکسان هستند و شامل پانزده جایگاه به نام‏های D8S1179،D21S11 ، D7S820،CSF ،D3S1358 ،TH01 ، D13S317، D16S539،D2S1338 ، D19S433، VWA، TPOX،D18S51 ، D5S818،FGA ،VWA ، TPOXو TH01 می‏باشند [1].
هم‌چنین از روش مشترکی موسوم به تعیین الگوی DNA در این زمینه‏ها استفاده می‏شود. هر فرد دارای الگوی DNA منحصر به فرد است که تا پایان عمر تغییر نخواهد کرد. محققان دریافتند که افراد یک جمعیت در الگوهای ژنتیکی خود دارای تشابهاتی هستند که منحصر به همان جمعیت است و با الگوی افراد جمعیت‏های دیگر متفاوت است. از این تفاوت‏ها می‏توان برای ردیابی تاریخ مهاجرت و تکامل انسان‏ها استفاده نمود (1).
1-2 نشان‌گر چیست؟
صفاتی را که می‏توانند به عنوان نشانه‏ای برای شناسایی افراد حامل آن صفت مورد استفاده قرار گیرند، نشان‌گر می‏نامند. مندل نخستین کسی بود که از نشان‌گرهای ظاهری برای مطالعه چگونگی توارث صفات در نخود‌فرنگی استفاده کرد. اما گاهی صفات به سادگی و با چشم غیر مسلح قابل مشاهده نیستند، مانند گروه خونی. برای مشاهده چنین صفاتی باید آزمایش‏های خاصی صورت گیرد. به طور کلی هر صفتی که بین افراد متفاوت باشد، ناشی از تفاوت موجود میان محتوای ژنوم آنها می‏باشد. حتی بروز صفات به صورت متفاوت در میان افراد (در شرایط محیطی یکسان)، به علت تفاوت‏ در ژنوم آنها است. این تفاوت‏ها می‏توانند به عنوان نشانه یا نشان‌گر ژنتیک به کار گرفته شوند. به طور کلی برای آنکه صفتی به عنوان نشان‌گر ژنتیک مورد استفاده قرار گیرد، باید دست کم دو ویژگی داشته باشد‌:
1-در بین دو فرد متفاوت باشد (چند شکلی)
2-به توارث برسد (2).
1-3 انواع نشان‌گرهای ژنتیکینشان‌گرهای ژنتیکی عبارتند از:
1-نشان‌گرهای مورفولوژیک
2-نشان‌گرهای پروتئینی
3-نشان‌گرهای مولکولی در سطح DNA و RNA
1-3-1 نشان‌گرهای مورفولوژیک
کاربرد نشان‌گرهای مورفولوژیک به ده‏ها سال پیش از کشف DNA مربوط می‏شود. نشان‌گرهای مورفولوژیکی که پیامد جهش‏های قابل رویت در مورفولوژی هسته، از ابتدای این سده مورد استفاده قرار گرفتند. صفات مورفولوژیکی که عمدتا توسط یک ژن کنترل می‏شوند، می‏توانند به عنوان نشان‌گر مورد استفاده قرار گیرند. این نشان‌گرها شامل دامنه وسیعی از ژن‏های کنترل‌کننده صفات فنوتیپی هستند و جز نخستین نشان‌گرها به شمار می‌آیند و از زمان‏های بسیار دور یعنی از زمانی که محل ژن‏ها روی کروموزوم مشخص شد، مورد استفاده قرار می‏گرفتند (2).
معایب نشان‌گرهای مورفولوژیک
اغلب دارای توارث غالب و مغلوب بوده و اثرات اپیستازی و پلیوتروپی دارند.
تحت تاثیر شرایط محیطی و مرحله رشد موجود قرار می‏گیرند.
فراوانی و تنوع کمی دارند.
گاهی برای مشاهده و ثبت آنها باید منتظر ظهور آنها ماند.
اساس ژنتیک بسیاری از نشان‌گرهای مورفولوژیک هنوز مشخص نشده است‌(2).
1-3-2 نشان‌گرهای پروتئینی
در دهه‌ی 1950، نشان‌گرهای پروتئینی قابل مشاهده توسط الکتروفورز پروتئین‏ها تحول شگرفی را ایجاد نمودند. برخی از تفاوت‏های موجود در ردیفDNA بین دو موجود ممکن است به صورت پروتئین‏هایی با اندازه‏های مختلف تجلی کنند، که به روش‏های مختلف بیوشیمیایی قابل ثبت و مطالعه می‏گردند. این قبیل نشان‌گرها را نشان‌گرهای مولکولی در سطح پروتئین می‏نامند که از آن جمله می‏توان به سیستم آیزوزایم/آلوزایم اشاره کرد. معمول‏ترین نوع نشان‌گرهای پروتئینی آیزوزایم‏ها هستند که فرم‏های مختلف یک آنزیم را نشان می‏دهند. آیزوزایم‏ها به‏ طور گسترده در بررسی تنوع ژنتیکی به‌کار گرفته‌شدند. نشان‌گرهای پروتئینی تغییرات را در سطح ردیف و عمل ژن به صورت نشان‌گرهای هم‌بارز نشان می‏دهند. اما این دسته از نشان‌گرها هم دارای معایبی هستند. برخی از معایب آن‏ها عبارت‌اند از:
محدود بودن فراوانی این نوع نشان‌گرها؛
تعداد آیزوزایم‏های قابل ثبت و مشاهده که می‏توان از آنها به عنوان نشان‌گر استفاده کرد به یکصد عدد نمی‏رسد؛
محدود بودن تنوع ژنتیکی قابل ثبت در آیزوزایم‏ها‌(نداشتن چند شکلی)؛
پیچیدگی فنوتیپ‏های الکتروفورزی آیزوزایم‏ها به دلیل دخیل بودن آنزیم‏های مرکب از چند پلی‌پپتید مستقل در ترکیب برخی از آیزوزایم‏ها‌(3).
اما پیشرفت‏هایی که در زمینه‏ی الکتروفورز دو‏بعدی با قدرت تفکیک زیاد پدید آمده، تجزیه تحلیل هم‌زمان هزاران پروتئین را میسر ساخته و مجددا به‌عنوان فناوری پیشتاز در عرصه نشان‌گر‏های مولکولی مطرح شده‏اند. تاثیرپذیری نشان‌گرها از محیط که به‌طور معمول به‌عنوان یکی از محدودیت‏ها و نکات منفی نشان‌گرهای مولکولی یاد می‏شود، در مورد این نشان‌گر‏ها تبدیل به برتری شده و جایگاه متمایزی را در بین سایر نشان‌گرها به ارمغان آورده است. پروتئومیکس‌(مطالعه سراسری کل پروتئین‏های موجود در یک سلول یا یک ارگانیسم) می‏تواند به‌طور هم‌زمان برای مطالعه بیان ژن و هم‌چنین برای شناسایی پروتئین‏های واکنش دهنده به شرایط محیطی مورد استفاده قرار گیرد(3).
1-3-3 نشان‌گرهای مولکولیDNA وRNA
دسته‌ای دیگر از تفاوت‏های موجود در سطح DNA هیچ تظاهری ندارند. نه صفت خاصی را کنترل می‏کنند و نه در ردیف اسید‏های آمینه پروتئین‏ها تاثیری برجای می‌گذارند. این دسته از تفاوت‏ها را می‏توان با روش‏های مختلف شناسایی، قابل دیدن و ردیابی کرد و به عنوان نشان‌گر مورد استفاده قرار داد. این نشان‌گر‏ها که تعدادشان تقریبا نا‏محدود است، فقط از راه تجزیه و تحلیل مستقیم DNA قابل ثبت هستند. بنابراین به آنها نشان‌گرهای مولکولی در سطح DNA گفته می‏شود. نشان‌گرهای مولکولی فراوان و در هر موجود زنده‌ای می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. تاکنون تعداد زیادی از نشان‌گرهای DNA معرفی شده‌اند. این نشان‌گرها از نظر بسیاری از ویژگی‏ها مانند درجه‏ی چندشکلی، غالب یا هم‌بارز بودن، تعداد جایگاه‏های تجزیه شده در هر آزمایش DNA، توزیع در سطح کروموزوم، تکرار‌پذیری، نیاز یا عدم نیاز به توالی‏یابی DNA الگو و هزینه‏ی مورد نیاز با همدیگر متفاوت‌اند. انتخاب بهترین نشان‌گر به هدف مطالعه (انگشت نگاری، تهیه نقشه پیوستگی، ژنتیک جمعیت و روابط تکاملی) و سطح پلوئیدی موجود مورد مطالعه بستگی دارد‌(4).
مزایای کاربرد نشان‌گرهای مولکولی
عدم تاثیرپذیری آنها از شرایط محیطی خارجی و داخلی موجود؛
امکان به‌کارگیری آنها در مراحل نخستین رشد جنینی حیوانات و مراحل نخستین رشد موجودات؛
فراهم نمودن امکان مطالعه موجودات در خارج از فصل و محیط کشت؛
دقت و قابلیت مطلوب تفسیر نتایج؛
هم‌بارز بودن بسیاری از این نشان‌گرها؛
امکان استفاده از آنها در مورد گونه‏های منقرض شده؛
سهولت تشخیص افراد ناخالص از خالص؛
سهولت امتیازدهی و تجزیه و تحلیل نتایج؛
دسترسی به برنامه‏های رایانه‏ای قوی برای تجزیه و تحلیل و تفسیر سریع نتایج‌(4)
انواع نشان‌گرهای مولکولی
نشان‌گرهای DNA گروه بزرگی از نشان‌گرها را تشکیل می‏دهند. این نشان‌گرها سیر تحول و تکامل خود را به پایان نرسانده‏اند و ابداع و معرفی روش‏های متنوع و جدیدتر ثبت و مشاهده‏ی تفاوت‏های ژنتیک بین موجودات از طریق مطالعه‏ی مستقیم تفاوت‏های موجود در بین ردیف‏های DNA هم‌چنان ادامه دارد. نشان‌گر‏های DNA در مدت یک دهه تکاملی شگرف و تحسین‌برانگیز داشته‏اند‌(5).
ابداع و معرفی واکنش زنجیره‌ای پلی‌مراز یا PCR یک روش سریع تکثیر آزمایشگاهی قطعه یا قطعه‌های مورد نظر DNA است. در واقع PCR روشی بسیار قوی است که تکثیر ردیف منتخبی از مولکول یک ژنوم را تا چندین میلیون در کم‌تر از نیم‌روز امکان‌پذیر می‏سازد. اما این فرایند هنگامی امکان‌پذیر است که دست‌کم ردیف کوتاهی از دو انتهای قطعه DNA مورد نظر معلوم باشد. در این فرایند که تقلیدی از فرایند همانندسازی DNAدر طبیعت است، الیگونوکلئوتیدهای مصنوعی که مکمل ردیف شناخته شده دو انتهای قطعه‏ی مورد‌نظرDNA هستند، به‌عنوان آغازگر مورد استفاده قرار می‏گیرند تا واکنش آنزیمی همانندسازی DNA درون لوله‌ی آزمایش امکان‌پذیر شود. این همانند‏سازی فرایندی آنزیمی است و توسط انواع مختلفی از آنزیم‏های پلی‌مراز صورت می‏گیرد. امروزه تعداد زیادی از این نوع آنزیم‏ها به صورت تجاری دردسترس هستند‌(6).
واکنش زنجیره‏ای پلی‌مراز (PCR) در سال 1983 توسط کری‌مولیس در حالیکه در یک نیمه شب تابستانی در حال رانندگی بود، ابداع گردید و سبب انقلاب عظیمی در زیست شناسی مولکولی شد(6).
همان‌گونه که در شکل 1-1 نشان داده شده است، نشان‌گرهای DNAبه دو دسته‏ی کلی طبقه‌بندی می‏شوند.
نشان‌گرهای DNAمبتنی بر PCR
نشان‌گرهای DNA غیر مبتنی PCR(6).

شکل 1-1 انواع نشان‌گرهای ژنتیکی‌(10)
1-3-3-1 نشان‌گرهای غیر مبتنی بر PCRاین دسته از نشان‌گرهای DNA بدون استفاده از روشPCR تولید می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند.
انواع نشان‌گرهای غیر مبتنی بر PCR به شرح زیر است:
تفاوت طول قطعات حاصل از هضم DNA توسط آنزیم‏های محدودگر(RFLP)
پویش ژنومی نشانه‏های هضم (RLGS)
ماهوارک‏ها
1-3-3-1-1 تفاوت طول قطعات حاصل از هضم DNA توسط آنزیم‌های محدودگر( (RFLPسرگروه نشان‌گرهای غیر‌مبتنی برPCR ، همان تفاوت طول قطعه‏های حاصل از هضم DNA توسط آنزیم‏های محدودگر یا RFLP است. از بین نشان‌گرهای مولکولی DNA، RFLP ها اولین نشان‌گرهایی بودند که برای نقشه‌یابی ژنوم انسان توسط بوتستین و همکاران در سال 1980 و پس از آن برای نقشه‌یابی ژنوم گیاهان توسط بر و همکاران در سال 1983 مورد استفاده قرار گرفتند. در اوایل دهه 1980 بوتستین و همکاران استفاده از تفاوت طول قطعه‏های حاصل از هضم یا RFLP را برای مطالعه‏ی مستقیم DNA و یافتن نشان‌گر‏های ژنتیک جدید معرفی کردند. این تحول از پیامد‏های منطقی کشف آنزیم‏های محدودگر بود. این آنزیم‏ها که بسیار اختصاصی‏ هستند، ردیف‏های ویژه‏ای را روی مولکولDNA شناسایی کرده و آنها را از محل خاصی (نقطه‏ی برش) برش می‏دهند‌(7).
RFLP الزاما مختص ژن‏های خاص نیست، بلکه در کل ژنوم پراکنده است. ازاین رو، از نشان‌گرهای RFLP برای نقشه‌یابی تمام ژن‌ها در ژنوم انسان استفاده می‏شد(5). علاوه برRFLP که هنوز هم از قدرتمندترین و معتبرترین نشان‌گرهایDNA است، انواع مختلف نشان‌گرهایDNA با تفاوت‌های زیادی از نظر تکنیکی و روش تولید، نحوه‌ی کاربرد، امتیاز‌بندی، تجزیه و تحلیل و تفسیر نتایج به سرعت ابداع ومعرفی شده‌اند‌(7).
مهم‌ترین مزایای RFLP
تکرارپذریری، دقت و قابلیت اعتماد این نشان‌گر فوق‌العاده زیاد است؛
این نشان‌گر هم‌بارز است و امکان تشخیص افراد خالص را از افراد ناخالص فراهم می‏آورد؛
فراوانی این نشان‌گر در حد بالایی است؛
RFLP تحت تاثیر عوامل محیطی داخلی و خارجی نبوده و صد در صد ژنتیکی است(8).
برخی معایب RFLP
دشواری، پیچیدگی و وقت‌گیر بودن؛
RFLP ژنوم‌های بزرگ نیازمند کاربرد مواد پرتوزا یا روش‌های پیچیده‏تر و گران‏تر بیوشیمیایی است؛
RFLP نیازمند نگه‌داری میکروارگانیسم‌ها به‌منظور تهیه‏ی کاوشگر است که خود بر پیچیدگی این روش می‏افزاید؛
هزینه‏ی اولیه و نگه‏داری کاوشگر‏ها و کاربرد آنها بسیار زیاد است؛
نیازمندی به مقدار نسبتا زیاد DNA از محدودیت‏های دیگر روش RFLPاست به‌طوری که ده‏ها میکروگرم از DNAبرای هر فرد به منظور تجزیه‏ی ژنوم مورد نیاز است؛
از دیگر محدودیت‏های این نشان‌گر آن است که در گونه‏های بسیار نزدیک به یکدیگر این نوع نشان‌گر‏ها آلل‏های مشابهی را نشان می‏دهند(8).
1-3-3-1-2 پویش ژنومی نشانه‏های هضم (RLGS)در سال1991، هاتادا و همکاران روشی را برای شناسایی و انگشت‌نگاری موجودات عالی ابداع و معرفی کردند. پیش از ابداع این روش که بر مبنای نشان‌دار کردن هم‌زمان انتهای هضم شده‏ی هزاران قطعه‌ی DNA است، ردیابی و ثبت موجودات عالی با روش نشان‌دار کردن انتهای هضم شده غیر ممکن می‌نمود. دو دلیل اصلی برای این تصور ذکر شده است:
ژنوم موجودات عالی بسیار بزرگ و پیچیده است برای مثال ژنوم انسان 109×3 جفت باز دارد و در نتیجه‏ی هضم آن با آنزیمی مانند EcoRI بیش از یک میلیون قطعه‌ی DNA به وجود می‌آید. تفکیک این تعداد مولکولDNA حتی با الکتروفورز دو بعدی نیز غیر ممکن است.
معمولا DNA ژنومی در هنگام استخراج به صورت تصادفی و غیر‌اختصاصی شکسته می‌شود و ایجاد مولکول‏هایی با انتهای تصادفی می‏کند. این امر سبب ایجاد پس‌زمینه‌ی ناشی از نشان‌دار شدن این انتهاها طی فرایند نشان‌دارکردن می‏شود‌(9).
برای رفع این دو نقص تدابیری پیش‏بینی شد و روش RLGS ابداع گردید. این روش جدید که برای تجزیه و تحلیلDNA ژنومی به‌کار می‌رود، بر مبنای این فرضیه است که نقاط برش اختصاصی آنزیم‏های محدودگر می‌توانند به‌عنوان نشانه و وجهه تمایز ارقام و افراد به کار گرفته‌شوند.
در این روش انتهای آزاد مولکول‌های DNA که در اثر صدمات مکانیکی در طی استخراج به وجود آمده‏اند، مسدود می‏شود. سپس برای کاهش پیچیدگی، DNA ژنومی توسط آنزیم‏های محدودگر، با محل برش نادر، هضم و نقاط برش به‌طور مستقیم با فسفر پرتوزا نشان‌دار می‏شوند. آنزیم‏های با محل برش نادر معمولا هزاران قطعه DNA به وجود می‏آورند. سپس با الکتروفورز دو‌بعدی، قطعه‏های هضم‌شده‏یDNA از هم جدا شده و خودپرتونگاری صورت می‏گیرد. این روش یک الگوی دو بعدی با هزاران نقطه‏ی پراکنده (قطعه‏های نشان‌دارDNA) ایجاد می‏کند که هر یک می‏توانند به عنوان یک نشان‌گر به کار گرفته شوند(10)
برخی از مزایای روشRLGS
در هر آزمایش هزاران نشان‌گر به‌دست می‌آید؛
مقدار کمی DNAمورد نیاز است؛
در صورت استفاده از آنزیم‌های محدودگر متفاوت، تفاوت‏های بیشتری ظاهر و ثبت خواهند شد[10].
برخی از معایب روش RLGS
DNA مورد نیاز برای این روش باید از کیفیت مطلوبی برخوردار باشد؛
هضم ناقص DNA توسط آنزیم‏های محدودگر نتایج تکرار ناپذیر و گمراه کننده‏ای خواهد داشت؛
این روش پیچیدگی فوق العاده‏ای داشته و تفسیر نتایج حاصل از آن دشوار است(10).
1-3-3-1-3 ماهوارک‏ها
ماهوارک‏ها نخستین بار در سال 1985 توسط جفری و همکاران گزارش شدند. پس از آن در سال 1988 تکثیر جایگاه‏های ژنی خاص نواحی تکرارشونده، روی ماهوارک‏ها در ژنوم انسان انجام شد.
این دسته از نشان‌گرها از نظر تکنیکی مبتنی بر استفاده از کاوشگرهای مصنوعی و کاربرد مواد پرتوزا و روش ساترن هستند.
ماهوارک‌ها واحدهایی 10 تا 100 جفت بازی هستند که ممکن است صدها بار تکرار شده باشند. آنها معمولا یک هسته مشترک 10 تا 15 جفت بازی دارند که احتمالا در تنوع‌پذیری ماهوارک‌ها موثرند. ماهوارک‌ها بیش‌تر در نواحی یوکروماتین ژنوم پستانداران، قارچ‌ها و گیاهان متمرکز‌ند. تنوع‌پذیری ماهوارک‌ها در حدی است که گاهی در انگشت‌نگاریDNA انسان مورد استفاده قرار می‏گیرند. از جمله‌ی ماهوارک‌ها می‏توان به تکرارهای پشت سر هم با فراوانی بالا (VNTR) اشاره کرد[11]. VNTR ها به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شوند: VNTR تک مکانی و VNTR چند مکانی.
دسته‏ی نخست، تعداد متفاوت ردیف‌های تکراری در یک جایگاه ژنی و دسته‏ی دوم تعداد متفاوت ردیف‌های تکرار‌شونده در چندین جایگاه ژنی را نشان می‌دهند. الگوی بانددهی به‌دست آمده با استفاده از کاوشگر‌های VNTR تک مکانی ساده‏تر و قابل فهم‌تر است، زیرا هر فرد تعداد کمی باند واضح را نشان می‏دهد. در حالی‌که تعداد باندهای به دست آمده از کاوشگرهای مخصوص VNTRچند‌مکانی بیش‌تر است، به‌طوری که به‌طور هم‌زمان تا بیش از 30 باند به دست می‏آید(12).
در نخستین نشان‌گرهای مبتنی بر ماهوارک‌ها، از الیگونوکلئوتید‏های حاوی ریزماهواره به عنوان کاوشگر استفاده گردید و توسط علی و همکاران انگشت‌نگاری الیگونوکلئوتیدی نام‌گذاری شد.
از کاوشگرهای الیگونوکلئوتیدی نشان‏دار‌شده مکمل با موتیف‌های کوتاه تکرار‌شونده در هیبریداسیون در ژل، با به کارگیری DNAژنومی برش داده شده با آنزیم‌های برشی خاص و الکتروفورز ژل آگارز استفاده شده است. گوبتا و وارشنی در سال2000 طی تحقیقات خود مراحل زیر را برای انگشت‌نگاری الیگونوکلئوتیدی مطرح کردند:
جداسازیDNA ژنومی با وزن مولکولی زیاد
هضم DNAژنومی با یک آنزیم محدودگر مناسب
تفکیک قطعه‌های حاصل از هضم روی ژل آگارز
انتقال ساترن قطعه ها به غشا
دو ‏رگ‏گیری غشا با کاوشگر‏های(نشاندار با مواد پرتوزا یا غیر پرتوزا) الیگونوکلئوتیدی دربردارنده‏ی ردیف‌های دو یا سه تایی تکراری
خودپرتونگاری یا رنگ آمیزی برای مشاهده‏ی قطعه‌های دو رگ‌شده.
به‌کمک این روش می‌توان تنوع نواحی تکرار‌شونده‏ی مورد نظر را آشکار کرد. قطعه‌هایی از DNA که با الیگونوکلئوتیدها دو ‌رگ می‌شوند، در دامنه‌ای از اندازه‏ی چند صد جفت تا ده کیلو جفت باز قرار می‏گیرند. هم‌چنین گاهی بیش از یک نوع ماهواره در داخل یک قطعه‏ی برش داده شده قرار می‌گیرد. تفاوت‏هایی که این نوع نشان‌گرها نشان می‏دهند، به دلیل تفاوت در طول قطعه‌های برش داده‌شده‌ای است که در بردارنده‏ی ماهوارک‌ها هستند. از این روش برای شناسایی ژنوتیپ‌ها و همچنین در ژنتیک جمعیت استفاده می‌شود(12).
پس از مدتی، لیت و لوتی و سه گروه دیگر همین روش را برای ریزماهواره‏ها(عمدتا از نوع (CA)n) به‌کار بردند و دریافتند که ریز ماهواره‏ها به دو دلیل به مراتب آسانتر از ماهوارک‌ها با روش PCR تکثیر می‏شوند:
1-ریزماهواره‏ها کوچکتر از ماهوارک‏ها هستند؛
2-ردیف‌های تکرار‌شونده ریز ماهواره‏ای فراوانتر و توزیع آنها در کل ژنوم یکنواخت‌تر ازماهوارک‏هاست(13).
1-3-3-2 نشان‌گرهای مبتنی بر PCRنشان‌گرهای مبتنی بر PCR نشان‌گرهایی هستند که از توالی الیگونوکلئوتیدی به عنوان آغازگر برای تکثیر قطعه‏ی خاصی از DNA استفاده می‌کنند. روش‏های مختلف در این گروه، در طول و توالی آغازگرها، سختی شرایط PCR و روش‏های جداسازی و آشکار کردن قطعات با همدیگر فرق دارند.
انواع نشان‌گرهای مبتنی بر PCR به شرح زیر است:
تفاوت طول قطعه‌های حاصل از تکثیر(AFLP)
DNA چند شکل تکثیر‌شده‏ی تصادفی(RAPD)
تفاوت تک نوکلئوتیدی(SNP)
نشان‌گرهای مبتنی برنقاط نشانمند از ردیف (STS)
1-3-3-2-1 تفاوت طول قطعه‌های حاصل از تکثیر (AFLP)
در سال 1995 نشان‌گرهای جدیدی ابداع و معرفی شدند که به نظر می‌رسد بسیاری از محدودیت‌های نشان‌گر‌های پیشین را نداشته باشند. در این روش که AFLP نامیده می‏شود نشان‌گرهایی تولید می‏شوند که علاوه بر دارا بودن مزایایRFLP مانند دقت و تکرار‌پذیری ویژگی‌های مثبت روش‌های مبتنی بر واکنش زنجیره‌ای پلی‌مراز را نیز دارند. پایه‌ی این روش تکثیر انتخابی برخی قطعه‌ها از بین تمام قطعه‌های هضم شده‌ی DNA است و سه مرحله‌ی مجزا دارد:
هضمDNA با یه جفت آنزیم محدودگر و اتصال آنها به آداپتور‌های اولیگونوکلئوتیدی؛
طراحی، ساخت آغازگر و تکثیر انتخابی دسته‌ای از قطعه‌های حاصل از هضم .با استفاده از ردیف بازی آداپتور‌ها و نیز ردیف بازی نقاط برش، طراحی و ساخت آغازگر انجام می‌شود، اما برای تکثیر انتخابی قطعه‌های حاصل از هضم دو، سه یا چند نوکلئوتید به انتهای’3 ردیف آغازگر اضافه می‌شود که موجب می‌گردد فقط قطعه‌هایی تکثیر‌شوند که ردیف بلافصل آنها در مجاورت نقطه‌ی برش ،مکمل نوکلئوتیدهای یاد شده باشد؛
جداسازی قطعه‌های حاصل از تکثیر روی ژل‌های توالی‌یابی(پلی‌اکریل‌آمید) و خودپرتونگاری یا رنگ‌آمیزی نقره برای ثبت نتیجه‌ها.
با استفاده از این روش تعداد زیادی از قطعه‌های حاصل از هضم، تکثیر و قابل رویت می‌شوند. این در حالی است که نیازی به دانش اولیه در مورد توالی‌بازی قطعه‌هایی که تکثیر می‌شوند، وجود ندارند. هر یک از این قطعه‌هایی که به صورت باند روی ژل ظاهر می‌شوند، می‌توانند به عنوان یک نشان‌گر ژنتیک مورد استفاده قرار گیرند.
تعداد قطعه‌هایی که با این روش تکثیر می‌شوند، به دقت و توانمندی روش‌های جداسازی (الکتروفورز)، ثبت نتایج و تعداد نوکلئوتید اضافه شده به انتهای آغازگر بستگی دارد. معمولا در این روش بین پنجاه تا صد قطعه‌ی حاصل از هضم تکثیر و با استفاده از ژل‌های پلی‌اکریل‌امید واسرشت ساز ثبت می‏شوند(19)
مزایای AFLP
این روش در مقایسه یا سایر روش‌ها بیشترین تعدا نشان‌گر‌ها به ازای هر ژل را ایجاد می‌کند؛
در این روش نیازی به تهیه و تدارک و نگه‌داری کاوشگر نیست .دقت و تکرار‌پذیری این نشان‌گر به دلیل انتخاب دمای زیاد هم رشته‌سازی و اتصال آغازگر به DNA الگو بیشتر از RAPD است(20).
معایب AFLP
پیچیدگی نسبی این روش در مقایسه با سایر روش‌های میتنی برPCR ؛
عدم اطلاع از جایگاه ژنی نشان‌گر‌ها؛
غالب بودن این نشان‌گر موجب عدم امکان تشخیص افراد خالص از ناخالص می‏گردد؛
تکثیر قطعه‌های غیر‌واقعی در AFLP موجب کاهش قابلیت اعتماد این روش می‏گردد(20).
1-3-3-2-2 DNA چندشکل تکثیرشده‏ی تصادفی(RAPD)در این روش از تک آغازگرهایی به طول هشت تا ده نوکلئوتید که ردیف بازی آن به طور قراردادی تعیین می‌گردد، استفاده می‏شود. در این واکنش یک آغازگر منفرد نقاط مکمل خود را روی دو رشته‏ی DNA ژنومی می‌یابد و در آن نقاط به رشته‌های DNAمتصل می‌شود. چنانچه محل اتصال آغازگرها در روی دو رشته‏ی مقابل به هم نزدیک باشند(فاصله‏ای که DNA قابل تکثیر باشد)، ردیف بین آن دو نقطه طی واکنش PCR تکثیر خواهد شد. فراورده‌های واکنش PCRروی ژل آگارز از هم جدا می‏شوند. تولید هر باند بیانگر وجود شباهت زیاد بین ردیف بازی آغازگرها و ردیف بازی محل اتصال درDNA ژنوم است. به طور معمول هر آغازگر تکثیر چندین جایگاه مختلف را درDNA ژنومی هدایت خواهد کرد. وجود یا عدم وجود یک باند واحد در ژل های RAPD بیانگر جهش نقطه‌ای در محل اتصال آغازگرها و یا حذف یا (اضافه) شدن در ناحیه قابل تکثیر است. بنابراین چند شکلی در RAPDمعمولا به شکل حضور و غیاب یک باند پدیدار می‏شود. بدین معنی که نشان‌گرهای RAPD از نوع غالب‌اند و افرادی که دو نسخه از یک آلل دارند، به طور کمی از افرادی که یک نسخه از آن آلل را دارند، قابل تشخیص نیستند. تفاوت طول قطعه‏ها در RAPD از طریق تکثیر قطعه‌های DNA مکمل با ردیف‌های آغازگرهای اختیاری (ردیف مشخص ولی تصادفی) به‌دست می‌آیند. قطعه‏های تکثیر شده به صورت نوارهایی با وزن مولکولی متفاوت به‌طور مستقیم روی ژل قابل مشاهده‌اند (15).
مزایای RAPD
عدم نیاز به کاوشگر، مواد پرتوزا و غیره؛
امکان بررسی هم زمان چندین جایگاه در ژنوم؛
عدم نیاز به اطلاعات اولیه در مورد ریف DNA برای ساخت آغازگر(16).
معایب RAPD
عدم تکرار پذیری؛
حساسیت بسیار به آلودگی؛
در صورت تغییر شرایط محیطی ظهور باندهای جدید؛
نامعلوم بودن جایگاه نشان‌گر RAPD روی نقشه‌ی ژنتیکی(16).
1-3-3-2-3 تفاوت تک نوکلئوتیدی(SNP)تنوع‌ها و تفاوت‌هایی که به واسطه‏ی اختلاف در یک جایگاه نوکلئوتیدی(به علت جایگزینی، حذف یا ازدیاد) اتفاق می‌افتند، با عنوان تفاوت تک نوکلئوتیدی نامیده می‏شوند. این نوع از تنوع به‌وفور در ژنوم انسان اتفاق می‏افتد به طوری که مطالعات انجام گرفته توسط کاتانو-آنولز و گرس هوف (1998) در ژنوم انسان و اسب نشان می‏دهد که در فاصله‏ی هر دویست و پنجاه تا چهارصد نوکلئوتید یک SNP وجود دارد(17).
با اینکه‌SNP ها به وفور در ژنوم انسان یافت می‌شوند، ولی ایجاد و توسعه‌ی نشان‌گرهای SNP چندان آسان نیست. تهیه نشان‌گر‏های SNP شامل مراحل زیر است:
تعیین ردیف DNA اطراف SNP؛
تکثیر قطعه‌ای منحصر به فرد از DNA به کمک PCR به منظور غربال SNP؛
شناسایی SNP که شامل مشاهده‌ی دو آلل در افراد مختلف می‌باشد؛
مکان‌یابی نشان‌گر SNP و تعیین جایکاه خاص کروموزومی آن؛
تعیین فراوانی دو آلل در جمعیت؛
بررسی SNP در افراد و ژنوتیپ‌های مختلف(17).
برخی از معایب نشاگرهای SNP
SNPها به دلیل داشتن فقط دو آلل در یک جایگاه ژنی نسبت به نشان‌گر‌های چند آللی، اطلاعات کمتری را در نقشه‌های پیوستگی نشان می‌دهند؛
شناسایی نشان‌گرSNP بسیار پر‌هزینه و هم‌چنین زمان‌بر است(17).
1-3-3-2-4 نشان‌گرهای مبتنی برنقاط نشانمند از ردیف(STS)هر نشان‌گری که مبتنی بر واکنش PCR باشد و با استفاده از آغازگرهای اختصاصی (معمولا بیش از بیست نوکلئوتید) ایجاد شود، یک نقطه‌ی نشانمند از ردیف نامیده می‏شود، زیرا پیش از طراحی آغازگر، بی‏شک در یک مرحله ردیف‌یابی صورت گرفته است. نشان‌گرهایی همچون تفاوت طول قطعه‌های قابل تکثیر (ALP) و ریزماهواره‏ها از آن جهت که مستلزم ردیف‏یابی برای طراحی آغازگر به منظور تکثیر DNA در یک نقطه‌ی خاص هستند، ذیل STS دسته‌بندی می‌شوند:
-تفاوت طول قطعه‏های قابل تکثیر(ALP)
-ریز ماهواره‌ها (18).
1-3-3-2-4-1 تفاوت طول قطعه‏های قابل تکثیر(ALP)
ALP یکی از ساده‏ترین و سریع‏ترین نشان‌گرهای مبتنی بر PCR است. اگر ردیف باز‏های قطعه‏ای از DNA در یک موجود مشخص باشد (یا دست کم بخشی از دو انتهای آن قطعه معلوم باشد)، براساس آن می‏توان به طراحی و ساخت مصنوعی آغازگرهایی به طول بیست تا سی نوکلئوتید اقدام کرد. چنان‌چه نمونه‏های مختلف DNA توسط این آغازگرها و از طریق واکنش زنجیره‏ای پلی‌مراز تکثیر و سپس روی ژل الکتروفورز از هم جدا شوند، در صورت وجود اختلاف در طول قطعه‏ی قابل تکثیر، باندهایی به اندازه‏های مختلف تولید خواهند شد که بیانگر وقوع پدیده‏ی حذف یا اضافه در بین نمونه‏های مورد مطالعه است. این تفاوت در اندازه‏ی قطعه‏های قابل تکثیر که جهش‏های ژنتیک را نشان می‏دهد به عنوان نشان‌گرهای ژنتیک مورد استفاده قرار می‏گیرد(14).
مزایای ALP
از نظر کاربردی در بین نشان‌گرهای DNA،یکی از سریع ترین و ارزان‌ترین‌ها است؛
به‌کاربرد مواد پرتوزا یا بیوشیمیایی پیچیده نیاز ندارد؛
به‌تدارک، نگهداری و کاربرد کاوشگرها نیاز ندارد؛
بسیار اختصاصی عمل می‌کند، تکرار پذیری آن خوب است و تا حد بسیار زیادی می‌توان به نتایج آن اعتماد داشت؛
به‌مقدار خیلی کمی از DNA نیاز است؛
هم‌بارز بودن این نشان‌گر امکان تشخیص افراد خالص از هر یک از انواع افراد ناخالص را فراهم می‌آورد(14).
معایب ALP
طراحی و ساخت آغازگرها، به اطلاعات اولیه در مورد ردیف DNAژنوم مورد مطالعه نیاز دارد که با توجه به اینکه ژنوم بسیاری از موجودات به طور کامل در دسترس نیست این روش استفاده بسیار کمی دارد؛
هزینه‌ی اولیه مورد نیاز به منظور تولید تعداد کافی نشان‌گر ژنتیک با توزیع مناسب در سرتاسر ژنوم بسیار زیاد و مستلزم صرف وقت است(14).
1-3-3-2-4-2 ریزماهواره‌هاریزماهواره‏ها شامل واحدهای یک الی شش تایی تکرار شونده هستند که در ژنوم بیشتر یوکاریوت‏ها پراکنده‏شده‏اند. به طوری که در هر ده کیلو جفت باز از ردیف DNA دست کم یک ردیف ریزماهواره‏ای دیده می‏شود. طول ریز‌ماهواره‏ها معمولا کمتر از 100 جفت باز بوده و توسط دو ردیف منحصر به فرد در دو طرف محدود شده‏اند. ریزماهواره‏ها به سه گروه عمده‌ی تکرارهای کامل، تکرارهای ناکامل (معمولا توسط بازهای غیرتکرارشونده قطع می‌شوند) و تکرارهای مرکب(دو یا تعداد بیشتری از واحدهای مجاور یکدیگر) تقسیم می‏شوند. تعداد تکرارها در هر واحد بسیار متفاوت است. حداقل تعداد واحد تکرار‌شونده برای ریز ماهواره‏های دو نوکلئوتیدی به ترتیب ده و هفت بار تکرار تعیین شده است(21).
مزایای ریزماهواره‏ها
کاربرد آنها و تفسیر نتایج نسبتا ساده است؛
سیستم چند آللی(تا 11 آلل) از ویژگی‌های بارز این نوع نشان‌گر است؛
ریزماهواره‌ها بسیار متنوعند؛
به وفور در ژنوم یوکاریوت‏ها یافت می‏شوند؛
بیشتر ریزماهواره‏ها غیر‏عملکردی هستند؛
همبارز هستند [22].
1-4 فراوانی، توزیع و سازماندهی ریزماهواره‏ها در داخل ژنومریزماهواره‌ها بسیار فراوان بوده و در کل ژنوم موجودات به صورت تصادفی پراکنده اند. فراوانی ریزماهواره ها در بین موجودات زنده متفاوت است. برای مثال تخمین زده شده است که ژنوم انسان به طور میانگین ده برابر بیشتر از گیاهان ریزماهواره دارد. علاوه برDNA کروموزومی تعداد زیادی ریزماهواره در DNA کلروپلاست ها نیز گزارش شده است. به کمک روش‏هایی از قبیل دورگه‏گیری در ژل، نقشه‏یابی ژنتیکی و فیزیکی و هم چنین دورگه‏گیری در محل فلورسنت، ثابت شده است که ریزماهواره ها به طور یکنواخت در ژنوم پراکنده‏اند. اگرچه در برخی موارد می توانند به صورت مجتمع قرار گرفته باشند(12).
1-5 مکانیسم ایجاد تنوع در طول توالی‏های تکراریچنین فرض می‏شود که جهش در تعداد واحدهای تکرار شونده در هر یک ازDNA های تکرار شونده با یکی از دو سازوکار کراسینگ آور نامساوی(uco) یا جفت نشدن ناشی از سرخوردن در طول رشته (خطای همانندسازی DNA ) صورت می‏گیرد. بیشتر عقیده بر این است که ریزماهواره‏ها و ماهواره‏ها توسط سازوکار کراسینگ آور نامساوی ایجاد می‏شوند، ولی در مورد ریزماهواره‏ها برخی افراد یکی از دو سازوکار و برخی دیگر هر دو سازوکار را موثر می‏دانند(23).
1-5-1 کراسینگ اور نابرابرگاهی کراسینگ اور نابرابر در داخل تکرارهای ریزماهواره‏ای بین کروموزوم های مشابه یا خواهری اتفاق می‏افتد و سبب تغییر در تعداد واحدهای تکرار شونده می‏شود.(شکل 1-2).کراسینگ اور نابرابر می‏تواند هم در میوز و هم میتوز اتفاق بیفتد. چنین توجیه می‏شود که وجود نواحی تکرارشونده احتمالا مانع از ردیف شدن کامل در همولوگ یا کروموزوم‏های خواهری می‏شود. به نظرمی‏رسد که این نوترکیبی مکانیزم اصلی ایجاد تنوع مینی‏ستلایتی است(23).

شکل 1-2 کراسینگ آور و مبادلات نابرابر بین کروماتیدهای خواهری سبب ایجاد حذف شدگی یا الحاق می‌شود(23.)
1-5-2 عدم جفت شدن ناشی از سرخوردن DNA در طول رشته(خطاهای همانند سازی)گاهی DNA پلی‌مراز در طول همانند سازی در نواحی تکرار شونده‏ی ریز ماهواره‏ای سر می‏خورد و موجب تغییر در تعداد واحد تکرار شونده می‏شود. در حقیقت سر خوردن پلی‌مراز در طول نواحی تکراری موجب عدم جفت شدن کامل دو رشته‏ی DNA شده و در نهایت حلقه‌هایی در رشته‌ی الگو یا رشته‏ی جدید ایجاد می‏شود(شکل1-3). این امر مکانیسم اصلی به وجود آورنده‏ی چندشکلی در میکروستلایت‌هاست(23).

شکل 1-3 متزلزل بودن پلی‌مراز حین همانندسازی DNA می‏تواند طول تکرار را به اندازه یک یا دو واحد تغییر دهد(23).اگر نتیجه‏ی همانند سازی ایجاد واحد های تکرار شونده‏ی اضافی باشد، حلقه در رشته ی جدید و اگر نتیجه‌ی همانند سازی کاهش در تعداد واحد‏های تکرار شونده باشد، حلقه در رشته‏ی الگو تشکیل خواهد شد(23).
گلدستین و شلوترر فرضیه‏ی عدم جفت شدن ناشی از سر‏خوردن در طول رشته را نسبت به فرضیه کراسینگ آور نامساوی به دلایل زیر به واقعیت نزدیکتر دانسته‏اند:
الف)‌در انسان بسیاری از تغییرات ریز ماهواره‏ای موجب تغییر در نشان‌گر های مجاور ناحیه ی ریز ماهواره‏ای نمی‌شود. بنابراین در ایجاد چنین تغییراتی نوترکیبی بی‏تاثیر است. از آنجا که جهش در فرضیه کراسینگ اور نامساوی، وابسته به نوترکیبی است، تغییرات ریز ماهواره ای و عدم تغییر نقاط مجاور با این فرضیه قابل توجیه نیست.
ب)‌نقصان در ژن‏هایی که در نوترکیبی نقش اساسی دارند تاثیری در پایداری ریز ماهواره‏ها ندارد.
ج)‌مطالعات انجام گرفته در ساکارومایسزسرویزیه نشان می‏دهد که پایداری ریز ماهواره‏ها در سلول‏هایی که تقسیم میوز را انجام می‏دهند مشابه با یاخته ها در تقسیم میتوز است. با توجه به اینکه نوترکیبی در میوز بیشتر از میتوز است، پس اگر فرضیه‏ی کراسینگ اور نامساوی صادق باشد، باید ریز ماهواره‏ها در میوز ناپایدارتر از میتوز باشد(23).
1-6 دامنه تنوع واحدهای تکرارشوندهدو مدل متفاوت برای توصیف دامنه‏ی تنوع تعداد واحدهای تکرار شونده‏ی ریز ماهواره‏ای وجود دارد:
1.مدل جهش گام به گام
2. مدل آللی نا محدود
1-6-1 مدل جهش گام به گاماگر فرض کنیم در ریزماهواره‏ها یک گام معادل تغییر در یک واحد تکرار شونده باشد، بنابر این مدل ریز ماهواره‏ها از نظر اندازه فقط در تعداد محدودی گام تفاوت دارند، به‌طوری که هر گام از گام بعدی به وسیله‏ی یک واحد تکرار شونده جدا می‏شود. در این مدل چنین فرض می‏شود که بسیاری از جهش‏های با فراوانی زیاد، فقط ریزماهواره‏ها را در یک گام یا دو گام‌(در یک زمان) تغییر می‏دهند. طرفداران این نظریه معتقدند که در بیشتر آزمایش‏ها، بیشترین تغییر در ساختار ریزماهواره‏ها مربوط به افزایش یا کاهش در یک واحد تکرار شونده بوده است(10).
1-6-2 مدل آللی نا‏محدودبر اساس این مدل هیچگونه محدودیتی در اندازه‏ی پتانسیل ریزماهواره‏ها وجود ندارد. از این رو تعداد نا محدودی از انتخاب‏ها می‌توانند اتفاق بیفتند که تمامی آنها احتمال یکسان را داشته باشند.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند که ترکیبی از این دو مدل(عموما تغییر در یک یا دو واحد تکرار شونده و به مقدار کمتر تغییرات بزرگتر) بهتر می‌تواند تغییرات جهشی در ریزماهواره‏ها را توضیح دهد(10).
1-7 مارکرهای STRتوالی‏های تکراری کوتاه پشت سر هم(STRS) ، توالی‏های تکرارشونده کوتاه با طول 1-13 نوکلئوتید هستند که به شکل سر به دم قرار می‏گیرند. در ژنوم انسان، معمول‏ترینSTR ، توالی دو نوکلئوتیدی [CA]n است،که در این فرمول n تعداد تکرارهاست که معمولا بین 5 تا 20 بار متغیر است(24).
1-8 کاربرد مارکرهای STRمارکرهایSTR کاربردهای فراوانی دارد که از مهمترین آنها تعیین هویت افراد است(25). تعیین هویت در موارد بسیاری کاربرد دارد که از جمله‏ی آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- مطالعات شجره‏ای و روابط فامیلی
2- شناسایی هویت قربانیان حوادث
3- تعیین هویت در موارد جنایی
4- ردیابی تاریخ بشر و مطالعات جمعیتی(26).
1-8-1 مطالعات شجره‏ای و روابط فامیلیاز مارکرهایSTR می توان برای بررسی خویشاوندی دو یا چند نفر استفاده کرد. این نوع مطالعه را آنالیز فامیلی می‌گویند و کاربرد متداول آن در بررسی رابطه والدین ـ فرزندی است(27).
هرساله بیش از 300000 مورد تست ابویت به منظور تعیین رابطه پدر فرزندی در ایالات متحده انجام می‏شود. این تست‏ها معمولا شامل یک مادر، یک کودک و یک یا چند پدر مدعی است. همانطور که می‏دانیم هر فرد دارای دو سری آلل می‏باشد که یک سری آن را از پدر و سری دیگر را از مادر دریافت کرده است. بدین منظور آلل‏های پدر و فرزند برای یافتن تعدادی از جایگاه‏هایSTR مورد بررسی قرار می‏گیرند. اساس این تست بر این است که در فقدان جهش، آلل‏های کودک باید مطابقت کاملی با آلل‏های پدری و مادری داشته باشد(28-29-30).

شکل 1-4 آلل‏های فرزندان مجموعه‏ای از آلل‏های والدین آنها می‏باشد(26).علاوه بر این بسیاری از افراد برای شناسایی اقوام خود از مارکرهایSTR استفاده می‏کنند. برای مثال با آنالیز STR های کروموزومY می توان نسبت فامیلی میان مردان یک خانواده را مشخص کرد. زیرا همان‌طور که می‏دانید کروموزومY توارث پدری دارد و از پدر به تمام پسران به ارث می‌رسد. پس طبیعی است که تمام پسران خانواده در همه‏ی نسل‌هاSTR های یکسانی روی کروموزوم Y خود داشته باشند. آزمایشی که بدین منظور انجام می‏گیرد آزمایش Y-filer نامیده می‏شود. به کمک این آزمایش می‏توان روابط میان برادرها، عمو و برادرزاده و... را مشخص نمود(27-31).
1-8-2 شناسایی هویت قربانیان حوادثفجایع بزرگ، طبیعی یا بدست بشر، می‌تواند جان افراد بسیاری را بگیرد، تست‏‏‏هایی که برای شناسایی قربانیان حادثه انجام می‏شود، تست تعیین هویت قربانیان حادثه نامیده می‏شود. از این تست در مواردی مانند سقوط هواپیما ،آتش سوزی‏های بزرگ و حوادث تروریستی استفاده می‏شود. در این قبیل حوادث با استفاده از اسامی افراد، خانواده‏های آنها شناسایی می‏شوند و پس از مراجعه‏ی خانواده‌ها، از اعضای خانواده شامل پدر، مادر، فرزند، خواهر و برادر نمونه‏ی DNA گرفته می‏شود و نواحی STR آنها بررسی می‏شود. پس از این مرحله با استفاده از DNAبه دست آمده از بقایای اجساد پروفایل ژنتیکی آنها تهیه می‏شود و در نهایت با مقایسه‏ی پروفایل‏های تهیه شده هویت قربانیان شناسایی می‏شود(32).
1-8-3 تعیین هویت در موارد جناییتعیین هویت در موارد جنایی شامل دو بخش می‏باشد:
شناسایی افراد مجهول الهویه
ردیابی مجرمین(25).
1-8-3-1 شناسایی افراد مجهول الهویههر ساله میلیون‏ها نفر در سراسر جهان تحت شرایط مشکوکی مفقود می‏شوند. بسیاری از این افراد قربانی فعالیت‏های مجرمانه از قبیل تجاوز و قتل می‏شوند و هویت آنها ناشناس باقی می‏ماند. در این موارد هم می‏توان از مارکرهای ژنتیکی موجود در DNA افراد برای تعیین هویت آنها استفاده کرد(33).
سه دسته نمونه در مورد افراد قربانی وجود دارد:
1-نمونه مستقیم از فرد قربانی
2-نمونه خانواده قربانی
3-نمونه‌های ناشناس باقی مانده از انسان در صحنه‏ی جرم
این نمونه‏ی باقی مانده می‏تواند استخوان، دندان، بافت، تار مو، لکه ی خون و یا هر چیز دیگری باشد(34).
1-8-3-2 ردیابی مجرمینعلاوه بر این می‏توان از آنالیز DNA برای ردیابی و شناسایی مجرمین استفاده کرد. این که فردی مرتکب جرم و جنایتی بشود و نمونه‌ای از DNA خود را به جا نگذارد، تقریبا غیرممکن است. مو، لکه‌های خون و حتی اثر انگشت، مقادیر بسیار جزئی از DNA را دارند که برای مطالعه با PCR کافی هستند. این بررسی‌ها لازم نیست که بلافاصله انجام شوند، زیرا در سال‌های اخیر، با آزمایش DNA روی مواد بایگانی شده، تعدادی از جنایات گذشته ـ با عنوان پرونده‌های مختومه ـ نیز روشن شده است(35).
باید به خاطر داشته باشیم که یک پروفایل DNA به تنهایی فاقد اعتبار است و کاربردی ندارد. همیشه برای بررسی یک پروفایل DNA نیاز است که یک مقایسه‏ای انجام شود:
1-نمونه ی مورد بررسی که با Q مشخص می شود
2-نمونه شناخته شده که با K نمایش داده می شود
در موارد جنایی، نمونه ی صحنه ی جرم (Q) با نمونه ی فرد مظنون (K) و یا مظانین (K1,K2,K3,K...) مقایسه می شود . در یک مورد بدون مظنون، نمونه ی صحنه ی جرم با نمونه هایی که در اطلاعات کامپیوتری از افراد سابقه دار وجود دارد، بررسی می شود . (K1,K….,KN)(34).

شکل 1-5 شناسائی مجرمین به کمک مارکرهای STR(26).1-8-4 ردیابی تاریخ بشر و مطالعات جمعیتیباستان شناسان با بررسی و مقایسه توالی DNA انسان‌های امروزی با افراد مرده، به کشف منشأ تکاملی انسان امروزی و مسیرهای استقرار انسان در کره زمین می‌پردازند. این زمینه تحقیقاتی آرکئوژنتیک نامیده می‌شود(35).
ردیابی مهاجرت انسانی در طول تاریخ با استفاده از آنالیز DNA روش نوینی است. هدف از این کار تخمین ارتباط میان جمعیت ها بر اساس شباهت‏ها و تفاوت‏هایDNA آنها است. به همین منظور پروژه‏ی عظیمی در سال2005 به منظور ردیابی تاریخ بشر انجام شد که در آن از ده ها هزار نفر از افراد در سراسر جهان آزمایش به عمل آمد. اساس کار بر این مطلب است که اگر تکامل ژنوم‏ها به دلیل انباشتگی جهش ها رخ داده باشد، بنابراین میزان اختلاف در توالی نوکلئوتید های دو ژنوم می تواند زمان حضور جد مشترک آنها را مشخص نماید. انتظار می رود دو ژنومی که اخیرا از یکدیگر جدا شده اند در مقایسه با دو ژنومی که جد مشترک آنها قدیمی‏تر است، اختلاف کمتری داشته باشند(36).
در مطالعه روی یافتن مبدا انسان‏های امروزی و الگوی جغرافیایی مهاجرت‏های بشر از مطالعه‏ی ژن‏ها در جمعیت‏ها می‏توان استفاده کرد. بدین منظور ژن‏های انتخابی جهت بررسی باید دارای گوناگونی باشند. در صورت فقدان گوناگونی ژن‏ها، اطلاعات فیلوژنتیکی بدست نمی‏آید، زیرا همه‏ی افراد حتی اگر به جمعیت‏های مجزایی تقسیم شده باشند که تنها به صورت متناوب با یکدیگر آمیزش داشته‏اند، همچنان دارای همانندی‏های بسیاری خواهند بود. بدین معنی که توالی DNA مورد استفاده در آنالیز فیلوژنتیکی باید از متنوع ترین توالی‏های متغیر باشد(36).
در انسان از سه نوع توالی استفاده می‏شود :
ژن های چند آللی مانند اعضای خانواده‏ی HLA، که اشکال بسیار متفاوتی دارند .
ریز ماهواره‏ها که STR ها نیز جز این گروه به حساب می‏آیند .
DNA میتوکندریایی که به دلیل فقدان سیستم‏های ترمیمی موجود در هسته‌های سلول انسان که نسبتا به سرعت دچار انباشتگی نوکلئوتیدی می‏شوند. انواع مختلف DNA میتوکندریایی موجود در یک گونه را هاپلوگروه می‏نامند(36).
باید توجه نمود که آلل‌ها و هاپلوگروه‌های مختلف به طور هم‌زمان در جمعیت‌ها وجود دارند. به این ترتیب این لوکوس‏ها چند شکلی بوده و به کمک مقایسه ترکیب آلل‌ها و یا هاپلوگروه‌های آنها می‌توان اطلاعات مربوط به وابستگی بین افراد مختلف را بدست آورد. به دلیل جهش‌های ایجاد شده در سلول‏های تولید مثلی هر یک از موجودات، آلل‏ها و هاپلوگروه‏های جدیدی در جمعیت ظاهر می‏شوند. هر یک از آلل‏ها، فراوانی آللی خود را دارند که در طول زمان به دلیل انتخاب طبیعی و تغییر ژنتیکی اتفاقی تغییر می‌کند. انتخاب طبیعی به دلیل تغییر در تناسب (توانائی یک موجود جهت بقا و تولید نسل) رخ می‌دهد و بنابر نظریه‌ی داروین منجر به حفظ انواع مناسب و از بین رفتن انواع زیان آور می‏گردد. به این ترتیب انتخاب طبیعی، فراوانی آلل‏های کاهنده‏ی تناسب را کم کرده و فراوانی آلل‏های افزاینده‌‌ی تناسب را افزایش می‏دهد. در حقیقت در یک جمعیت آلل‏های اندکی ایجاد می‏شوند که تاثیر قابل توجهی بر تناسب موجود داشته باشند، اما هم‌چنان فراوانی آنها به دلیل تغییر ژنتیکی اتفاقی که جز جدا نشدنی طبیعت تولد،تولید مثل و مرگ است در حال تغییر می‏باشد. به دلیل انتخاب طبیعی یا تغییر ژنتیکی اتفاقی ممکن است یک آلل در جمعیت غالب شده و فراوانی آن به صد در صد نیز برسد، به طوریکه این آلل در جمعیت تثبیت شود. اگر یک گونه به دو جمعیت تقسیم شود به طوریکه آمیزش‌های فراوانی بین دو جمعیت رخ ندهد، فراوانی آلل در دو جمعیت به طور مختلف تغییر می‌کند. بنابراین پس از چند ده نسل این دو جمعیت ویژگی‏های ژنتیکی مجزایی را کسب می‏کنند. سرانجام جایگزینی ژنی متفاوتی در این دو جمعیت اتفاق می‏افتد ولی حتی قبل از آن نیز می‏توان از روی اختلاف فراوانی آللی در دو جمعیت، آن دو را از هم باز شناخت(36).
محققان طی سال‏ها تحقیقات در سراسر جهان با استفاده از اصول تئوری اطلاعات، پارامترهای عمومی برای هر جمعیت را به منظور تعیین مقدار اطلاعاتی که مارکرهای STR در جمعیت‏ها به ما می‏دهند، تعریف کردند. در یک نمونه‏گیری از مارکرهای افراد از سراسر جهان، مارکرهایی که بیشترین چندشکلی را در میان جمعیت‏های مختلف داشتند و منحصر به جمعیت‏های خاص بودند، انتخاب شدند .امروزه از این مارکرها برای بررسی تنوع و تفاوت میان جمعیت‏ها استفاده می‏شود(37).
1-9 سایر کاربردهای مارکرهای STRمارکرهای مختلف STR تحت عنوان کیت های تجاری مختلف در کنار تست‏های تعیین هویت کاربردهای گسترده‏ی دیگری دارند که از مهم ترین آنها می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:
جمع آوری سلول های جنینی از خون مادر؛
بیماری های نقشه‏ی ژنومی؛
مشخص نمودن خطوط سلولی؛
تعیین هویت افراد استفاده کننده‏ی سرنگ مشترک؛
تشخیص کلون‏های موفق؛
بررسی و نظارت بر روی پیوند عضو؛
تشخیص کایمرهای ژنتیکی؛
تشخیص تومورهای سرطانی(26).
1-9-1 جمع آوری سلول های جنینی از خون مادرهنگامی که یک خانم باردار است تعدادی از سلول‌های جنینی می‏توانند از راه جفت وارد جریان خون مادر شوند. جمع‌آوری این سلول ها که تحت عنوان micro chimerism خوانده می‏شود و بررسی آنها با مارکرهای STR یک روش غیر تهاجمی برای تعیین رابطه‌ی پدر فرزندی است. همچنین با استفاده از این روش می‏توان جنسیت جنین را نیز تعیین نمود(26).
1-9-2 نقشه‏ی ژنوم بیماری‏ها
اسکن ژنوم انسان برای شناسایی نقشه ژنوم بیماری‏ها به طور معمول با استفاده از حدود چهارصد نشان‌گر STR در سراسر ژنوم در فواصل 10 سانتی مورگان انجام می‏شود. مرکز تحقیقات بیماری‏های ارثی در طول سال ها مطالعات و آزمایشات بسیاری را روی صدها نفر با استفاده از مارکرهای STR انجام داده است. هدف از این آزمایشات یافتن ارتباط میان فراوانی آللی در جمعیت های مختلف و بیماری های ژنتیکی بود. در پژوهش‌های صورت یافته ارتباط میان برخی مارکرها و بیماری‏ها مشخص شد. پس از آن از مارکر‏های مذکور می‏توان برای شناسایی تعیین دقیق محل ناشناخته‏ی ژن بیماری استفاده کرد(26).
1-9-3 تعیین هویت افراد استفاده کننده از سرنگ مشترکیکی دیگر از کاربردهای مارکرهایSTR نشان دادن به اشتراک گذاری سرنگ در میان مصرف کنندگان مواد مخدر است. با این روش و با استفاده ازجایگاه D8 آزمایشگاه قادر به تشخیص هویت فرد و یا افرادی است که از یک سرنگ مشترک برای تزریق مواد مخدر استفاده کرده‏اند. با این روش می‏توان هویت شخصی را که منشا انتقال بیماری عفونی بوده و از سرنگ مشترک با سایر افراد استفاده می‏کرده تعیین نمود(26).
1-9-4 تشخیص کلون‏های موفقهنگامی که یک موجود کلون می‏شود ازSTR Typing برای آزمایش آن موجود استفاده می‏شود. برای مثال در کلون کردن موجوداتی مانند سگ و گربه. این روش برای آزمودن میزان موفقیت در کلون کردن به کار می‏رود. اگر یک پروفایل STR یکسان میان موجود کلون شده و سلول‎های مادری اولیه مشاهده نشود، در این صورت کلون کردن موفقیت آمیز نبوده(26).
1-9-5 بررسی و نظارت روی پیوند عضواز کاربردهای دیگر مارکرهای STR، نظارت پیوند سلول‏های پیوند شده بعد از پیوند مغز استخوان است، آزمایش STR از فردی که پیوند گرفته می‏تواند در تشخیص نارسایی پیوند مفید واقع شود(26).
1-9-6 تشخیص کایمرهای ژنتیکیChimerism حضور دو خط سلولی ژنتیکی متفاوت در یک ارگانیسم است که می‏تواند از طریق پیوند سلول‏های بنیادی خونی و یا انتقال خون و یا به طور ارثی در شخص اتفاق بیفتد. در سال 2004 آزمایشی روی افراد دهنده و گیرنده‏ی پیوند انجام شد که توانایی بالای 27 نشان‌گر STR به کار گرفته شده، ازجمله نشان‌گرهای CODIS در تشخیص کایمرها شگفت انگیز بود(26).
1-9-7 مشخص نمودن خطوط سلولیدر آزمایشگاه خطوط سلولی می‏توانند با سایر خطوط سلولی آلوده شوند. در نتیجه ممکن است با هم مخلوط و یا به یکدیگر تبدیل شوند احراز هویت خط سلولی انسان در حال حاضر به وسیله ی سازمانی در آمریکا انجام شده است. به کمک مارکرهای STR می‏توان آلودگی متقاطع بین خطوط سلولی مختلف را به سرعت کشف کرد و همچنین می‏توان برای مشخص کردن خطوط سلولی انسان به عنوان یک مرجع جهانی سود جست. در طول چند سال گذشته بیش از 500 خط سلولی از انسان به کمک این روش و با استفاده از 8 جایگاه STR بدست آمده است(26).
1-9-8 تشخیص تومورهای سرطانیفقدان هتروزیگوسیتی (LOH) پدیده‏ای است که در آن حذف در یک ناحیه‏ی لوکوس منجر به عدم تکثیر در PCR می‏شود، به طوری که یک هتروزیگوت واقعی به عنوان یک هموزیگوت به نظر می رسد. این پدیده در بسیاری از افراد مبتلا به تومورهای سرطانی دیده می‏شود. بررسی روی بافت های سرطانی با بافت نرمال با استفاده از STR نشان می‏دهد که جایگاه های مختلف در بافت سالم ارتفاع بلندتری نسبت به بافت های سرطانی نشان می دهند؛چرا که LOH سبب حذف در آن ناحیه شده است(26).
1-10 روش‏های کلی شناسایی هویت افراد در سطح مولکولیدو روش کلی برای شناسایی هویت افراد در سطح مولکولی عبارتند از:
اثر انگشت ژنتیکی از طریق هیبرید کردن با DNA جستجوگر
تعیین الگوی DNA با PCR توالی‌های کوتاه تکراری(38).
1-10-1 روش انگشت‌نگاری ژنتیکی از طریق هیبرید کردن با DNA جستجوگراولین روشی که در آنالیز DNA با هدف شناسایی افراد به کار رفت، روشی بود که در اواسط دهه 1980 توسط سر آلک جفری از دانشگاه لیستر ارائه شد . این روش براساس نوع دیگری از تنوع ژنوم انسان، موسوم به توالی تکراری بسیار متغیر پراکنده بود. همانگونه که از نام این توالی‌ها بر می‌آید، این توالی‌ها عبارتند از یک توالی تکراری که در جایگاه مختلفی‌(به‌طور پراکنده) از ژنوم انسان وجود دارد. نکته کلیدی این توالی‌ها این است که جایگاه ژنتیکی آنها متنوع است و در افراد مختلف در جایگاه‌های مختلفی از ژنوم قرار دارند(38).
توالی که در ابتدا برای انگشت‌نگاری ژنتیکی بکار رفت، توالی GGGCAGGANG (N: هریک از چهار نوکلئوتید) بود. برای تهیه اثر انگشت یک نمونه، DNA آن را با آنزیم محدودگر برش می‌دهند و قطعات حاصل را با استفاده از الکتروفورز ژل آگارز از هم تفکیک کرده و با آزمون ساترن بلات مورد بررسی قرار می‌دهند. هیبریداسیون با جستجوگری که دارای این توالی بود چند سری از نوارها را مشخص کرد. هریک از این نوارها مربوط به قطعه‌ای از DNA هضم شده بود که دارای این توالی تکراری بود. به دلیل تنوع جایگاه‌های این توالی اگر این آزمون با نمونه DNA فرد دیگری تکرار شود، نتیجه متفاوتی به دست می‌آید و می‌توان نتایج حاصل را انگشت‌نگاری ژنتیک این افراد محسوب نمود . در شکل 1-6 مراحل انگشت نگاری ژنتیکی نشان داده شده است(38).

شکل 1-6 مراحل انگشت نگاری ژنتیکی(38)
1-10-1-1 محدودیت‏های روش انگشت نگاریاین روش در کارهای جنایی خود را بسیار ارزشمند نشان داد اما سه محدودیت داشت:
مقادیر بالایی از DNA برای انجام آزمون مورد نیاز است، زیرا این روش نیازمند آنالیز هیبریداسیون است. برای انگشت‌نگاری نمی‌توان از مقادیر اندک DNA موجود در مو و لکه‌های خون استفاده کرد.
بحث کردن در مورد الگوهای حاصل از انگشت‌نگاری مشکل است، زیرا نوارهای حاصل شدت و ضعف‌های متفاوتی دارند. از نظر قانونی، کوچک‌ترین اختلاف شدت در انگشت‌نگاری ژنتیکی یک متهم برای برائت او کافی است.
با وجود اینکه جایگاه‌های تکراری پراکنده بسیار متنوع هستند، اما اندک احتمالی نیز برای یکسان بودن یا حداقل تشابه الگوی حاصل از دو فرد وجود دارد. این موضوع می‌تواند منجر به برائت یک متهم شود(38).
1-10-2 روش پروفایلینگ
روش قدرتمند پروفایلینگ DNA چنین مشکلاتی را ندارد. در پروفایلینگ از توالی‌های معروف به توالی‌های چند شکلی STR استفاده می‌شود. در این روش، به وسیله PCR با پرایمرهایی که به توالی‌های جانبی STR می‌چسبند، به سرعت می‌توان مقادیر بسیار اندک DNA را افزایش داد. بعد از PCR، محصولات از نظر اندازه نوارها یا وجود نوارهایی که الل‌ یا آلل‌های موجود در نمونه DNAی مورد آزمون هستند، با الکتروفورز ژل آگارز بررسی می‌شوند. روش پروفایلینگ DNA، به دلیل استفاده از PCR بسیار حساس است و امکان انجام آزمون روی مو و دیگر نمونه‌هایی که مقادیر اندکی DNA دارند، فراهم می‌آورد. در نتایج حاصل نیز شکی وجود ندارد و مقایسه میان پروفایل‌های DNA معمولا به عنوان یک مدرک پذیرفته می‌شود. با استفاده از این روش امکان اینکه دو نفر، البته بجز دوقلوهای یکسان، دارای پروفایل‌ مشابهی باشند برابر یک در 1015 می‌باشد. با توجه به جمعیت کره زمین که حدود 109×6 می‌باشد، امکان تشابه آماری پروفایل مربوطه در دو نفر به قدری اندک است که می‌تواند غیرممکن تلقی گردد. نوع هر STR با PCR بوسیله پرایمرهایی که با فلورسنت نشاندار شده‌اند و به دو طرف نواحی تکرار شونده متصل می‌گردند، تعیین می‌شود. سپس الل‌های موجود در STRها با تعیین اندازه به وسیله ژل الکتروفورز موئینه‌ای مشخص می‌شوند. دو یا چند STR می‌تواند با PCR چندگانه مشخص گردد، مشروط به اینکه محصولات از لحاظ اندازه همپوشانی نداشته باشند یا هر جفت پرایمر با فلورسانت متفاوتی نشاندار شده باشند تا امکان تشخیص در ژل الکتروفورز موئینه را داشته باشند. در شکل 1-7 مراحل روش پروفایلینگ نشان داده شده است‌(38).

شکل 1-7 مراحل پروفایلینگ ‌DNA(36).1-11 تاریخچه استفاده از مارکرهایSTR
مارکرهای STRبرای اولین بار به عنوان ابزاری قوی در تست تعیین هویت انسانی در سال 1990 به‌کار گرفته شدند. دستگاه پزشکی قانونی ((FSS مطالعه برای شناسایی جایگاه‌های جدید و ارتباط جایگاه های شناخته شده با تنوع در جمعیت‏ها را آغاز کرد. پس از آن پلیس سلطنتی کانادا (RCMP) به همراه تعدادی از آزمایشگاه‌های اروپا تلاش‌های اولیه را در رابطه با جایگاه های STR آغاز کردند. اولین جایگاه‏های مورد استفاده شامل چهار جایگاه TH01،VWA ، FES/FPS و.F13A1 نسل دوم کیت‌ها ((SGM شامل جایگاه‌های TH01، VWA‌، FGA ،D8S1179 ،D18S51 و D21S11 بود. پایگاه داده‌های ملی DNA انگلستان ((NDNAD در سال 1995 جایگاه ژن آمیلوژنین (برای تعیین جنسیت) را به کیت SGM اضافه کرد. با توجه به تکنولوژی STR Typingو موفقیت‏هایی که در این زمینه در انگلستان به‌دست آمد، FBI درصدد برآمد که با استفاده از لوکوس‌های STR، بنیان CODIS را شکل دهد(41).
1-12 CODIS چیست؟سیستم شاخص اندیس‌دهی ترکیبی CODISشامل سیزده جایگاه STRاست. در شکل 1-8 محل قرارگیری این جایگاه‌ها روی کروموزوم‌های انسان نشان داده شده‌اند. نرم افزار CODIS در سال 1990 به عنوان نرم افزاری برای FBI تاسیس گردید. این نرم افزار در صورت اولیه برای آنالیز پروفایل‏های RFLP مورد استفاده قرار می‏گرفت که در بانک اطلاعاتی قابل جستجو بود. تکنولوژی DNA پزشکی قانونی و تکنولوژی کامپیوتری با یکدیگر ادغام گردیدند و باعث بهبود این نرم افزار شدند و این بهبود در جهت نیاز‌های پزشکی قانونی صورت گرفت. در سال 1997نرم افزار CODIS بر اساس مارکرهای STR طراحی شد. سیزده جایگاه STRکه امروزه تحت عنوان CODIS خوانده می‏شوند، عبارتند‌از:


D8S2179
D21S11
D7S820
CSF1PO
D3S1358
TH01
D13S317
D16S539
VWA
TPOX
D18S51
D5S818
FGA (42).

شکل 1-8 جایگاه‌های CODIS روی کروموزوم های انسان(25).1-13 کیت مورد استفاده در تعیین هویت
برای تعیین هویت از کیتAmp FI STR Identifiler PCR Amplification استفاده می‌شود، که حاوی 15 جایگاه تترانوکلئوتید STRبه همراه مارکر آمیلوژنین که برای تشخیص جنسیت به کار می‏رود می‏باشد. از این پانزده جایگاه، سیزده جایگاه، جایگاه‌های شناخته شده‏ی سیستم اندیس دهی ترکیبی‌(CODIS) هستند، اما علاوه بر آنها دو جایگاه دیگر هم در این کیت گنجانده شده است. جدول(۱-1) نشان دهنده‌ی نام جایگاه‏های موجود در CODIS، به همراه موقعیت کروموزومی هر یک از جایگاه‏ها و آلل‏های موجود در هر جایگاه است(43).
جدول 1-1 جایگاه‏های موجود در کیت ABIآلل‌های موجود در هر جایگاه موقعیت کروموزومی نام جایگاه
8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18,19 8 D8S2179
24,24.2,25,26,27,28,28.2,29,29.2,
30,30.2,31,31.2,32,32.2,33,33.2,
34,34.2,35,35.2,36,37,38 21q11.2-q21 D21S11
6,7,8,9,10,11,12,13,14,15 7q11.21-22 D7S820
6,7,8,9,10,11,12,13,14,15 5q33.3-34 CSF1PO
12,13,14,15.16,17,18,19 3p D3S1358
4,5,6,7,8,9,9.3,10,11,13.3 11p15.5 TH01
8,9,10,11,12,13,14,15 13q22-31 D13S317
5,8,9,10,11,12,13,14,15 16q24-qter D16S539
15,16,17,18,19,20,21,22,23,24,25,
26,27,28 2q35-37.1 D2S1338
9,10,11,12,12.2,13,13.2,14,14.2,15,
15.2,16,16.2,17,17.2 19q12-13.1 D19S433
11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,21,
22,23,24 12p12-pter VWA
6,7,8,9,10,11,12,13 2p23-2per TPOX
7,9,10,10.2,11,12,13,13.2,14,14.2,
15,16,17,18,19,20,21,22,23,24,25
26,27 18q21.3 D18S51
X,Y Amelogenin
7,8,9,10,11,12,13,14,15,16 5q21-31 D5S818
17,18,19,20,21,22,23,24,25,26,26.2
27,28,29,30,30.2,31.2,32.2,33.2,
42.2,43.2,44.2,45.2,46.2,47.2,48.2
50.2,51.2 4q28 FGA
1-14 معرفی استان‏ها1-14-1 استان کرمانشاه
کرمانشاه یکی از باستانی‌ترین شهرهای ایران است و بر اساس افسانه ها توسط طهمورث دیوبند - پادشاه افسانه‌ای پیشدادیان ساخته شده است. برخی از مورخین بنای آن را به بهرام پادشاه ساسانی نسبت می‌دهند. کرمانشاه در زمان قباد اول و انوشیروان ساسانی به اوج عظمت خود رسید. در اوایل حکومت شاه اسماعیل صفوی سلطان مراد آق قویونلو با 70 هزار نفر کرمانشاه و همدان را اشغال کرد. صفویه برای جلوگیری از تجاوز احتمالی امپراطوری عثمانی این شهر را مورد توجه قرار داد. در زمان شیخ علیخان زنگنه صدر اعظم صفوی به آبادانی و رونق کرمانشاه افزوده شد. تاورنیه، جهانگرد و بازرگان فرانسوی، درباره کرمانشاه چنین نوشته‌ است: ” هم زمان با حمله افغان و سقوط اصفهان که طومار فرمانروایی خاندان صفوی در نوردیده شد، کرمانشاه به جرم قرب جوار، با تهاجم عثمانی‌ها مواجه گردید و بار دیگر شهر رو به خرابی نهاد.“ نادر شاه به منظور آمادگی در مقابل تجاوز عثمانی‌ها، به این شهر توجهی خاص مبذول داشت. در زمان نادر شاه این شهر مورد هجوم عثمانی‌ها قرار گرفت. اما نادرشاه عثمانی‌ها را به عقب راند، ولی در اواخر زندگی نادرشاه، کرمانشاه با محاصره و تاراج عثمانی‌ها مواجه شد. کرمانشاه در عهد زندیه دستخوش آشوب فراوانی گردید. به طوری‌که درکتاب ”تحفه العالم“ عبدالصیف جزایری از کرمانشاه به عنوان خرابه نام برده شده است. در دوره قاجار تا حدی از حملات عثمانی‌ها به ناحیه کرمانشاه کاسته شد. در سال 1267ه.ق، امام قلی میرزا از طرف ناصرالدین شاه به سرحدداری کرمانشاه منصوب شد و مدت 25 سال در این شهر حکومت کرد و در همین دوره بناهایی را احداث و به یادگار گذاشت. این شهر در جنبش مشروطه سهمی به سزا داشت و در جنگ جهانی اول و دوم به تصرف قوای بیگانه درآمد و پس از پایان جنگ تخلیه شد. در نتیجه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، این شهر خسارات زیادی دید و پس از جنگ اقدامات مؤثری در جهت بازسازی آن صورت گرفت. در حال حاضر شهر کرمانشاه، مرکز استان کرمانشاه یکی از هفت کلانشهر کشور(تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرمانشاه و اهواز) است‌(44).
1-14-1-1 موقعیت جغرافیایی
استان کرمانشاه در موقعیت ۳۴ درجه شرقی و ۴۷ درجه شمالی شمالی قرار دارد. از شمال به کردستان، از غرب به کشور عراق، از شرق به استان لرستان و همدان و از جنوب به استان ایلام محدود می گردد. شهرستان‌های این استان عبارت‌اند از: اسلام‌آباد غرب، سنقر، پاوه، صحنه، ثلاث باباجانی، قصر شیرین، جوانرود، دالاهو، روانسر، کرمانشاه، کنگاور، گیلان غرب، سر‌پل ذهاب، هرسین. در شکل1-13 استان کرمانشاه به همراه شهرستان‌های آن دیده می‌شود(44).

شکل 1-9 موقعیت جغرافیائی استان کرمانشاه)44.(1-14-2 استان یَزدیزد سرزمینی کهن با پیشینه‌ای در خور توجه، در تاریخ پر فراز و نشیب ایران است. نام یزد برای اولین بار در آثار دوره‌ی ماد‌ها (701 تا 550 قبل از میلاد) دیده می‌شود که گواهی بر قدمت سه هزار ساله‌ی این سرزمین است. در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی نیز در اسناد و کتیبه‌ها بار‌ها به نام یزد برمی‌خوریم(45).
حسن پیر‌نیا، در کتاب خود،"ایران باستان"،به نقل از تاریخ هرودوت، مورخ یونانی(484 تا 420 قبل از میلاد)، بر مبنای کتیبه‌های داریوش، یزد را بنا بر رسم یونانیان، به نام ایساتیس می‌خواند. وی می‌افزاید: یزد در عصر اشکانی در قلمرو حکومت مهرداد اول بود و در این شهر به نام او سکه ضرب می‌کردند. در دوره‌ی پادشاهی اردشیر بابکان، (241-224‌م) بنیان‌گذار سلسله‌ی ساسانی، یزد زیر نفوذ او بود. پس از ظهور اسلام و فروپاشی دولت ساسانی، در زمان خلافت عمر، و به روایت برخی، در دوران عثمان (دهه ی سوم هجری)، شهر یزد و نواحی آن فتح شد. از آن زمان تا پایان حکومت امویان، فرمانروایان عرب بر این ولایت حکم‌رانی می‌کردند. چنان‌که آمده است، در دوران خلافت حضرت علی(ع)، مسلم ابن زیاد، والی فارس، مالیات یزد را هم می‌گرفت. چنین بود تا هنگامی‌که به‌دست خود ایرانیان، حکومت های مستقل و نیمه مستقلی تشکیل شد و فرمانروایان ایرانی بر ولایت یزد حاکم شدند(45).
مرکز این استان، شهر یزد است. یزد منطقه‌ای خشک و بیابانی است. گروه بزرگی از زرتشتیان ایران در استان یزد و بویژه شهر یزد زندگی می‌کنند. زبان مردم استان یزد فارسی با لهجه یزدی است. آبادی نشینی در این منطقه از قدمت طولانی برخوردار است. این سرزمین از گذرگاه‌های مهم در ادوار تاریخی محسوب می‌شده‌ است. این ناحیه در دوره هخامنشیان از راه‌های معتبر موسسه‌های راهداری، مراکز پستی و چاپاری برخوردار بوده‌است. راهداری در یزد قدیم چنان اهمیتی داشت که خاندان آل مظفر از منصب راهداری ناحیه میبد به پادشاهی رسیدند. با این‌همه این استان از درگیری‌ها و جنگ‌های تاریخ کشور ایران تا حدودی ایمنی داشته‌است. سخت‌گذر بودن راه‌ها به همراه محدودیت منابع آبی مانع عمده تسخیر این منطقه توسط بعضی از حکومت های بزرگ و کوچک حاشیه و پیرامون این منطقه در طول تاریخ بوده‌است. همان طور که در شکل 1-14 دیده می شود استان یزد دارای شهرستان های ابرکوه، اردکان، بافق، بهاباد، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، میبد و یزد می باشد که شهرستان های مهریز و تفت از آب و هوای خوبی برخوردار می باشد (45).
1-14-2-1 موقعیت جغرافیایی
استان یزد در مرکز ایران در قلمرو سلسله جبال مرکزی ایران بین عرض های جغرافیایی 29 درجه و 48 دقیقه تا 33 درجه و 30 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 52 درجه و 45 دقیقه تا 56 درجه و 30 دقیقه شرقی از نصف النهار مبدا قرار گرفته است. استان یزد از سرزمین‌های تاریخی است که در میان ایالت های قدیمی و بزرگ پارس، اصفهان، کرمان و خراسان قرار داشته‌است(45).

شکل 1-10 موقعیت جغرافیائی استان یزد(45).1-15 هدف از تحقیق:آنچه که باعث استفاده از مارکرهای STR در جمعیت شناسی شده است، این واقعیت است که درجه فراوانی آللی هر مارکر STR در هر جمعیت منحصر به فرد است. در حقیقت طبق مطالعات انجام شده فراوانی آلل‏های STR در نژاد‏های مختلف و حتی در مناطق جغرافیایی خاص، تفاوت‏هایی را نشان داده است. بنابراین بررسی هر یک از لوکوس های STR در هر نژاد یا جمعیت خاص برای تفسیر صحت نتایج حاصل از انجام آزمایش های تعین الگوی ژنتیکی به کمکSTR و انجام محاسبات آماری مربوطه امری ضروری است. برای بهره گیری از فواید این فناوری نوپا در زمینه‏ی تشخیص افراد، ضروری است تا فراوانی آللی لوکوس‏هایSTR مختلف در جمعیت بومی کشور مورد بررسی قرار گیرند (45).
مطالعات گذشته روی جمعیت های ایرانی، حضور تعدادی از آلل‏ها را با پلی مورفیسم بالا نشان می‏دهد‌(37-46.)
هدف از این مطالعه به دست آوردن پارامترهای جمعیتی بر اساس فراوانی آللی به دست آمده از شانزده جایگاه STR، در جمعیت‏های کرمانشاه و یزد به منظور بررسی تفاوت ژنتیکی میان این دو جمعیت و سایر جمعیت‏ها می‏باشد.

فصل دوم
2-1 نمونه‌گیریبرای نمونه‌گیری از اقوام کرد و یزد از نمونه هایی که به آزمایشگاه ژنتیک پزشکی تهران رجوع می‌کردند، استفاده شد. پس ازکسب رضایت نامه 4 میلی لیتر خون محیطی از افراد غیر خویشاوند بر اساس محل تولد و اطلاعات مربوط به سه نسل گذشته (پدری و مادری) تهیه شد و در لوله‌های حاوی ماده ضد انعقاد (EDTA) ریخته شد برای تکمیل نمونه‌های یزدی از همکاری آزمایشگاهی در یزد استفاده گردید و برای نمونه‌های کرد به استان کرمانشاه رفته و از آزمایشگاه بیمارستان طالقانی نمونه‌گیری به عمل آمد.
2-2 استخراج DNA به روش نمک اشباعاستخراج DNA با استفاده از روش استاندارد نمک اشباع طبق مراحل زیر انجام شد:
۱- ۳ میلی لیتر از نمونه‌ی خون محیطی حاوی ماده‌ی ضد انعقاد EDTA، داخل فالکون ۱۵ میلی لیتری ریخته شد و با استفاده از آب مقطر سرد به حجم ۱۰ میلی لیتر رسانده شد. سپس فالکون به شدت حرکت داده شد این کار جهت لیز بهتر گلبول‌های قرمز از طریق فرآیند تورژسانس می‌باشد. سپس نمونه را در دستگاه EBA 20 Hettich zentrifugen به مدت ۱۰ دقیقه با دور ۵۰۰۰ سانتریفیوژ شد و محلول رویی خارج گردید و رسوب انتهایی فالکون نگه داشته شد.
۲- با افزودن آب مقطر سرد به رسوب، حجم آن به ۱۰ میلی لیتر رسانده شد و مجدداً با همان شرایط ذکر شده آن را سانتریفیوژ گردید و رسوب حاصل که حاوی گلبول‌های سفید است نگه داشته شد.
۳- پس از افزودن ml10 محلول I استخراج DNA به رسوب، حجم آن به ۱۰ میلی لیتر رسانده شد. سپس در شرایط ذکر شده آن را سانتریفوژ کرده و محلول رویی آن دور ریخته شد.
جدول2-1 محلولI استخراج DNA (محلول لیز کننده گلبول‌های قرمز)غلظت مواد
10 mM Tris-Hcl: pH:7.5
0.32 mM Sacarose
5 mM MgCl2
%1 Triton X-100
4-5/۱ میلی لیتر از محلول II استخراج DNA(از قبل تهیه شده به شرح زیر)، lμ ۲۵ سدیم دو دسیل سولفات ‌ SDS و lμ ۲۰ پروتئیناز K به رسوب سفید رنگ انتهای فالکون افزوده شد.
جدول 2-2 محلول II استخراج DNA (محلول لیز کننده گلبول‌های سفید)غلظت مواد
10 mM Tris-HCl: pH:8.2
2mM EDTA: pH:8
0.45mM NaCl
۵- نمونه‌ها به مدت ۳۰ تا ۴۵ دقیقه در دمایc° ۵۶ و یا به مدت یک شب در دمایc° ۳۷ در انکوباتور قرار داده شد تا رسوب حل شود.
۶- پس از افزودن lμ ۵۰۰ نمک اشباع به نمونه، به آرامی تکان داده شد و به مدت ۱۰ دقیقه در ۴۰۰۰ دور سانتریفیوژ شد. سپس محلول رویی به یک فالکون حاوی ۲ میلی لیتر اتانول خالص (۱۰۰ درصد) انتقال یافت و به آرامی حرکت داده شد تا کلاف DNA شکل بگیرد.
۷- کلاف DNA توسط سمپلر به درون یک ویال حاوی ۱ میلی لیتر الکل ۷۰ درصد انتقال یافت تا الکل 100 خارج شود. در مرحله‌ی بعدی ویال را به مدت ۳ دقیقه در ۱۳۰۰۰ دور در دستگاه 20 Hettich zentrifugen Mikro سانتریفیوژ گشت.
۸- محلول رویی دور ریخته شد و ویال حاوی DNA به مدت ۵ دقیقه در انکوباتور قرار داده شد تا اتانول کاملاً تبخیر گردد.
۹- بر حسب میزان DNA بین ۵۰ تا ۳۰۰ ماکرولیتر TE به آن افزوده و به مدت یک شب در انکوباتور C°۳۷ قرار داده شد تا DNA به طور کامل حل شود.
جدول 2-3 ترکیبات TEغلظت محتویات
10mM Tris-Hcl, PH:7.6
1mM EDTA, PH:8
2-3 آماده‌سازی نمونه‌ها جهت انجام تست DNA Typingدر هر واکنش Multiplex PCR بهتر است از lμ ۵ نمونه‌ی DNA انسانی با غلظت ng ۱۰۰-50 استفاده شود. اگر‌چه حساسیت آنالیزی این روش در حد ng۵۰-20 از DNA می‌باشد. روش استخراج و نگهداری DNA می‌تواند روی نتایج PCR تأثیر گذار باشد. این روش نیاز به کیت خاصی برای استخراج DNA ندارد با این وجود توجه به این مسئله که در نمونه‌ها غلظت بالایی از آلودگی با نمک وجود نداشته باشد حائز اهمیت است. در این روش نباید از خون هپارینه استفاده شود زیرا هپارین می‌تواند ممانعت کننده‌ی مرحله‌ی PCR باشد. نمونه‌ی DNA را باید در TE حل کرد. pH نمونه‌ی DNA باید بین ۸ تا ۵/۸ باشد تا از دپوریناسیون در طی مرحله‌ی حرارت دادن اولیه جلوگیری شود. بهتر است در صورتی‌که قصد نگهداری طولانی مدت نمونه‌های DNA را داشته، نمونه را در دمای C°۲۰- نگهداری کرد. اگرچه DNA پس از حل شدن در TE به شدت پایدار است اما نگهداری طولانی مدت آن در دمای C °۴ ممکن است منجر به آلودگی آن با میکروارگانیسم‌ها شود .
۲-3-1 رسوب گذاری با اتانولبا توجه به این مسئله که نتایج مربوط به روش STR در نهایت با یکدیگر مقایسه می‌شوند، بهتر است نمونه‌های انتخاب شده از یک نوع بافت گرفته شوند و با روش یکسانی استخراج شوند. در مواردی که از نمونه‌های DNA قدیمی یا نمونه‌هایی با کیفیت نامناسب استفاده می‌شود و یا مواقعی که غلظت DNA مورد استفاده کمتر از ng/µl۴ است، روش‌های خالص سازی DNA مانند روش رسوب گذاری با اتانول، می‌تواند سبب بهبود کیفیت نمونه‌ها و ایجاد نتایج بهتر و مطمئن‌تری شود. استفاده از روش رسوب گذاری با اتانول آلودگی‌های ناشی از یون‌ها، نمک‌ها، اتانول و... را کاهش می‌دهد. غلظت نمک (NaCl)، نباید بیشتر از mM ۶۰ باشد تا دناتوراسیون به طور کامل انجام شود. هم‌چنین غلظت EDTA نباید بیش از mM۱ باشد زیرا EDTA به منیزیوم متصل شده و مانع انجام مرحله‌ی PCR می‌گردد. ناخالصی‌های یونی مانند آهن، اتانول و فنل نیز باعث کاهش فعالیت پلی‌مراز می‌گردند.
رسوب‌گذاری با اتانول به شیوه زیر بر روی نمونه‌ها انجام گرفت.
به میزان ۱/۰ حجم اولیه‌ی نمونه‌ی DNA استات سدیم M ۳ با 5/4:pH به نمونه‌ها اضافه شد.
به اندازه‌ی ۳ برابر حجم (پس از افزودن سدیم استات) به نمونه‌ها اتانول سرد خالص افزوده شد.
نمونه‌ها به مدت ۱ ساعت در دمای اتاق قرار گرفتند و سپس به مدت ۳۰ دقیقه در دور rpm14۰۰۰ سانتریفوژ گشتند.
محلول رویی به آرامی خارج شد و به رسوب DNA نصف حجم اتانول اولیه،اتانول ۷۰ درصد افزوده شد.
نمونه‌ها به مدت ۱۵ دقیقه در دور ۱4۰۰۰ سانتریفیوژ شدند.
محلول رویی خارج شد و پس از اینکه اتانول کاملاً تبخیر شد رسوب در مقدار مناسبی از TE حل گردید.
2-3-2 تعیین غلظت نمونه‌های DNA توسط دستگاه Nanodrop از ان جایی‌که روش DNA Typing دارای دقت و حساسیت بالایی است، بنابراین نمونه‌های DNA باید دارای کیفیت مطلوبی باشند. در این مطالعه جهت تعیین غلظت نمونه‌های DNA، از دستگاه نانودراپ c۲۰۰۰ استفاده شد. حین استفاده از این دستگاه، نیازی به رقیق سازی نمونه‌های DNA نمی‌باشد. ابتدا دستگاه را با استفاده از کنترل فاقد DNA (آب مقطر یا TE) صفر نموده، سپس 2 میکرولیتر از نمونه‌ی DNA را با استفاده از سمپلر در دستگاه قرار داده شد تا میزان جذب نوری نمونه‌ها در طول موج ۲۸۰/۲۶۰ و ۲۳۰/۲۶۰ اندازه‌گیری شود. به طور کلی اسید‌های نوکلئیک در طول موج ۲۶۰ نانومتر و پروتئین‌ها در طول موج ۲۸۰ نانومتر بیشترین میزان جذب نوری را دارند. از نسبت جذب نمونه در طول موج ۲6۰ به ۲۸۰ نانومتر جهت تعیین خلوص DNA و جهت بررسی حضور دترجنت‌هایی مانند SDS، کربوهیدرات، کلروفرم و فنل از نسبت جذب در طول موج ۲۶۰ به ۲۳۰ نانومتر استفاده شد. برای داشتن نمونه‌هایی با کیفیت مطلوب، عدد حاصل از نسبت ۲۶۰ به ۲۸۰ باید ۸/۱ یا بیشتر باشد. میزان جذب پایین‌تر از ۷/۱ نشان دهنده‌ی آلودگی نمونه‌ها با پروتئین است.
2-3-3 تهیه‌ی Working Stokeبرای انجام واکنش DNA Typing ، غلظت مناسب از نمونه‌های مورد آزمایش تهیه گردید. در این مطالعه از DNA با غلظت ng/µl70 استفاده شد.

شکل ۲-1 تصویر دستگاه نانودراپ c2000(51)
2-4 تست DNA Typingروشی که امروزه برای تعیین هویت افراد در آزمایشگاه‌های سراسر جهان انجام می‌شود روشDNA Typing است. در این روش از توالی‏های کوتاه تکراری استفاده می‌شود. نشان‌گرهای STR به آسانی قابل تکثیر هستند و به واسطه طول کوتاه امکان تکثیر هم‌زمان آنها از طریق PCR چندتایی وجود دارد. در این روش از بیش از یک جفت پرایمر در مخلوط واکنش PCR استفاده می شود و بنابراین منجر به تکثیر هم‌زمان دو یا چند ناحیه از DNA می شود. قابلیت انجام PCR چندتایی روی مارکرهای STR بدین معنی است که کمترین مقدار DNA (1/0 تا 1 نانوگرم) حتی DNA شکسته شده نیز با موفقیت قابل الگویابی (تایپینگ) می‌باشد.
2-4-1 Multiplex PCRنوعی واکنش PCR است که به منظور تکثیر از نواحی مختلف ژنوم در یک واکنش به کار می‌رود. در این فرایندDNA ژنومی با استفاده از پرایمرهای مختلف، با یک DNA پلی‌مراز و درجه‏ی حرارت حدواسط برای تمامی پرایمرها تکثیر می شود. این تکنیک نخستین بار برای بررسی حذف ها در ژن دیستروفین به کار گرفته شد. در سال 2008 از این تکنیک برای آنالیز میکرو ستلایتها و SNP ها استفاده شد. در واقع این PCR شامل چندین مجموعه پرایمر است که داخل یک مخلوط واحدPCR هستند و قادر به تکثیر توالی‏های مختلف DNA با اندازه‏های مختلف می باشند. با هدف قرار دادن چندین ژن در آن واحد، اطلاعات بسیار بیشتری نسبت به یک PCR عادی به دست می‌آید. در واقع مزیت این روش صرفه جوئی در مواد و زمان است. نکته حائز اهمیت در این روش دمای اتصال پرایمرها است که باید به طور دقیق محاسبه شوند تا به درستی در واکنش عمل کنند. هم چنین طول جفت بازهای آنها باید به اندازه‌ای با هم متفاوت باشد که باندها از طریق الکتروفورز از یکدیگر قابل شناسایی باشند. در حال حاضر از کیت‏های تجاری بسیاری در آزمایشگاه‏های سراسر جهان به منظور تکثیر چندگانه DNAاستفاده می‏شود.

zza48

اشغال مسیل‌ها و حریم نهایی رودخانه‌ها: از جمله مهمترین عوامل افزایش خسارات سیل استفاده نامعقول از حریم مسیلهای به ظاهر مساعد و بالقوه خطرناک است که در معرض سیلابهای ادواری قرار دارند. وقتی خسارت بیشتر میشود که از این زمینها برای سرمایه‌گذاری توسعه استفاده شود.در حاشیه بیشتر راهها تابلوهایی مشاهده می‌شود بدین مضمون « حریم 25 ساله جاده 40 متر » و یا « حریم نهایی جاده 80 متر » ولی کمتر جایی در مجاورت رودخانه دیده می‌شود که حریم طغیان ادواری رودخانه‌ها تعیین شده باشد.
تغییر بدون ضابطه در پوشش سطحی زمین:براساس گزارش(جعفری،1376) از بین بردن و تخریب مراتع و جنگلها در سطح جهان موجب افزایش حجم سیلابها شده است و در نتیجه حیطه جریان سیلابها گسترش یافته و زمینهای بیشتری در هنگام طغیان آبها اشغال می‌شود. مکانهایی که با مطالعه و رعایت حریم رودخانه در گذشته اشغال شده‌اند، امروز مورد تهدید سیل قرار دارند، زیرا حوضه آبخیز آنان دستکاری شده، مراتع و جنگلها از بین رفته رواناب افزایش یافته و سطح مناسب برای جریان آب توسعه یافته است.
2-2-6- مفهوم پهنه‌بندی سیلاب
پهنه‌بندی سیل بر این اصل استوار است که جلگه سیلابی و کانال رودخانه یک مجموعه واحد بوده و جلگه سیلابی یک قسمت از رودخانه است که بندرت مورد استفاده قرار می‌گیرد. براین اساس پهنه‌بندی سیلاب به تعیین ناحیه‌هایی در داخل سیلابدشت اطلاق می‌گردد که برای کاربری‌های مختلف از قبیل فضاهای باز تفریحی، کشاورزی، محوطههای صنعتی و مسکونی و ... مورد استفاده قرار می‌گیرند. تمامی نواحی سیلابدشت به قسمتهایی با خطرپذیری متفاوت به منظور کنترل کاربری و توسعه اراضی تقسیم می‌شوند. پهنه‌بندی، برای مشخص کردن میزان خطرپذیری به سیلاببرای استفاده کنندگان متحمل سیل، شناسایی ناحیه‌ها برای بیمه سیل و ایجاد محدودیت‌های اجباری کاربری در مناطق خطرپذیر قابل استفاده می‌باشد.
پهنه‌بندی معمولاً در نواحی مناطق توسعه یافته و بر طبق نقشه‌های خطرپذیری صورت می‌گیرد و بایستی قدرت لازمبرای اعمال محدودیتهای ناشی از آن وجود داشته باشد.
مدیریت توسعه سیلابدشت از آنجا نشأت گرفت که موسسأت دولتی و عمومی علاقمند به کنترل تغییرات مناطق در حال توسعه ( نظیر تغییرکاربری اراضی، ساخت وسازها، تأسیسات زیربنایی و غیره) در سیلابدشت‌ها شدند. 
فنون به کار گرفته شده در این جهت در مقیاس مالی سرمایه‌گذاری کمتری می‌طلبد ولی در مقیاس تعهدات فردی (هزینه‌های اجتماعی) هزینه بالایی در بردارد.برای موفقیت در جلوگیری از توسعه سیلابدشت، به تعهدات جمعی برای انجام اقدامات لازم نیاز است. 


اهداف کلان چنین اقدامات محدود کننده‌ای به قرار زیر است:
کاهش خسارات بالقوه مالی و تلفات جانی در آینده
تعیین و تشریح کاربری قابل قبول یا منطبق با شرایط از اراضی که در محدوده مشخص شده سیلابدشت قرار دارند و مهمتر از همه این که افزایش آگاهی عمومی و موسسات در رابطه با خطرپذیری نواحی سیل زده در سیلابدشت.
2-2-7- روشهای مختلف پهنه‌بندی سیلاب 
روشهای موجود برای تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی را می‌توان به 5 گروه عمده به شرح زیر تقسیم‌بندی نمود:
روش مشاهده‌ای و استفاده از داغاب سیلاب
مقایسه عکسهای هوایی منطقه
استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و تکنیکهای سنجش از دور
محاسبه دستی
استفاده از مدلهای ریاضی
کلیه روشهای فوق برای تهیه نقشه پهنه‌بندی سیل احتیاج به تعیین تراز جریان سیل و انتقال رقوم سطح آب روی نقشه‌های توپوگرافی دارند. همه این روشها اصولاً از همان روند یکسان استفاده از رقوم تعیین شده سطح آب در هر مقطع عرضی (یا موقعیت‌های مختلف) برای پهنه‌بندی کمک میگیرند. که البته بین مقاطع عرضی با درون‌یابی نقاط پخش سیل مشخص می‌گردد. 
2-2-8- خسارات سیل
خسارات سیل در بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی قابل بررسی می‌باشد. در بیشتر موارد خسارات وارده را می‌توان مورد ارزیابی و سنجش قرار داده، برای آن مبلغ مشخص نمود که در این صورت خسارات را محسوس می‌نامند. علاوه بر خسارات محسوس، فاجعه‌های طبیعی خسارات نامحسوسی نیز دارند.
2-2-8- 1- خسارات محسوس 
خسارات محسوس خود به دو گروه خسارات مستقیم و غیر مستقیم طبقه بندی می‌شود (مهدوی، 1376)1.خسارات مستقیم: آندسته از خسارات که در اثر نیروی سیل یا در اثر ایجاد وضعیت غرقابی ایجاد میشود. این دسته از خسارات شامل تخریب جادهها، پلها و تاسیسات آب، برق، گاز، تلفن و ...، تخریب امکان مسکونی، تجاری و صنعتی، از بین رفتن اسناد و مدارک اداری و اقتصادی، خسارات یا تخریب محتویات و متعلقات منازل خسارات ناشی از فرسایش در رسوبگذاری در اراضی زراعی می‌باشد. 2.خسارات غیر مستقیم: خسارات ثانویهای که در اثر وقوع خسارات مستقیم ایجاد می‌گردندو شامل خسارات ناشی از تخریب یا اختلال در عملکرد تاسیسات آبرسانی، برق، گاز، تلفن جاده‌ها و بزرگراه‌ها، خسارات ناشی از آتش سوزی و انفجار غرقاب شدن و تخریب تاسیسات گازرسانی و برق، خسارات ناشی از کاهش عایدات بیمه، هزینه ناشی از تخلیه، جابجایی و اسکان موقت خانوارهای بیخانمان شده، هزینههای ناشی از نگهداری و مراقبت سیلزدگان، هزینه‌های ناشی از اختلالات تجاری و هزینههای ناشی از اختصاص وامهای بدون سود یا با سود کم جهت احیاء مجدد مناطق سیلزده می‌باشد. . 2-2-8- 2- خسارات نامحسوس
خسارات نامحسوس درمحاسبات اقتصادی براحتی قابل برآورد نمی‌باشند. ولی از اهمیت زیادی برخوردار بوده و باید مدنظر قرار گیرند. مهمترین این خسارات را می‌توان در ایجاد مانع در راه رشد و توسعه منطقه، ایجاد شرایط نامناسب بهداشتی و شیوع بیماری واگیر، ایجاد یاس و ناامیدی در مردم و تشویق آنها به مهاجرت، عدم سرمایه گذاری کافی در منطقه ناشی از عدم اطمینان کافی از حفاظت آن خلاصه نمود.
 روشهای کنترل و تقلیل خسارات سیل گزارشهای خبری درباره سیل که طی سالهای اخیر در جراید، رادیو و تلویزیون منعکس می‌شود حاکی از آن است که طغیان رودخانه‌های کشور خسارات فزاینده ای را به دنبال داشته و ابعاد خسارات و ضایعات جانی و مالی سیل رو به افزایش است.
اگر چه در گزارش‌های خبری اساساً اطلاعاتی غیر فنی ارائه می‌شود که غالباً از دقت کافی برای ارزیابی حرفه ای برخودار نیست، از این رو تنوع و گستردگی مسائل و ضایعات ناشی از سیل را به وضوح نشان می‌دهد. تخریب پلها و راههای ارتباطی، قطع خطوط انتقال نیرو، اختلال در شبکه مخابرات، غرقاب شدن کشتزارها، ویرانی اماکن مسکونی، تاسیسات شهری در روستایی، تلف شدن احشام و هلاکت و آوارگی قربانیان سیل جزو اقلام ثابت و همیشگی فهرست ضایعات سیل در سطح کشور می‌باشند.در گذشته تعداد سیلها کمتر بوده و در نتیجه خسارات کمتری را نیز به وجود می‌آوردهاند. در بیشتر شهرها با احداث سیل بند و حفر خندق سیلاب را مهار نموده اند و این در حالی است که اکنون گسترش شهرها به نحوی است که نه تنها امکان احداث چنین سازه‌های را فراهم نمی‌سازد، بلکه تجاوز به حریم رودخانه و تغییر کاربری اراضی امری عادی بوده و با سرعت انجام می‌گیرد. در ذیل به دو روشی که می‌توان سیلها را مهار کرد اشاره شده است:
روشهای سازه‌ای
در این روشها سعی برآن است که قبل از وقوع سیل، شدت جریان و تراز آب تخمین زده شود و با هدایت، انحراف و یا مهار سیلاب توسط احداث سازه‌هایی مناسب، خسارات وارده کاهش یابد. با وجودیکه استفاده از روشهای سازه‌ای جایگاه بسیار متداول و موثری در سیسمتهای کنترل سیلاب دارد ولی در دهه‌های گذشته عملکرد آن رضایت بخش نبوده است. 
در حقیقت ایمنی کاذب سازه‌ها را می‌توان از مهمترین دلایل افزایش خسارات سیل در جهان محسوب نمود. بررسیهای سال 1987 کمیسیون بلایای طبیعی ایالات متحده نشان داده است که یک سوم سیلابهایی که به فاجعه می‌انجامد حاصل تخریب سیل بندها می‌باشد.
احداث خاکریزها، سیل بند‌ها، میانبرها، انحراف جریان و اصلاح مسیر و بهسازی مسیر رودخانه از مهمترین روشهای سازه‌ای کنترل و تقلیل اثر سیل محسوب می‌شوند.
روش‌های غیر سازه‌ای 
رهیافتهای غیر سازه‌ای در مدیریت سیل در بر گیرنده آن بخش از فعالیتهای است که برای رفع یا تسکین اثرات تخریبی سیلاب، سازه‌های فیزیکی احداث نمی‌شود. اگر چه بهره‌گیری از روشهای سازه‌ای جایگاه بسیار متداول و موثری در سیمتهای کنترل سیلاب دارد ولی به تازگی تکیه بیشتری بر روشهای غیر سازه‌ای و مدیریت حوزه آبخیز و تأثیر این سیاستها در کاهش خسارات سیل شده است. به هر حال روشهای غیر سازه‌ای باید تواماً در طراحی‌های سازه‌ای مورد توجه قرار گیرند زیرا استفاده از آنها موجب افزایش اثربخشی اقدامات می‌شود. در روشهای غیر سازه‌ای علاوه بر فراهم آوردن تمهیداتی قبل از وقوع سیل در هنگام بروز سیل و یا حتی پس از آن نیز اقداماتی جهت حداقل کردن خسارات در نظر گرفته می‌شود.
باید توجه داشت روشهای غیر سازه‌ای ممکن است شامل احداث سازه نیز باشند که در این حالت سازه مثل روش سازه‌ای خود جریان سیلاب را منحرف نمی‌کند بلکه برای رفع و یا کاهش خسارت اعمال می‌گردد. از مهمترین روشهای غیر سازه‌ای کنترل و تقلیل خسارات سیل می‌توان به آبخیزداری، پیش‌بینی سیل، مدیریت توسعه سیلابدشت و مقاوم سازی در برابر سیل اشاره کرد. استفاده از مدلهای بارش-رواناب، مدلهای روندیابی سیل، مدلهای رگرسیونی چند متغیره، مدلهای مرکب و روشهای پیش‌بینی هواشناسی در پیش بینی سیلاب معمول می‌باشد. مقاوم سازی در برابر سیل و ضد سیل سازی نیز می‌تواند از طرق مختلف مانند انتقال ساختمان، ارتفاع دهی ساختمانها، جابجایی ساختمان، ایجاد مانع در برابر سیل و حتی ضد سیل سازی به شیوه‌تر صورت پذیرد.
2-2-9- کاهش خطرات سیل با ساماندهی و محافظت رودخانه
عملیات کاهش خطرات سیل به مجموعه ای از فعالیتهایی اطلاق می‌شود که برای کاهش خسارات سیل در منطقه دشت سیلابی انجام می‌گیرد، معمولاً ملاحظات و اجتماعی، زیست محیطی و توانایی‌های فنی و تخصصی در انتخاب روش از روشهای مناسب برای مهار سیلاب موثر می‌باشد. این روشها در دو گروه عمده مطرح و اجراء می‌گردند. تجربیات جهانی نشان می‌دهد که ایمنی مطلق در برابر سیل غیر قابل حصول است. این امر ناشی از عدم قطعیت‌های معمول در مهندسی آب، تغییرات هیدروسیسمتها و محدودیتهای اقتصادی می‌باشد.
با افزایش جمعیت و بالا رفتن سطح زندگی، استفاده از روشهای مهار رودخانه‌ها بهمنظور جلوگیری از تخریب شهرها، زمینهای کشاورزی شبکه حمل و نقل و غیره امری اجتناب ناپذیر شده است. این کار به دلیل طبیعت غیر قابل پیش‌بینی رودخانه‌ها، ساده نیست زیرا رودخانه معمولاً رسوب زیادی را با خود حمل می‌کند. تأثیر متقابل شدت جریان آب، مقدار و خصوصیات رسوب موجود درترکیب با مواد بستر، خصوصیات هندسی خاصی به هر رودخانه می‌دهد(وهابی،1376).
2-2-10- مدیریت سیلاب
بسیاری از خسارات سیل قابل پیشگیری بوده و به برخورد نا آگاهانه و نامناسب فعالیت‌های عمرانی، فرهنگی و عدم پیوستگی در مدیریت سیل مرتبط می‌باشد. چه بسا اقداماتی انجام شده که با هدف کاهش خسارات، فقط سیل را از لحاظ زمانی و مکانی به منطقه دیگر منتقل می‌کند و یا عدم آگاهی و آموزش مردم در خصوص اقدامات لازم در هنگام بروز سیل کشته‌ها را چند برابر نموده است. در مدیریت بهم پیوسته سیل، توسعۀ منابع آبی و زمینی در یک حوضۀ آبریز در قالب برنامۀ مدیریت بهم پیوسته منابع آب برنامه‌ریزی می‌گردد. برای اجرایی نمودن مدیریت بهم پیوسته لازم است اجزای حوضۀ آبریز رودخانه‎ها را به عنوان سیستم‎هایی بهم پیوسته درنظر گرفت. در این راستا فعالیت‌های اجتماعی- اقتصادی، الگوهای کاربری اراضی، فرآیندهای هیدرومورفولوژیکی و غیره باید به عنوان اجزای سازندۀ این سیستم‎‌ها پذیرفته شوند و برای انواع مختلف اقدامات ممکن باید از یک طرح جامع و برنامه‌ای منسجم استفاده شود(بهروزی و همکار،1389).
پیشینه تحقیق
پژوهش‌های مختلفی در جهان و ایران در ارتباط با این موضوع صورت پذیرفته که می‌توان به مواردی چند اشاره نمود.
2-3-1-منابع داخلی
زارع(1371) در مطالعه ای که با استفاده از عکسهای هوایی شهر تهران و تحلیل توپوگرافی منطقه انجام داده، از جمله علل بروز سیلاب در محدوده شهری را از بین رفتن مسیل‌های طبیعی توسط توسعه ی شهری و هم چنین گسترش شهر در بستر صغیر رودخانه و نبود سیستم دفع فاضلاب مناسب می‌داند. خلیلی زاده(1382) در تحقیقی با نام ارزیابی خطر و مدیریت سیل در شهر گرگان با استفاده از نرم‌افزارهای Arc view -GIS اقدام به پهنه بندی خطر سیل در طول 5,10 کیلو متر از مسیر رودخانه زیارت کرد و علاوه بر ترسیم نقشه پهنه‌های خطر سیل،مقدار خسارت ناشی از سیل را نیز برآورد کرد. رضایی مقدم و همکاران (1382) در بررسی کمی پیچان رودهای رودخانه آجی چای در محدوده خواجه تا ونیار به این نتیجه رسیده اند که تغییرات مورفولوژیکی رودخانه آجی چای در بازه زمانی و مکانی مورد مطالعه بیشتر متاثر از عوامل طبیعی از قبیل کاهش قدرت جریان به علت کاهش میانگین سالانه دبی آب و رسوب و لیتولوژی سست می باشد. جهانفر(1385) در تحقیقی به منظور تحلیل منطقی خطر وقوع سیل و شناسایی عوامل موثر بر وقوع آن در حوضه اسلام آباد غرب به کمک مدل‌های کمی و سیستم اطلاعات جغرافیایی،نسبت به پهنه‌بندی خطر سیل اقدام نموده است.
ولیزاده (1386)در مطالعه‌ای تحت عنوان کاربرد GIS در پهنه‌بندی خطر سیلاب اقدام به پهنه‌بندی خطر سیل در حوضه لیقوان کرده و بیان نموده که نقشه‌های پهنه‌بندی خطر سیل،اطلاعات ارزشمندی را در رابطه با طبیعت سیلاب ها و آثار آن بر اراضی دشت سیلابی ارائه می دهند.در پهنه‌بندی سیل برای کنترل کاربری و توسعه اراضی، نواحی سیلابدشت به قسمت‌هایی با خطر پذیری‌های متفاوت تقسیم می شوند.
علوی‌نژاد(1383) درپژوهشی تحت عنوان آشکارسازی تغییرات ژئومورفولوژی و کاربری اراضی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و زمین مرجع کردن این تصاویر با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی خورموسی و همچنین اعمال روش تفریق باندهاو تجزیه و تحلیل مولفه اصلی بر روی باندهای تفریقی جهت تولید تصاویرPCD واعمال روش منطق فازی بر روی هیستوگرام حاصل از این تصاویر، تغییر کاربری اراضی در منطقه خورموسی را انجام داد.
با توجه به پیشینه داخلی و خارجی ارائه شده در جهت بررسی مناطق مستعد خطر سیلاب در دوره‌های زمانی متناوب و ارائه راهکارهای مناسب جهت کنترل سیلاب‌ها که مختصری از کاربرد سیستم سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی میباشد.
2-3-2- منابع خارجی
(توماس و بنسون،1968) با استفاده از 70 مدل، پارامتر جریان رودخانه ای و 31 مشخصه حوضه‌های آبخیز به بررسی مهمترین عامل فیزیکی و اقلیمی در مدلهای منطقه ای سیلاب پرداختند. آنها نتیجه گرفتند که سطح حوضه، شاخص‌های ذخیره، مقدار نزولات جوی و شدت تواتر آنها، تبخیر و تعرق و درجه حرارت مهمترین مشخصه‌های یک حوضه آبخیز هستند که می‌تواند در تدوین معادلات تناوب سیل حوضه نقش داشته باشند.
مطالعات و تحقیقاتی که در نشریه فنی 98(سال 1969) چاپ شد و با استفاده از داده‌های کشور ژاپن، انگلستان و ایالات متحده انجام پذیرفت به نتایج قابل توجهی رسید. در تحقیقات مورد بحث از داده‌های مربوط به حوضه‌هایی که میزان سطوح نفوذ ناپذیر آنها بین 7/6 درصد تا 50 درصد نوسان داشته استفاده گردیده و واکنش حوزه‌ها در برابر سیلابهایی با ادوار بازگشت 10 تا 200 سال مورد ارزیابی قرار گرفته است. نتایج این مطالعات نشان داده که اولا هر چه دوره بازگشت سیلاب طولانی تر باشد، نسبت حداکثر آبدهی سیلاب از اراضی شهری به حداکثر آبدهی همان اراضی قبل از اجرای عملیات شهرسازی به عدد واحد نزدیکتر می شود، یعنی تفاوت دو وضعیت مذکور رو به کاهش می گذارد. ثانیا در کلیه ی موارد نمی توان درصد سطوح نفوذ ناپذیر حوزه های شهری را تنها شاخص واکنش حوزه محسوب کرد زیرا عوامل دیگری چون خصوصیات فیزیکی، موقعیت مکانی و شرایط توپوگرافی تاثیرگذار است.
هیالمارسون(1988) برای پهنه بندی خطر سیل در مناطق آریزونای غربی و شرقی با استفاده از خصوصیات هیدرولوژیکی و ژئومورفولوژیکی، به بررسی خطر های تهدید کننده عملیات مهندسی پرداختند.
جمیز و همکاران(1980) ضمن برشمردن نیازهای مدیریتی به ویژه در اقالیم خشک، اقدام به پهنه‌بندی خطر سیل در ایالت یوتای آمریکا کردند و بیان داشتند که به علت تغییرات مناطق سیل گیر از سیلی به سیل دیگر،باید توجه داشت که در مناطق نقشه بندی شده،خطرها خیلی زیاد یا خیلی کم نشان داده نشود. در مطالعه دیگری که در منطقه آلبرتای ایالات متحده آمریکا در سال 1993 صورت گرفت، بهره گیری از سیستم اطلاعات جغرافیایی به منظور بکارگیری در شبیه سازی سیل مورد ارزیابی قرار گرفت و به صورت آزمایشی در منطقه ای به وسعت 11000کیلومتر مربع و با به کارگیری GIS و روش WLC استاندارد رواناب حاصل از بارش منطقه محاسبه گردید.
لانگ و موهانتی(1997) با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی، در منطقه ماهانادی واقع در اوراسیای هندوستان، اقدام به پهنه‌بندی سیل کرده و مدیریت سیلاب‌ها براساس پهنه‌بندی را به منزله یک روش غیر سازه‌ای کنترل سیلاب معرفی و آن را بهینه کردند. کوریاو همکاران(1999) با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و مدل‌های هیدرو لوژیکی و هیدرولیکی،در دشت‌های سیلابی که با توسعه شهری همراه است و در معرض خطر سیل قرار دارند، تأثیر کنترل کاربری اراضی در کاهش خطر سیل را ارزیابی و در ادامه اقدام به پهنه بندی و آنالیز سیل کردند. یانگ و تسای (2000) مدلی به نام FGISرا برای پهنه بندی خطر سیلاب، محاسبات خصوصیات سیل و نشان دادن خصوصیات سیل در کشور تایوان طراحی کردند.ایشان در این مدل علاوه بر شبیه سازی دشت سیلابی، از منحنی عمق خسارت نیز برای تعیین مقدار خسارت استفاده کردند. استفان (2002) در تحقیقات خود به بررسی سیل‌های به وقوع پیوسته در سال‌های 1996 و 1997 در حوزه‌ی آبخیز رودخانه سنگ زرد واقع در ایالت مونتانای آمریکا پرداخت.وی همچنین برای تعیین پهنه‌های سیل رخ داده در این 2 سال مشخصات 25 مقطع را در طول یک مسیر 18 کیلو متری برداشت و پهنه‌های سیل با دوره‌های بازگشت مختلف را تعیین کرد. در این تحقیق سعی بر آن است تا معیارها و ضوابط پهنه‌بندی سیلابها و تأثیر آن بر کاربریهای مختلف شهری بررسی و ارائه گردد.
فصل سوم:
ویژگی‌های جغرافیایی منطقه
3-1- مقدمه
خصوصیات فیزیوگرافی حوضه از جمله پارامترهایی است که در مطالعات مربوط به خصوصیات اقلیمی، ژئومورفولوژی وتعیین میزان سیلاب و فرسایش حوضه آبخیز نقش بسزایی دارد. ویژگی‌های فیزیوگرافیک حوضه روی ضریب روان آب، شدت و ضعف دبی سیلاب و بیلان آبی یک حوضه تأثیر فراوانی دارد. برای مثال جهت های شمالی و جنوبی از نظر زمان ذوب برف و میزان آب معادل متفاوت بوده و قسمتهای پرشیب تأثیر زیادی در افزایش میزان روان آب دارد. به منظور شناخت هر چه بیشتر خصوصیات هیدرولوژیکی، حوضه آبخیز را به چند واحد هیدرولوژیکی تقسیم‌بندی می‌کنند به طوری که یک واحد هیدرلوژیک خود یک یا چند آبراهه را شامل می‌شود (گزارشات رویان فرانگار سیستم،1387).
3-2- موقعیت محدوده مورد مطالعه
منطقه مورد مطالعه در مجاورت کوه عون بن علی انتخاب گردیده که با مساحتی حدود 50 کیلومترمربع در شمال شهر تبریز، که از نظر تقسیمات شهرداری کلانشهر تبریز مناطق 1، 5 و10را شامل می شود مختصات جغرافیایی منطقه در سیستم UTMزون 38N بین طول جغرافیایی 46 درجه و 16 دقیقه و 23 ثانیه تا 46 درجه 25 دقیقه و 25 ثانیه و عرض جغرافیایی 37 درجه و 1 دقیقه و 42 ثانیه تا 38 درجه 7 دقیقه و 13 ثانیه گسترده شد است.

شکل(3-1): نقشه موقعیت منطقه حوزه مهران رود شمالی
3-3- تقسیم بندی حوضه به واحد های هیدرولوژیک و بررسی خصوصیات فیزیوگرافی آنها
خصوصیات فیزیکی حوضه های آبریز را می توان به دو گروه کلی تقسیم بندی کرد که عبارتند از: خصوصیات مربوط به پستی و بلندی و خصوصیات مربوط به نفوذ پذیری. این دو ویژگی از عوامل موثر بر ایجاد رواناب و سیل می باشند. نمایه پستی و بلندی حوضه شامل سطح حوضه، شیب، الگوی رودخانه ای و نمایه نفوذ پذیری شامل توان جذب آب به داخل خاک و ذخیره رطوبت در آن می باشد(علیزاده،1382). با توجه به وضعیت توپوگرافی و شبکه آبراهه‌های موجود در منطقه کل حوضه به 8 زیرحوضه مستقل به نام‌های A1، A2، A3، A4، A5، A6، A7 و A8 تقسیم‌بندی شده است. شکلهای (3-2) واحدهای هیدورلوژیکی منطقه مورد مطالعه را نشان می‌دهد. همچنین جدول شماره (3-1) برخی ویژگیهای فیزیوگرافیک حوضه را نشان می‌دهد.
مساحت حوضه غالباً برای تخمین حجم رواناب یا حداکثر دبی لحظه ای سیلابها مورد استفاده قرار می گیرد که برحسب کیلومتر مربع یا میل مربع توصیف می شوند.
محیط حوضه به طول خط تقسیم آب گفته می شود که حوضه را از حوضه های مجاور مجزا می سازد. محیط حوضه بر حسب کیلو متر یا میل سنجیده می شود.
جدول شماره (3-1): مساحت و محیط هر یک از واحدهای هیدرولوژیکی محدوده مطالعاتی
محیط (km) مساحت (درصد)
مساحت
(km2) واحدهای هیدرولوژیک
84/12 616/8 3611/4 A1
16/12 788/9 9543/4 A2
81/12 601/8 3534/4 A3
99/11 673/8 3902/4 A4
07/17 045/7 5658/3 A5
945/6 299/4 1763/2 A6
21/25 367/43 950/21 A7
11/12 607/9 8628/4 A8
72/42 100 6142/50 کل حوضه

شکل(3-2): نقشه واحد های هیدرولوژیکی حوزه مهران رود شمالی
3-4- شناخت وضعیت توپوگرافی منطقه
بر اساس مطالعات فیزیوگرافی انجام شده منطقه مورد مطالعه دارای پستی و بلندی بسیار زیادی می‌باشد که در محدوده مطالعاتی حداکثر ارتفاع 1910 متر و حداقل ارتفاع 1365 می‌باشد.
3-4-1- هیستومتری حوضه
ارتفاع حوضه نسبت به سطح دریا نشان دهنده موقعیت اقلیمی آن حوضه است. در حوضه های مناطق مرتفع نه تنها بارندگی بیش از حوضه های پست است بلکه در قلل ارتفاعات غالباً نزولات جوی به صورت برف می باشد که هیدرولوژی آن متفاوت با رگبارهاست.
بر حسب تعریف، ارتفاع متوسط حوضه رقومی است که 50 درصد مساحت اراضی حوضه ارتفاعی بالاتر از آن و 50 درصد مساحت حوضه ارتفاعی پایین تر از آن داشته باشند.
ارتفاع متوسط یک حوضه درمیزان وقوع بارندگی، درجه حرارت وتغییرات آن، میزان تبخیر وتعرق، شدت تشعشعات خورشیدی و بطورکلی در آب و هوای منطقه و به تبع آن در تشکیل و توسعه خاک، نوع و تراکم پوشش گیاهی اثر دارد به همین دلیل در اختیار داشتن اطلاعاتی در خصوص ارتفاع متوسط، اختلاف ارتفاع، نحوه پراکنش سطح نسبت به ارتفاع می‌تواند درشناخت رژیم آبدهی حوضه کمک بسزایی بنماید.
به منظور تهیه طبقات ارتفاعی حوضه و خطوط منحنی میزان موجود در نقشه های 25000/1 رقومی منطقه مورد مطالعه و به محیط سیستم GIS انتقال داده شد پس از ورود داده ها به سیستم، مشخصات ارتفاعی در قالب جدول (3-2) استخراج گردید.
جدول(3-2): مشخصات ارتفاعی حوزه مهران رود شمالی
ارتفاع مینیمم (متر) 1365
ارتفاع ماکزیمم(متر) 1910
اختلاف ارتفاع(متر) 545

شکل(3-3): نقشه طبقات ارتفاعی حوضه مهران رود شمالی
3-5- شناخت وضعیت خاکشناسی و منابع اراضی
عمده‌ترین ساختار زمین شناسی محدوده مطالعاتی شامل مارن و سنگ ماسه می‌باشد که خاک محدوده از نظر مواد آواری و واریزه‌ای آنها حاصل گشته است.
مشخصات عمومی و برخی خصوصیات تیپ اصلی اراضی موجود در منطقه به شرح زیر می‌باشند:
الف) تیپ کوهها
این تیپ مرتفع ترین عرض سطحی تخریبی منطقه است که بر اثر حرکات کوهزایی در دورانهای مختلف زمین شناسی به وجود آمده‌اند.
ب) تیپ تپه‌ها
تیپ تپه‌ها معمولاً به سطوح ژئومورفیک قدیمی زمین اطلاق می‌شود که بر اثر فرسایش چنان تخریب شده اند که سطوح صاف درآنها رویت نمی‌شود ولی شدت پستی و بلندی و شیب در آنها کمتر از کوهها است.
ج) تیپ اراضی متفرقه
این تیپ شامل اراضی است که خصوصیات آنها با هیچ یک از واحدهای اصلی اراضی مطابقت ندارند و در محدوده مطالعاتی شامل دو واحد اراضی X1 (بستر رودخانه) و X2 (مناطق مسکونی) که جمعا 201 هکتار مساحت دارند.
3-6- وضعیت اقلیمی منطقه
3-6- 1- ریزشهای جوی
بارندگی‌های منطقه عمدتا معلول سیستم‌هایی است که از سمت غرب به منطقه نفوذ می‌نمایند و یا از جهت عمومی شمال ناحیه را تحت تاثیر قرار می‌دهند. پر بارش ترین بخش منطقه در حاشیه کوه دند واقع شده است. کم باران ترین بخش منطقه درکم فرازترین مناطق واقع در غرب محدوده مورد مطالعه می‌باشد. درمجموع نیمه شمالی منطقه محدوده سهم بیشتری از ریزشهای جوی را نسبت به نیمه جنوبی آن دریافت می‌کند و حاشیه رودخانه آجی چای به لحاظ امتداد غربی شرقی آن و نیز کم فراز بودن آن، منطقه کم باران تری محسوب می‌شود.
3-6- 2- دمای هوا
میانگین سالانه دمای روزانه یا نرمال سالانه دمای هوا مهم ترین شاخص اقلیمی در میان پارامترهای دمائی محسوب می‌شود برابر 5/12درجه سانتی گراد است. با توجه به اینکه ارزیابی اولیه مناطقی با نرمال سالانه دمای هوای بین 10تا 15 درجه سانتی گراد است. می‌توان این ارزیابی اولیه را برای منطقه مورد مطالعه با ارتفاع کمتر از 1600متر نیز پذیرفت.
میانگین سالانه متوسط حداقل دما در تبریز 9/6 درجه محاسبه شده و تغییرات در سطح منطقه .5 تا 9/6 درجه سانتی گرا د گزارش شده است.
میانگین سالیانه حداکثر دمای تبریز 18 درجه سانتی گراد است و تغییرات آن در سطح محدوده مورد مطالعه 2/11تا 5/18 محاسبه شده است.
3-6- 3- ورزش بادها
پارامتر باد در زمینه‌های متعددی هم چون آسایش انسان،کم کردن یا افزایش آلودگی هوا از طریق انتقال آلاینده‌ها بسیار موثر است و بطور مثال در زمینه رشد گیاهان نیز از طریق تعرق، فتوسنتز و سرعت تاثیر گذار است.
3-6-4- متوسط سرعت باد و حالت آرام هوا منطقه
مقدار سالانه سرعت باد در تبریز برابر با 3 متر بر ثانیه است و مقدار این پارامتر از حداکثر 7/4 متر بر ثانیه و در تیر ماه تا حداقل 9/1 متر بر ثانیه آبان و آذر تغییر نشان می‌دهد.
حالت آرام هوا مبین شرایط عدم ورزش باد می‌باشد در تبریز سالانه 26 درصد محاسبه شده که میتوان چنین شرایطی را اینگونه تعبیر کرد که دراین منطقه ورزش باد زیاد بوده و عواقب مثبت و منفی آن در یک شهر بادخیز می‌بایست مورد توجه قرار گیرد.
آرام ترین ماه سال آبان ماه است که درصد حالت آرام هوا به 4/38 درصد می‌رسد و متقابلا نا آرام ترین ماه سال تیر ماه است که درصد حالت آرام هوا 10 درصد بوده و به عبارت دیگر در حدود 90 درصد اوقات ورزش باد در این ماه از سال وجود خواهد داشت.
3-7- مطالعات فرهنگی، اجتماعی و گردشگری منطقه
در حال حاضر شهر تبریز از نظر فضای سبز و مکانهای لازم برای گذران اوقات فراغت در وضعیت نسبتاً فقیری به سر می‌برد و با توجه به جمعیت زیاد این شهر به عنوان یکی از 7 کلانشهر اصلی کشور، فضاهای موجود نمی‌توانند جوابگوی نیاز ساکنان شهر باشد.
در محدوده مورد نظر تفرجگاه عینالی با ویژگی‌های خاص خود توانسته تقاضای زیادی را برای خود ایجاد کند. این تقاضا به ویژه در طول روزهای آخر هفته به طور بارزی خود را نشان میدهد. وجود زیارت گاه در محدوده پارک (در قالب امامزاده و یادمان شهدا) پیوند اجتماعی و فرهنگی قویای را بین شهر تبریز و این مجموعه شکل داده که باعث جذب هر چه بیشتر ساکنان شهر اعم از گروه‌های مختلف سنی، جنسی و مذهبی گردیده است.

شکل(3-4): دور نمایی از پذیرش گردشگری تفرجگاه عینالی
3-8- پوشش گیاهی منطقه
برای بهره برداری از قابلیت‌ها و استعدادهای بالقوه منایع طیبعی تجدید شونده و برنامه‌ریزی لازم در حفاظت و بهربرداری از آن به اطلاعات مناسب و دقیقی در این خصوص نیاز است. در این راستا یکی از اجزاء محیط طبیعی، پوشش گیاهی است. برای این منظور، در این بررسی وضعیت پوشش گیاهی منطقه، با نگاه کلی در قالب پوشش طبیعی منطقه و پوشش گیاهی انسان ساخت از هم تفکیک میشود.

شکل(3-5): دور نمایی پوشش گیاهی منطقه
در معرفی پوشش گیاهی طبیعی منطقه شرایط اقلیمی منطقه، توپوگرافی، خاک و نحوه مدیریت به طور چشمگیری بر پوشش گیاهی تاثیر گذار بوده و گونه‌های متعددی رادر سطح منطقه پراکنده نموده است. صرف نظر از اراضی مزروعی موجود در منطقه، گونههای گیاهی در محدوده واحد کوهستان با تیپ کوهستانهای خاکدار و واحد اراضی تپهای با تیپ تپههای خاکدار در شیبهای مختلف و همچنین خاک با بافت سبک تا خیلی سنگین و عمق کم تا عمیق پراکنش یافتهاند. درمحدوده مورد مطالعه، گیاهان مرتعی از خانوادههای مختلف و با توجه به میزان سازگاری آن‌ها با شرایط منطقه از پراکندگی متفاوتی برخوردار میباشند. انواع گونههای متعلق به خانواده گندمیان، چتریان، کامپوزیته، پروانه آسا و ... در منطقه دیده میشود. بر اساس گیاهان جمعآوری شده در فصول مختلف، در مجموع 201 گونه گیاهی شناسایی گردیده است(رویان فرانگار،1387).

شکل(3-6): نمایی از تنوع پوشش درختی و درختچه‌ای در منطقه
3-9- پروژه‌های مهم عمرانی و زیر ساختی انجام یافته در منطقه
احداث و اصلاح راه‌های دسترسی حدود 51 کیلومتر
این راه ها جهت تردد کوهپیمایان، گردشگران و حمل نهال ها به قطعات جنگل کاری و حمل تجهیزات و وسایل برای اجرای پروژه های عمرانی احداث شده است.

شکل(3-7): نمایی از راه های دسترسی آسفالته در محدوده

شکل(3-8): نمایی از ایمن سازی راه های دسترسی در محدوده
آبرسانی و ایجاد شبکه توزیع آب خام
طرح انتقال آب به محدوده تفرجگاه عینالی:
آب مورد نیاز برای آبیاری محدوده جنگلکاری شده و فضای سبز محدوده از طریق پمپاژ آب از چاه های واقع در داخل مهرانه رود به استخرها و منبع های احداث شده در ارتفاعات عینالی صورت می‌گیرد.

شکل(3-9): نمایی از لوله گذاری جهت انتقال آب در محدوده

شکل(3-10): نمایی از منبع آب احداث شده در محدوده
نیرو رسانی و روشنایی
طرح نیرو رسانی و انتقال برق به محدوده تاکنون 1004 کیلو وات برق جهت پمپاژ و برق رسانی به تاسیسات و تامین روشنایی طول مسیر جاده اصلی، ساختمان ها و محوطه یادمان موجود در محدوده خریداری و راه اندازی شده است.

شکل(3-11): نمایی از روشنایی محوطه یادمان شهدا و بقعه
گابیونبندی
با ایجاد گابیون‌ها در داخل دره‌های منتهی به شهر علاوه بر جمع شدن آب در پشت این گابیونها و استفاده در آبیاری، یکی از مشکلات حاشیه شهر نیز رفع گردیده که در بارندگی‌های شدید در اثر گسیل از این دره‌ها به مناطق مسکونی باعث مشکلات عدیده‌ای شده و خسارت به بار می‌آورد (نشریه سازمان عون بن علی1393).

شکل(3-12): نمایی از گابیونبندی در داخل دره های منتهی به شهر

شکل(3-13): نمایی از گابیونبندی در داخل محدوده مطالعاتی
فصل چهارم:
مواد و روش
4-1-مقدمه
آگاهی به خصوصیات فیزیکی یک حوزه با داشتن اطلاعاتی از شرایط آب و هوایی منطقه میتوان تصویر نسبتاً دقیقی از کار کرد کیفی و کمی سسیستم هیدرولوژیک آن حوضه به دست آورد. خصوصیات فیزیوگرافی حوزه‌ها نه تنها به طور مستقیم به رژیم هیدرولوژیک آنها و از جمله میزان تولید آبی سالانه، حجم سیلابها، شدت فرسایش خاک و میزان رسوب تولیدی اثر می‌گذارد، بلکه به طورغیر مستقیم و نیز با اثر آب و هوا و وضعیت اکولوژی و پوشش گیاهی به میزان زیادی رژیم آبی حوزه ابخیز را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. پاره‌ای از خصوصیات فیزیوگرافی از جمله ارتفاع، جهت شیب می‌توانند بسیاری از عوامل آب و هوایی نظیر درجه حرارت و تغییرات آن، نوع و میزان ریزش جوی سالانه و میزان تبخیر و تعرق را تشدید و یا تعدیل کنند و به طور کلی موجب پیدایش انواع مختلف آب و هوایی موضعی میکرو کلیما و یا حتی منطقه‌ای شوند از این رو لازم است که در مطالعات آبخیزداری یک حوضه قبل از هر چیز خصوصیات فیزیوگرافی آن مطالعه قرار گیرد.از مهم‌ترین خصوصیات فیزیکی یک حوضه می‌توان مساحت، محیط، طول آبراهه اصلی و شیب آن، شکل حوضه، ارتفاع متوسط و شیب حوضه را نام بردبه منظور بررسی خصوصیات فیزیکی حوضه به عنوان اطلاعات پایه برای سایر مطالعات حوضه انجام پذیر است(گزارشات رویان فرانگار سیستم،1387).
4-2- روش تحقیق
روش پژوهش مورد استفاده از نوع تحلیلی- توصیفی بوده و برای انجام تحقیق حاضر و مطالعه سیلاب حوضه مورد مطالعه و اثبات فرضیات از روشهای زیر استفاده شده است:
4-1-1- مطالعات کتابخانه‌ای
به منظور تهیه پیشینه تحقیق کلیات حوضه،روش ارزش‌گذاری لایه‌ها با استفاده از مدل‌های مختلف جمع‌آوری داده‌های هیدرولوژی و آب سنجی از ایستگاه‌های منطقه و دوره بازگشت سیلاب، همچنین اهمیت پهنه‌بندی خطر سیلاب و عوامل موثر بر آنصورت پذیرفته است. تحقیقات کتابخانه‌ای مشتمل است بر مطالعه مقالات و کتب مختلف مشتمل است بر مطالعه و مقلات و کتب مختلف در ارتباط با پهنه بندی خطر سیل و مکان‌یابی با روش‌های مختلف،مطالعه و بررسی طرح جامع و تفصیلی محدوده مورد مطالعه،گزارشات آب و منطقه‌ای گزارشات ستاد بحران، محیط زیست شهرستان تبریز و گزارشات مربوط به استانداری آذربایجان شرقی، بررسی آمارهای دبی و رواناب‌ها،مطالعه نقشههای زمین شناسی، هیدرولوژی و نمودار مربوطه بوده است.
4-2-2- بازدید میدانی
در طی بازدید میدانی شناسایی خاک منطقه، شناسایی آبراهههای موجود، پوشش گیاهی منطقه، شناسایی جادههای دسترسی و فعالیت‌های عمرانی انجام یافته جهت کنترل سیلاب توسطه شهرداری و سازمان عون بن علی مورد بازدید قرار گرفتند.
4-2-3- عملیات ستادی
در طی عملیات ستادی مجموع مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی گرد آوری شده که عبارتند از: اقلیم، هیدرولوژی، توپوگرافی و پوشش گیاهی منطقه. در مرحله اول با استفاده از نقشه 100000/1زمین شناسی محدوده از نظر خاک شناسی، سنگ شناسی و منابع اراضی مطالعه شد و در بررسی هیدرولوژی محدوده نسبت انشعاب، تراکم و نواحی فرسایشی و تراکمی مطالعه گردید، در مطالعه پوشش گیاهی تنوع پوشش درختی، درختچه‌ای، جنگل‌کاری و فضای سبز از نظر وسعت و تراکم پوشش مورد مطالعه قرار گرفت و در بررسی توپوگرافیمنطقه با استفاده نقشه توپوگرافی25000/1 ارتفاع شیب و جهت شیب تهیه گردید و در بررسی وضعیت اقلیمی، منطقه از نظر ریزشهای جوی، دمای هوا، ورزش باد، رطوبت هوا و همچنین از نظر فرهنگی و اجتماعی مورد بحث و مطالعه قرار گرفت همچنین مطالعاتی در مورد پهنه‌بندی و مکان‌یابی خطر سیل صورت گرفته است که نتیجه این مطالعات را میتوان بدین صورت بیان کرد:در مکان‌یابی خطر سیل عوامل زیادی باید در نظر گرفته شود که هر کدام با درجه اهمیت متفاوت تأثیر گذارند. اما با توجه به محدودیتهایی که مدل‌ها دارند، استفاده از لایه‌های اطلاعاتی زیاد باعث پیچیدگی مدل و افزایش هزینه ارائه آن می‌شود بنابراین با توجه به این محدودیت‌ها نمی‌توان از کلیه لایه‌های اطلاعاتی استفاده کرد و به ناچار تعدادی از لایه‌های که به نظر اهمیت کمتری دارند حذف خواهد شد. در مکان‌یابی باید به چند نکته توجه داشت. اول این که مشکل افزایش حجم رواناب‌ها می‌تواند در آینده عمده‌ترین تهدید برای زندگی و فعالیت ساکنین حوضه باشد و روند زندگی را در منطقه خصوصاً در پایین دست حوضه به خطر اندازد. دوم اینکه در صورت بهره‌برداری صحیح از روانابهای سطحی و مهار آنها هم خطر وقوع سیل کاهش یافته و هم منبع قابل اعتمادی برای تأمین آب مورد نیاز فعالیتهای جنگل‌کاری، فضای سبز و دیگر مصارف در منطقه تدارک دیده می‌شود. از این رو در تحقیق ابتدا شاخصهای مورد ارزیابی در مکان‌یابی محل‌های مستعد سیل با توجه به اهمیت هر یک در منطقه، مطالعه و انتخاب شده و سپس مناطق بحرانی از نظر خطر سیل در نقشه‌های پهنه‌بندی مشخص گردیده است این کار پس از تهیه لایه‌های اطلاعاتی مورد نیاز و با استفاده از مدل AHP صورت گرفته است(سلطانی، 1380).
4-2-4- جمع آوری اطلاعات آماری
دراین مرحله آمار حداقل، حداکثر، میانگین میزان بارش سالانه، تعداد روزهای بارانی و برفی و مقدار بارندگی در روزهای بارش تهیه شده است. برای بازسازی آمار بادقت بالا آمار ایستگاه‌های مجاور هم دریافت شد تا با استفاده از روش‌های آماری همبستگی‌های خطی و غیر خطی بالاترین همبستگی بین ایستگاه‌ها شناسایی شود وسرانجام با بالاترین سطح اعتماد اقدام به بازسازی آمار مربوطه به حوضه شده است.
4-3- مواد و روش‌ها
با استفاده از نرم‌افزارهای مختلف Arc-GISنقشههای منطقه مورد مطالعه به شرح ذیل تهیه و ترسیم گردید.
الف) مرز حوضه
ابتدا مرز حوضه بر روی نقشه‌های 25000/1 با استفاده از نرم‌افزار Arc GISترسیم شده و محدوده منطقه مطالعاتی مشخص گردید.
ب) نقشه شبکه آبراهه
برای تهیه نقشه شبکه آبراهه با استفاده از مدل هیدرولوژی درمحیط GIS، نقشه شبکه آبراهه حوضه با دقت بالا بازسازی و ترسیم شده است.
پ) نقشه شیب
با استفاده از نقشه توپوگرافی با مقیاس 25000/1 و رقومی شده منحنی‌های میزان 10متر اقدام به تهیه نقشه شیب حوضه در فرمت رستری از طریق تبدیل فرمShape به رستر (درون‌یابی) و نیز استفاده در نقشه مدل ارتفاعی زمینDEM شد.
ث) نقشه کاربری اراضی
نقشه کاربری با استفاده از تصویر طبقه بندی شده سنجنده TMو رویهم گذاری نقشه پوشش گیاهی و توپوگرافی و نیز و بروز نمودن آن با اطلاعات موجود در اداره کل منابع طبیعی و تحقیقات میدانی تهیه گردید.
درادامه این پژوهش برای پهنه بندی خطر سیلاب از 7 متغیر که شامل: لایه‌های کاربری اراضی، شیب، بافت خاک، ضریب CN، ضریب C، همچنین به منظور ارزیابی خسارت،تراکم ساختمانی،تراکم جمعیتی مطالعاتی استفاده کردیم.از نقشه شهر تبریز با دقت2000/1 جهت تهیه نقشه‌های کاربری اراضی و مسیل‌های محدوده مطالعاتی بهره گرفته شد و هر یک از کاربری‌های شهر بر روی نقشه در محیط GIS مشخص گردید برای تهیه نقشه CN از نقشه‌های کاربری اراضی و بافت خاک منطقه و نقشه ضریب رواناب بر اساس شیب، کاربری اراضی و بافتخاک استفاده گردید. نقشه تراکم جمعیت و تراکم مسکونی محدوده مطالعاتی براساس سر شماری عمومی نفوس و مسکن سال 1388 برای هر منطقه شهری به تفکیک حوضه آماری و نقشه آن در محیط GIS تهیه شد(معاونت شهرسازی و معماری شهرداری کلانشهر تبریز،1390).
4-4- روش کار
بعد از تعیین فاکتورها از نقشه‌های رقومی موجود،اسناد مکتوب، آمار نامه‌ها و گزارشهای مختلف برای تهیه نقشه‌ها و اطلاعات مورد نیاز استفاده شد.که پس از ویرایش و تعریف روابط توپولوژیک وارد نرم افزار Arc GIS شدند. همچنین برای ریزپهنه بندی محدوده خطر از مدلهای پیشرفتهای ترکیب خطی وزین WLC که رایچ ترین تکنیک در تحلیل ارزیابی چند معیاری است.
اجرای روش ترکیب خطی وزین WLC در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی شامل مراحل زیر است.
تعریف و تعیین مجموعه معیارهای ارزیابی متغیرها
استاندارد کردن و تبدیل مقیاس ارزشها و مقادیر لایه‌های نقشه‌ای(معیارهای ارزیابی) یعنی مقیاس ارزشها و مقادیر لایه‌های نقشه‌ای باهم هم خوان و قابل مقایسه گردد.
تعیین وزنهای معیار یعنی وزن و اهمیت نسبی هر معیار لایه نقشه‌ای مشخص شود.
ساخت و تولید لایه‌های نقشه ای وزن‌دار استاندارد شده یعنی ضرب کردن لایه‌های نقشه‌ای استاندارد در وزن‌های مربوطه.
تولید نقشه نهایی و تعیین امتیاز کلی هر معیار یا لایه با استفاده از عملیات همپوشانی و تابع اجتماع بر روی لایه‌های نقشه ای وزن استاندارد شده .
طبقه بندی یا رتبه بندی لایه‌ها بر مبنای ارزش کلی،مثلاً لایه‌هایی با مقدار عددی بیشتر لایه‌های مناسب‌تر و بهتر خواهند بود(براف،1990).
برای استانداردسازی مقادیر و یکسان‌سازی مقیاس‌ها در لایه‌های نقشه‌ای از روش فازی و برای وزن‌دهی به معیارها از روش وزن دهی فرایند سلسله مراتبیAHP استفاده شده است.مقیاس مقایسه در دامنه 1 تا 9 قرار داده شود به طوری که ارزش1 نشان دهنده اهمیت برابردو فاکتورو عدد9نشان دهنده اهمیت بسیارمهم یک فاکتوردرمقابل فاکتور دیگر می‌باشد(مالچفسکی،1385).
جدول شماره (4-1):اعداد مقایسه دو به دو فاکتورها
تعریف شدت اهمیت
اهمیت برابر 1
اهمیت برابر تا اهمیت متوسط 2
اهمیت متوسط 3
اهمیت متوسط تا اهمیت قوی 4
اهمیت قوی 5
از اهمیت قوی تا اهمیت خیلی قوی 6
اهمیت خیلی قوی 7
از اهمیت خیلی قوی تا اهمیت فوق العاده قوی 8
اهمیت فوق العاده قوی 9
جمع کل وزن ها برای تحلیل نهایی باید برابر یک باشد. البته برای تعیین ارزش ها، فاکتورها باید به خوبی بررسی شود و تعیین آنها اختیاری نیستند. اگر چنانچه به صورت اختیاری ارزش برتری برای فاکتور تعیین گردد ناسازگاری (CR) در تحلیل به وجود خواهد آمد.
مراحل انجام کار در این تحقیق در شکل زیر نمایش داده شده است.

شکل(4-1): فلو چارت و مراحل انجام
4-5- شیب حوضه
شیب حوضه یکی از فاکتورهای بسیار مهم درواکنش هیدرولوژیکی وهمچنین زمان تمرکز حوضه می باشد هر چه شیب عمومی افزایش یابد زمان تمرکز کوتاه تر می شود زیرا آب در شیب های تند تر سریع‌تر حرکت می‌کند وزودتر به خروجی حوضه می‌رسد. بنابراین درمساحت‌های مشابه وخصوصیات سطحی همگن وشبیه به هم، حوضه‌های باشیب بیشتر، از مقدار رواناب بیشتری نسبت به حوضه‌های باشیب کمتر برخوردار هستند. از طرفی عامل شیب را می‌توان یکی از فاکتورهای بسیار مهم درمیزان فرسایش ومقدار رسوب‌دهی حوضه دانست. هر چند فاکتورهای دیگر نظیر شکل حوضه، پوشش گیاهی وکاربری اراضی وغیره هر کدام به نحوی دروقوع جریانات سطحی وفرسایش تأثیر می‌گذارند ولی عامل شیب وتوپوگرافی حوضه شدت تمامی عوامل تخریب را سرعت می‌بخشد (نجمایی1369). نقشه شیب حوضه مورد مطالعه تهیه و در 6 کلاس شیب طبقه بندی شد.

شکل (4-2):نقشه طبقات شیب حوضه مهران رود شمالی
4-6- جهت شیب حوضه
عامل جهت شیب از نظر تاثیر آن بر بعضی فرآیندهای هیدرولوژیک مانند ذوب برفها، حرکات دامنه‌ای، تنوع پوشش گیاهی در حوضه های آبریز حائز اهمیت است.
شکل(4-3):نقشه طبقات شیب حوضه مهران رود شمالی
4-7- شبکه هیدروگرافی حوضه
چگونگی قرار گرفتن آبراهه‌ها و یا شبکه زهکشی یک حوضه را نسبت به یکدیگر فرم زهکشی می‌نامند. که تابع خصوصیات مورفولوژیکی وژئولوژیکی آن می‌باشد. فرم آبراهه وتراکم زهکشی ناشی از خصوصیات زمین شناسی، پوشش گیاهی، خاک، ناهمواریها وشرایط اقلیمی تبعیت می‌کند.
4-8- نسبت تراکم شبکه زهکشی
این عامل از تقسیم طول کل شبکه هیدروگرافی شامل رودخانه‌ها وشاخه‌های فرعی آنها وآبراهه‌های کوچک وبزرگ به مساحت حوضه به دست می‌آید تراکم آبراهه با استفاده از فرمول زیر محاسبه می‌شود:
(1-4)در این رابطه:
Dd = تراکم زهکشی بر حسب‌کیلومتر در کیلومترمربع
L∑ = مجموع طول آبراهه‌های اصلی و فرعی بر حسب‌کیلومتر
A = مساحت زیرحوضه بر حسب ‌کیلومترمربع
4-9- تعیین ضریب انشعاب حوضه
ضریب انشعاب یا ضریب دو شاخه شدن تناسب و تکامل شبکه زهکش را نشان می‌دهد. برای مشخص کردن تأثیر انشعابات شبکه رودخانه بر هیدروگراف سیل از نسبت انشعاب استفاده می‌شود. این ضریب عبارت است از نسبت تعداد آبراهه در یک رده مشخص به تعداد آن در رتبه بزرگتر بعدی. با استفاده از فرمول زیر ضریب انشعاب حوضه مورد مطالعه محاسبه و نتایج حاصله در جدول (5-3) ارائه گردیده است.
(2-4)در این رابطه:
Rb = نسبت انشعاب
u = درجه یا رده آبراهه
Nu = تعداد آبراهه در درجه u
= تعداد آبراهه در رده بالاتر (u+1)
Ui =بزرگترین رده آبراهه در حوضه
طبق نقشه شکل (4-4) و همچنین جدول همچنین جدول (4-3)، زیر حوضه 7A که در شرقی‌ترین و محدوده ما قرار گرفته دارای آبراهه‌هایی با رده‌های 1 تا 8 با فراوانی 27615 می‌باشد که مجموع طول رودها به حدود 1238 کیلومتر می‌رسد، زیر حوضه 6A با 7رده، بافراوانی 1915طول آبراهه‌ای حدود 108 کیلومتر و زیر حوضه4A با 7 رده دارای طول آبراهه‌های حدود 201 کیلومتر است در زیرحوضه 3A با7رده و به طول حدود 208 کیلومتر و زیر حوضه5A با 7رده، بافراوانی 3366 طول آبراهه‌ای حدود 246 کیلومترو زیر حوضه2A با 5 رده بافراوانی 4305 طول آبراهه‌ای حدود 350 کیلومتر و زیر حوضه8A با 7رده بافراوانی 4956 طول آبراهه‌ای حدود 330 کیلومتر و زیر حوضه1A با 7رده با فراوانی 6790 طول آبراهه‌ای حدود 248 کیلومتر می‌باشد.
بیشترین طول آبراهه‌هادر زیر حوضه 7Aبا 1238 کیلومتر می‌باشد و فقط زیر حوضه 2A هر 5رده را با فراوانی 4305 دارا می‌باشد. همچنین تراکم رودها طبق جدول(4-3)در زیر حوضه 2Aبا 70/76 بیشترین و در 4A با 45/97 به کمترین میزان می‌باشد.
جدول (4-2): نسبت انشعاب وتراکم شبکه حوضه به تفکیک واحدهای کاری
زیرحوضه مجموع طول آبراهه (km) تعداد رده
)تعداد آبراهه( ضریب انشعاب تراکم آبراهه (km/km2)
A1 97/248 6790 260/8 10/57
A2 28/350 4305 074/2 76/70
A3 75/208 3224 676/2 98/47
A4 82/201 3758 449/2 97/45
A5 62/246 3366 648/4 27/69
A6 78/108 1915 918/4 13/50
A7 95/1238 27615 434/3 44/56
A8 73/330 4956 967/1 05/68
کل حوضه 9/2934 55929 99/57
(4-3): جدول مشخصات رده بندی آبراهه‌های حوضه مهران رود شمالی
رده A1 A2 A3 A4
فراوانی طول
(کیلومتر) فراوانی طول
(کیلومتر) فراوانی طول
(کیلومتر) فراوانی طول
(کیلومتر)
1 3116 23/154 2251 12/191 1699 23/126 2010 92/122
2 1358 08/57 1047 95/89 778 97/49 876 06/45
3 608 44/20 601 52/45 333 19/17 476 87/19
4 333 12/8 282 63/17 197 93/6 194 22/8
5 169 49/4 124 06/6 162 7/5 124 79/2
6 202 52/4 0 0 46 04/2 20 25/1
7 5 09/0 0 0 0 0 0 0
8 0 0 0 0 9 69/0 58 71/1
مجموع 6790 97/248 4305 28/350 3224 75/208 3758 82/201
رده A5 A6 A7 A8
فراوانی طول
(کیلومتر) فراوانی طول
(کیلومتر) فراوانی طول
(کیلومتر) فراوانی طول
(کیلومتر)
1 1747 76/136 1012 48/69 14849 05/794 2578 51/175
2 873 02/68 482 77/24 6493 54/267 1253 96/92
3 428 29/25 225 87/7 2989 65/92 616 38/41
4 195 83/8 109 39/4 1588 75/44 284 92/12
5 54 73/2 41 88/0 801 11/24 90 23/3
6 3 64/0 2 02/0 536 69/9 50 39/3
7 0 0 0 0 38 78/0 85 34/1
8 66 35/3 44 37/1 321 38/5 0 0
مجموع 3366 62/246 1915 78/108 27615 95/1238 4956 73/330

شکل (4-4): نقشه رده بندی رودها درحوضه مهران رود شمالی
شکل حوضه عبارت است از شکلی که از تصویر یک آبخیز بر روی یک صفحه افقی فرضی حاصل می‌شود. شکل حوضه به علت تأثیر در خصوصیات هیدرولوژیک آن مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گیرد. به این ترتیب که شکل حوضه با تأثیر بر زمان تمرکز هدایت جریانهای سطحی توسط شاخه‌های فرعی به آبراهه و یا رودخانه اصلی در شکل هیدروگراف و شدت دبی آن موثر است. در شرایط مساوی از نظر سایر عوامل هیدرولوژیک، معمولاً حوضه‌های قیفی شکل و گرد در هر بارندگی به دلیل کم بودن زمان تمرکز، دبی‌های با شدت بیشتری در مقایسه با حوضه‌های کشیده و طویل ایجاد می‌کند، به عبارت دیگر دبی اوج بیشتری پیدا می‌کند. برای مقایسه میزان تأثیر شکل حوضه‌های مختلف بر دبی اوج از ضرایب شکل حوضه استفاده می‌شود (علیزاده 1382).
4-9-1- ضریب گراویلیوس
ضریب فشردگی که به نام ضریب گراویلیوس نیز نامیده می‌شود عبارت است از نسبت محیط حوضه (P) به محیط دایره فرضی (P’)که مساحت آن برابر مساحت حوضه باشد. اگر حوضه دایره‌ای کامل باشد ضریب برابر یک است در غیر اینصورت بزرگتر از یک خواهد بود که نشان دهنده انحراف شکل آن از دایره است و معمولاً بین 5/1 تا 5/2 است.
lefttop (4-3)
که در آن:
C = ضریب گراویلیوس
P = محیط حوضه بر حسب کیلومتر
A = مساحت حوضه بر حسب کیلومتر مربع
4-9-2-ضریب میلر
در این روش شکل آبخیز از طریق فرمول زیر تشریح شده است:
(4-4)RC = AAcکه در آن:
RC = نسبت گردی
A = مساحت حوضه بر حسب(Km2)
Ac = مساحت دایره‌ای که پیرامون آن برابر پیرامون حوضه آبخیز است.
از آنجائی که پارامترA مساحت دایره هم محیط با حوضه آبخیز است. رابطه فوق را می‌توان چنین نوشت:
(4-5) QUOTE 4πAP2=12.56AP2
که در آن P محیط آبخیز بر حسب کیلومتر است و بر اساس رابطه فوق، هر چقدر RC به یک نزدیک‌تر باشد شکل آبخیز به دایره نزدیک‌تر خواهد بود.
4-9-3- روش مستطیل معادل
مستطیل معادل عبارت است از مستطیلی که پیرامون و مساحت آن معادل پیرامون و مساحت حوضه مورد مطالعه باشد. در واقع ضریب مربوط به این روش تابع طول و عرض مستطیل معادل است که به شرح زیر محاسبه می‌شود:
(4-6) طول مستطیل
(4-7) عرض مستطیل
که در آن A مساحت به کیلومتر مربع و C ضریب گراویلیوس می‌باشد.شرط لازم برای برقراری چنین روابطی آن است که مقدار ضریب گراویلیوس برابر یا بزرگتر از 128/1 باشد(علیزاده 1382).
نتایج محاسبات ضرایب شکل و مستطیل معادل برای زیر حوضه‌ها و کل حوضه مهران رودشمالی در جدول(4-4)ارائه شده است.
جدول (4-4): ضرایب شکل و مستطیل معادل به تفکیک هر یک از واحدهای کاری حوضه
عرض مستطیل معادل(km) طول مستطیل معادل(km) ضریب میلر ضریب فشردگی محیط (km) مساحت
(km2) واحدهای هیدرولوژیک
77/0 644/5 332/0 72/1 84/12 361/4 A1
97/0 105/5 420/0 53/1 16/12 954/4 A2
772/0 629/5 333/0 72/1 81/12 353/4 A3
87/0 139/5 383/0 60/1 99/11 390/4 A4
44/0 087/8 153/0 53/2 07/17 566/3 A5
82/0 640/2 565/0 32/1 945/6 176/2 A6
10/2 511/10 433/0 50/1 21/25 950/21 A7
95/0 097/5 416/0 54/1 11/12 863/4 A8
72/2 624/18 348/0 68/1 72/42 614/50 کل حوضه
4-10- خاک شناسی
تمام اراضی موجود در یک منطقه، منابع اراضی آن منطقه نامیده می‌شود. کلیه منابع اراضی موجود استان آذربایجان شرقی تا حد تعیین واحدهای اراضی توسط مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور مورد مطالعه قرار گرفته و در نقشه ارزیابی منابع و قابلیت اراضی استان‌های آذربایجان شرقی آورده شده است. با انطباق و روی هم‌گذاری نقشه های ارزیابی منابع و قابلیت اراضی استان‌های آذربایجان شرقی با مرز محدوده مطالعاتی حاضر در محیط GIS دو تیپ اراضی شامل اینسپتی سول و مناطق شهری شناسایی گردید(جهاد کشاورزی ، 1389).

شکل (4-5): نقشه خاک درحوضه مهران رود شمالی
4-11-کاربری اراضی
با توجه به نقشه کاربری اراضی که درشکل(4-6) مشاهده می‌کنیم جنوب حوضه را مناطق شهری بیشتر با کاربری مسکونی و شمال حوضه را بیشتر مناطق طبیعی کهبه صورت جنگل کاری و فضای سبز می‌باشد پوشیده شده است.
جدول (4-5): نوع و درصد کاربری ازاضی درحوضه مهران رود شمالی
نوع کاربری مساحت (km2) درصد پوشش
مسکونی 6/21 2/43
تجاری 1/2 2/4
آموزشی 62/0 24/1
خدماتی 13/1 26/2
فضای سبز 32/2 64/4
اداری 21/0 42/0
فرهنگی 13/0 26/0
اراضی بایر و متروکه 13/22 26/44
مجموع 24/50 48/100
شکل (4-6): نقشه کاربری اراضی حوضه مهران رود شمالی
4-12- تراکم جمعیتی
براساس جدول شماره (4-6)، 7/3 درصد از محدوده دارای تراکم جمعیت بسیار زیاد و 06/26 درصد دارای مناطق بسیار کم است.بیشترین مساحت با 73/34 درصد دارای تراکم جمعیت کم و 4/12 درصد فاقد جمعیت می‌باشد.
جدول (4-6): تراکم جمعیت درحوضه مهران رود شمالی
درصد مساحت(مترمربع) تراکم جمعیت
7/3% 1847960 بسیار زیاد
1/7 % 3552040 زیاد
20/16% 8104970 متوسط
73/34 % 17368000 کم
06/ 26 % 13030000 خیلی کم
40/12 % 6704740 بدون جمعیت

شکل (4-7):نقشه تراکم جمعیت حوضه مهران رود شمالی
4-13- تراکم ساختمانی
براساس شکل (4-8) تراکم ساختمان در شمال غربی منطقه مورد مطالعه بسیار زیاد و در جنوب شرقی دارای تراکم خیلی کم است. مناطق دارای تراکم ساختمانی متوسط و کم در اطراف مناطق با تراکم خیلی زیاد شکل گرفته اند. شمال محدوده به دلیل مناطق طبیعی بودن خالی از سکنه می‌باشد.

شکل (4-8):نقشه تراکم ساختمانی درحوضه مهران رود شمالی
4-14- ضریبCN
بحث رواناب و رابطه بارندگی – رواناب از مهم ترین و در واقع اساسی ترین موضوع در هیدرولوژی آبهای سطحی است. هرگاه شدت بارندگی از ظرفیت نفوذ آب به داخل خاک بیشتر باشد بخشی از آب حاصله از بارندگی در سطح حوضه باقی می ماند. این آب پس از پر کردن گودی های سطح زمین که به آن چالاب گفته می شود در امتداد شیب زمین جریان پیدا کرده و از طریق شبکه آبراهه ها از حوضه خارج می گردد. معمولاً بارندگیها در مناطق خشک و نیمه خشک سیل آسا بوده و پوشش پراکنده گیاهی از نظر حفاظت خاک نقش زیادی ایفا نمی‌کنند، به طوریکه سرعت نفوذ آب به سرعت تقلیل یافته و میزان رواناب افزایش پیدا می‌کند. در این تحقیق جهت برآورد رواناب حاصله از بارندگی را با استفاده از لایه های بافت خاک و کاربری اراضی و ارتفاع رواناب به روش (SCS) بصورت زیر محاسبه کردیم:
(4-8) R=(P-0.2S)2(P+0.8S)
که در آن:
: R ارتفاع رواناب
: P ارتفاع بارندگی
S : عامل مربوط به نگهداشت آب در سطح زمین است که مقدار آن برابر است با:
(4-9) S=100CN-10
در این معادله CN شماره منحنی مربوط به مقدار نفوذ آب در حوضه میباشد. با داشتن مقادیر بارندگی(P) وشماره منحنی حوضه(CN) میتوان از روی معادلات فوق ارتفاع رواناب بدست آورد.
با توجه به شکل (4-9) منطقه ای که عدد CN بزرگتر می باشد ارتفاع رواناب در آن منطقه بیشتر و نهایتأجریان سیلاب نیز در آن منطقه در حد بالایی می باشد.

شکل(4-9): نقشه (CN) درحوضه مهران رود شمالی
4-15- ضریب رواناب
ضریب رواناب حوضه در عمل بعنوان درصدی از بارندگی که به رواناب تبدیل می شود مشخص و ارتفاع رواناب با فرمول ساده زیر تخمین زده می شود.
(4-10)R= C . P
که در آن:
C : ضریب رواناب
P : مقدار ارتفاع بارندگی
R : مقدار ارتفاع رواناب
ضریب رواناب بستگی به خصوصیات فیزیکی حوضه داشته و برآورد رواناب سالانه در حوضه های آبریز از عملیاتی است که باید توسط هیدرولوژیست ها انجام می شود(علیزاده،1382).

شکل(4-10) نقشه ضریب Cدرحوضه مهران رود شمالی
فصل پنجم:
نتایج و یافته‌ها
5-1 -پهنه بندی
پهنه بندی نهایی پتانسیل خطر وقوع سیلاب در حوضه مورد مطالعه با توجه به ارتباطات درونی و بر اساس دخالت وزن ها یا ارزش های نهایی هر یک از متغییرهای و محاسبات انجام یافته براساس وزن معیارها، ضریب همبستگی برابر0492/0شد.
جدول(5-1)مقایسه معیارهاو وزن معیارها
شیب کاربری خاک ضریبCN ضریبC تراکم ساختمانی تراکم جمعیت وزن معیارها
شیب 1 2 3 5 6 7 8 0/3688
کاربری 1 2 3 4 6 7 0/2345
خاک 1 2 3 5 6 0/1566
ضریبCN 1 3 4 5 0/1106
ضریبC 1 3 4 0/0663
تراکم ساختمانی 1 3 0/0386
تراکم جمعیت 1 0/0246
بر اساس مقایسه و وزن معیارها نقشه نهایی پهنه بندی سیلاب برای محدوده مورد مطالعه بدست آمد که نشان می دهد حدود 2%از منطقه در پهنه خطر بسیار زیاد، 40% در پهنه خطر زیاد، 18% درپهنه خطر متوسط و 40% در پهنه خطر کم از لحاظ سیل گیری قرار دارد. در واقع طبق نقشه ارزیابی خطر بیشترین خسارات مربوط به مناطق مسکونی و کمترین خطر در مناطق طبیعی و چون مناطق با کاربری اداری و فرهنگی قبل از ساخت از طرف کارشناسان مربوطه مورد بررسی قرار می گیرند به همین جهت در نقشه نهایی بدست آمده از محدوده مورد مطالعه عاری از خطر می باشند.
فضای سبز بایر اداری آموزشی خطر
57344/38 8189095/46 218227/21 369552/65 خیلی کم
1691659/20 7980425/63 20707/70 33450/89 کم
4976217/58 4976217/5 14336/10 38229/59 متوسط
498577/49 1482989/28 38229/59 205484/02 زیاد
20707/8 129024/85 0 9557/4 خیلی زیاد
جدول (5-2) سهم هر کاربری از میزان سیلاب
توضیح: اعداد به متر مربع می باشند.
مسکونی فرهنگی خدماتی تجاری خطر
434861/52 3185/80 36636/69 28672/19 خیلی کم
935031/90 12743/20 31857/99 100352/66 کم
923881/61 7964/50 710433/10 2080326/53 متوسط
17056800/71 148139/64 211855/61 293093/48 زیاد
600000/65 0 6371/60 1592/90 خیلی زیاد

شکل(5-1) نقشه پهنه بندی خطر سیلاب درحوضه مهران رود شمالی
5-2- تحلیل فرضیات
5-2-1- فرضیه اول
آیا تکنولوژی GIS میتواند معیارها و ضوابط مکانی در پهنه‌بندی سیلاب را تحلیل و مدلسازی نماید؟
کاربرد GISعموماً شامل ذخیره‌سازی و تجزیه و تحلیل جامع اطلاعات بر پایه اطلاعات مکانی است. باتوجه به امکان انجام آنالیزهای پیچیده مربوط به داده‌های مکانی و غیر مکانی،GISبه عنوان بهترین وسیله در تعیین مناطقی که بیشترین احتمال بروز بحران در آنها وجود دارد شناخته می شود. بر همین اساس در این تحقیق پس از تهیه لایه‌های مورد نیاز، وزن نهایی و مقایسه لایه‌ها توسط نرم‌افزار Expert choiceو تعیین ضریب نهایی هر یک از لایه‌ها، از طریق منویRaster calculator در نرم‌افزار GISArc نقشه پهنه‌بندی خطر سیلاب برای محدوده مورد مطالعه به دست آمد. سپس براساس معیارهای مورد نظر نقاط بحرانی از نظر خطر سیلاب مدلسازی و شناسایی شد. پس از انجام مراحل فوق نتیجه گرفته شد بیشترین خطر و خسارات برای مناطق مسکونی و کمترین خطر برای مناطق طبیعی حاصل می شود.
5-2-2- فرضیه دوم
بیشترین تأثیر سیلاب در منطقه مورد مطالعه در کاربریهای مسکونی دیده میشود.
به منظور پیش بینی دامنه خسارات ناشی از سیلاب جهت کنترل و مهار آن پهنه بندی خطر سیل،امری ضروری است که در این تحقیق به بررسی میزان خطر پذیری سیلاب و ارزیابی خسارت وارده به کاربری های موجود پرداخته شد.با استفاده از پارامترهای؛کاربری اراضی،تراکم جمعیت، طبقات شیب، تراکم مسکونی، ضریب CNو ضریب رواناب به تهیه لایه‌های مورد نیاز، سپس به تعیین وزن هر لایه بر اساس میزان اهمیت آن در بروز سیلاب و پس از وزن دهی نهایی،لایه‌ها به صورت دوبه دو (AHP) توسط نرم‌افزار Expert choiceمقایسه و در نهایت نقشه ریزپهنه بندی خطر سیلاب در محدوده مورد نظرتهیه گردید.
نتیجه گیری:
نقشه خطر سیل می‌تواند در تعیین مکان‌های توسعه یافته یا در حال توسعه نقشه بسزایی داشته باشد تا از ریسک آسیب پذیری مردم و خسارت کاربری‌ها بکاهد. نقشه آسیب پذیری منطقه، وضعیت منطقه را نسبت به سیل نشان می‌دهد و بیان می‌کند که در قسمت‌هایی که آسیب پذیری درجه بالایی دارد، باید عملیات کنترل سیلاب و سیستم های هشدار دهنده سیلاب در نظر گرفته شود.
برای تهیه چنین نقشه‌ای برای محدوده مورد مطالعه ابتدا با استفاد ازآمار، اطلاعات و روش‌های مختلف میزان سیلاب برای محدوده محاسبه و سپس اقدام به تهیه لایه‌های مورد نیاز برای پهنه‌بندی شد. در نهایت با استفاده تکنیکهای نرم‌افزار GIS به وزندهی لایه‌ها پرداخته و نقشه نهایی به روش AHP طراحی و به دست آمده است.
نقشه نهایی پهنه‌بندی سیلاب نشان داد که حدود 2% از منطقه در پهنه خطر بسیار زیاد،40% در پهنه خطر زیاد 18% درپهنه خطر متوسطو40% در پهنه خطر کم از لحاظ سیل گیری قرار دارد. در واقع طبق نقشه ارزیابی خطر بیشترین خسارات مربوط به مناطق مسکونی و کمترین خطر در مناطق طبیعی و منطق با کاربری اداری و فرهنگی عاری از خطر می باشد.
به طور کلی می‌توان اظهار داشت که نقشه‌های ریزپهنه‌بندی خطر سیلاب به مدیریت غیر سازه‌ای سیل کمک می‌کنند و به برنامه‌ریزان این امکان را می‌دهند تا بخش‌های امن‌تر از نظر سیل خیزی را برای توسعه انتخاب کنند.
پیشنهادها
به طور کلی، روشهای کنترل سیلاب در دو گروه جای می‌گیرند، روش‌های سازه‌ای و روش‌های غیر سازه‌ای.
از آن جا که دیدگاه ما در رابطه با وقوع سیلاب بیشتر حول محور پیشگیری از سیل است، بنابراین توصیه زیر در ارتباط با حوضه آبخیز ضروری به نظر می‌رسد.
انجام کلیه عملیات آبخیزداری در بالا دست حوضه و حفظ و احیاء مراتع طبیعی و جنگل‌ها برای جلوگیری از به جریان افتادن سیل و فرسایش خاک در حوضه و کاهش بار رسوبی سیل.
از آنجا که مشکل سیل با توسعه شهرها افزایش می‌یابد بنابراین، توصیه می‌گردد موضوع مربوط به طرح‌های توسعه فیزیکی شهر جزء شرح خدمات مشاورین شهرساز کنجانده شود و دستگاه‌های تابع وزارت مسکن و شهرسازی بر این امر نظارت نمایند.
علاوه بر شبکه سیلاب روها در منطقه که وظیفه گردآوری، انتقال و دفع سیلاب‌های ناشی از بارندگی در سطح منطقه را به عهده دارند، تأسیسات و سازه‌های فنی زیر نیز برای تقلیل روان آب ها و یا کاهش شدت آبدهی سیلاب های منطقه مورد استفاده قرار می گیرند.
حوضچه‌ها یا استخرهای تأخیری برای ذخیره موقت بخشی از سیلاب‌ها شهری و تعدیل شدت آن.
استفاده از روکش‌های نفوذپذیر به جای روکش‌های بتنی و آسفالت برای مثال پیاده‌روها، پارکینگ‌ها،پارک ها و غیره.
استفاده از چاه برای تزریق سیلابهای شهری در لایه زیر زمینی.
منابع و مأخذ
1-بزرگ زاده، مصطفی، 1372، مباحث روشهای شهرسازی و مطالعات کنترل سیل انتشارات مطالعات و تحقیقات شهرداری تهران.صفحه 35تا36
2-بهروزی، امید، امیر احمدی، 1375،اثرات بهترین راهکار های مدیریتی بر روی کمیت و کیفیت رواناب شهری
3-بهبهانی، طاهری،بزرگ زاده، مصطفی، 1375، سیلابهای شهری.چاپ اول.انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهر سازی و معماری ایران. صفحه 330.
4-تلوری،عبدالرسول، 1376، مدیریت مهار سیلاب و کاهش خسارت سیل.کارگاه آموزشی تخصصی مهار سیلاب رودخانه ها،همدان15-16اردیبهشت 50-59.
5-چاوشیان، علی، 1371، مدیریت حوزه جهت کنترل سیلاب شهری در کنفرانسملی مدیریت سیلاب شهری .
6-جهانفر،علی. 1388.پهنه بندی خطر سیل در حوضه اسلامآباد غرب با بکارگیری مدل AHP
7- جعفری ،فرهاد، 1376 فصلنامه تحقیقات جفرافیایی شماره 46
8-خلیلی زاده،مجتبی،1388،ارزیابی خطر و مدیریت سیلاب در شهر گرگان.پایان نامه کارشناسی ارشدرشته آبخیزداری،دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. صفحه 131.
9-رامشت،محمود،1375،کاربرد ژئومورفولوژی دربرنامه ریزی ملی منطقه ای اقتصادی.چاپ اول انتشارات دانشگاه اصفهان. صفحه 283.
10-رضایی مقدم،محمد حسین و محمدی فر،عادل و خلیل ولیزاده کامران (1392) نشریه علمی –پژوهشی جغرافیاو برنامه ریزی شماره 44 صفحات 161-178
11- زارع،جمال،1371علل و عوامل سیلاب و آب گرفتگی در مناطق شهری ایران و راههای پیشگیری از آن.اولین کنفرانس بین المللی بلایای طبیعی در مناطق شهری،تهران،16-23تیر. 22-147.

—d1550

2-2-16-3) عدم تناسب میان طرح پایاننامه (پروپوزال) و پژوهش نهایی.................................................................................................. 36
2-2-16-4) نبود روش مشخص و علمی پژوهشی..............................................................................................................................................36
2-2-16-5) انتخاب موضوعهای کلی.....................................................................................................................................................................37
2-2-16-6) انجام موضوعهای تکراری..................................................................................................................................................................38
2-2-16-7) گرایش به موضوعهای غیرعلمی - پژوهشی و کماثر................................................................................................................ 38
2-2-16-8) انتخاب موضوع‌های ناقص.................................................................................................................................................................38
2-2-16-9) سنتگرایی در انتخاب موضوعها و عدم توجه به موضوعهای جدید........................................................................................39
2-2-17) روند ارزیابی تحقیقات..............................................................................................................................................................................40
2-2-18) تعاریف ارزیابی...........................................................................................................................................................................................40
2-2-19) کارکردها و ویژگیهای ارزیابی...............................................................................................................................................................41
2-2-20) مراحل ارزیابی............................................................................................................................................................................................42
2-2-21) معیارهای ارزیابی......................................................................................................................................................................................42
2-2-21-1) استاندارهای سودمندی......................................................................................................................................................................44
2-2-21-2) استانداردهای انجامپذیری..................................................................................................................................................................45
2-2-21-3) استانداردهای صحت ارزیابی.............................................................................................................................................................45
2-2-21-4) استانداردهای دقت..............................................................................................................................................................................46
2-2-22) پایاننامههای کارشناسی ارشد و نحوهی ارزشیابی آنها..................................................................................................................48
2-2-23) تحقیق و پژوهش در زمینهی تربیتبدنی و ورزش (موانع و راهکارها) ........................................................................................48
2-3) پیشینهی پژوهش.............................................................................................................................................................................................50
2-3-1) پژوهش‏های داخلی......................................................................................................................................................................................50
2-3-2) پژوهشهای خارجی....................................................................................................................................................................................57
2-4) جمعبندی فصل.................................................................................................................................................................................................66
فصل سوم: روش شناسی تحقیق
3-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................68
3-2) روش تحقیق.......................................................................................................................................................................................................69
3-3) جامعه و نمونهی آماری....................................................................................................................................................................................69
3-4) ابزار و روش جمعآوری دادهها........................................................................................................................................................................70
3-5) روش سنجش روایی چک لیست...................................................................................................................................................................70
3-6) قابلیت پایایی چک لیست................................................................................................................................................................................70
3-7) تحلیل آماری دادهها.........................................................................................................................................................................................71
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق
4-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................73
4-2) توصیف متغیرهای کلی....................................................................................................................................................................................74
4-2-1) تعداد کل پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................74
4-2-2) قلمرو موضوعی.............................................................................................................................................................................................75
4-2-3) قلمرو مکانی..................................................................................................................................................................................................77
4-2-4)جنسیت پژوهشگران.....................................................................................................................................................................................79
4-2-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما............................................................................................................................... 81
4-2-6)وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور..................................................................................................................................82
4-2-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها..............................................................................................................................................................92
4-2-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها............................................................................................................................................96
4-2-9) رنگ جلد پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................98
4-2-10) تعداد صفحات کل پایان نامه...............................................................................................................................................................100


4-2-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.......................................................................................................................................102
4-2-12) تعداد صفحات فصل دو.........................................................................................................................................................................104
4-2-13) تعداد صفحات فصل پنج.......................................................................................................................................................................106
4-2-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه...............................................................................................................................................................108
4-2-15) تعداد کلید واژه.......................................................................................................................................................................................110
4-2-16)تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه...........................................................................................................................112
4-2-17) تعداد اهداف تحقیق..............................................................................................................................................................................114
4-2-18) تعداد فرضیه تحقیق..............................................................................................................................................................................116
4-2-19) تعداد سوال تحقیق................................................................................................................................................................................118
4-2-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها..........................................................................................................................120
4-2-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها..................................................................................................................................................122
4-2-22) وضعیت تعداد جداول موجود در پایان نامه ها................................................................................................................................124
4-2-23) وضعیت نوع ضمیمه...............................................................................................................................................................................126
4-2-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................128
4-2-25) نوع پیشنهادات موجود در پایان نامه ها............................................................................................................................................130
4-2-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها...................................................................................................................................132
4-2-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها................................................................................................................................134
4-3) توصیف متغیرهای روش شناسی................................................................................................................................................................136
4-3-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها.......................................................................................................................................................136
4-3-2) جامعه آماری..............................................................................................................................................................................................138
4-3-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها........................................................................................................................................................142
4-3-4) شیوه جمع آوری داده ها.........................................................................................................................................................................144
4-3-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها........................................................................................................................................................146
4-3-6) روش تحقیق پایان نامه ها......................................................................................................................................................................148
4-3-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری.............................................................................................................................................150
4-3-8) روش گردآوری داده ها............................................................................................................................................................................152
4-3-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها........................................................................................................................................154
4-3-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه....................................................................................................................................................156
4-3-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها......................................................................................................................158
4-3-12) میزان ضریب آلفای پایایی....................................................................................................................................................................160
4-4) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها........................................................................................................................................................162
4-4-1) چاپ مشخصات روی جلد (فارسی) .....................................................................................................................................................163
4-4-2) چاپ مشخصات پشت جلد (انگلیسی) ................................................................................................................................................163
4-4-3) صفحه عنوان فارسی.................................................................................................................................................................................164
4-4-4) صفحه عنوان انگلیسی..............................................................................................................................................................................165
4-4-5) صفحه چکیده فارسی...............................................................................................................................................................................166
4-4-6) صفحه چکیده انگلیسی............................................................................................................................................................................167
4-4-7) صفحه تقدیم..............................................................................................................................................................................................168
4-4-8) صفحه تشکر...............................................................................................................................................................................................169
4-4-9) صفحه گواهی دفاع...................................................................................................................................................................................170
4-4-10) صفحه ارزشیابی......................................................................................................................................................................................171
4-4-11) صفحه تعهد اصالت پایان نامه.............................................................................................................................................................172
4-4-12) صفحه منشور اخلاقی............................................................................................................................................................................173
4-4-13) صفحه ضمیمه........................................................................................................................................................................................174
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1) مقدمه ..............................................................................................................................................................................................................176
5-2) خلاصه تحقیق................................................................................................................................................................................................177
5-3) یافته های تحقیق...........................................................................................................................................................................................178
5-3-1) بخش اول: توصیف متغیرهای کلی.......................................................................................................................................................178
5-3-1-1) تعداد کل پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................178
5-3-1-2) قلمرو موضوعی.....................................................................................................................................................................................178
5-3-1-3) قلمرو مکانی..........................................................................................................................................................................................179
5-3-1-4) جنسیت پژوهشگران...........................................................................................................................................................................179
5-3-1-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما....................................................................................................................... 179
5-3-1-6) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور....................................................................................................................... 180
5-3-1-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها......................................................................................................................................................180
5-3-1-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها....................................................................................................................................180
5-3-1-9) رنگ جلد پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................181
5-3-1-10) تعداد صفحات کل پایان نامه........................................................................................................................................................ 181
5-3-1-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.................................................................................................................................182
5-3-1-12) تعداد صفحات فصل دو....................................................................................................................................................................182
5-3-1-13) تعداد صفحات فصل پنج.................................................................................................................................................................182
5-3-1-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه..........................................................................................................................................................183
5-3-1-15) تعداد کلید واژه..................................................................................................................................................................................183
5-3-1-16) تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه....................................................................................................................183
5-3-1-17) تعداد اهداف تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-18) تعداد فرضیه تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-19) تعداد سوال تحقیق...........................................................................................................................................................................184
5-3-1-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................185
5-3-1-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها.............................................................................................................................................185
5-3-1-22) وضعیت تعداد جداول در پایان نامه ها.........................................................................................................................................185
5-3-1-23) وضعیت نوع ضمیمه.........................................................................................................................................................................186
5-3-1-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها...............................................................................................................................186
5-3-1-25) نوع پیشنهادهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................186
5-3-1-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها..............................................................................................................................187
5-3-1-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها...........................................................................................................................187
5-3-2) توصیف متغیرهای روش شناسی...........................................................................................................................................................187
5-3-2-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها..................................................................................................................................................187
5-3-2-2) جامعه آماری........................................................................................................................................................................................188
5-3-2-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها...................................................................................................................................................188
5-3-2-4) شیوه جمع آوری داده ها...................................................................................................................................................................188
5-3-2-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها.................................................................................................................................................. 189
5-3-2-6) روش تحقیق پایان نامه ها.................................................................................................................................................................189
5-3-2-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری........................................................................................................................................189
5-3-2-8) روش گردآوری داده ها.......................................................................................................................................................................190
5-3-2-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها...................................................................................................................................190
5-3-2-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه...............................................................................................................................................190
5-3-2-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها ...............................................................................................................191
5-3-2-12) میزان ضریب آلفای پایایی..............................................................................................................................................................191
5-3-3) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها..................................................................................................................................................192
5-4) بحث و نتیجه گیری......................................................................................................................................................................................192
5-5) نتیجه گیری....................................................................................................................................................................................................212
5-6) پیشنهادات برخاسته از تحقیق....................................................................................................................................................................213
5-7) پیشنهادات برای تحقیقات آینده................................................................................................................................................................215
منابع.............................................................................................................................................................................................................................217
پیوست.........................................................................................................................................................................................................................227
فهرست جداول
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفبایی.......................................................30
جدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه.....................................................................................................................................32
جدول 2-3) تنظیم گزارش نهایی تحقیقات بر اساس الگوی اقتباس از A.P.A..........................................................................................34
جدول 2-4) سی معیار ارائه شده توسط برینکرهوف (1981) .........................................................................................................................43
جدول 2-5) پژوهشهای داخلی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها..................................................................................................62
جدول 2-5) پژوهشهای خارجی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها................................................................................................65
جدول 3-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایاننامهها تا نیمهی مهرماه 1392...........................................................................................69
جدول 4-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان..........................................................................................74
جدول 4-2) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها....................................................................................................75
جدول 4-3) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی، در دانشگاه های مختلف ...........................................................................................76
جدول 4-4) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................77
جدول 4-5) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف...................................................................................................78
جدول 4-6) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................79
جدول 4-7) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف........................................................................................80
جدول 4-8) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................81
جدول 4-9) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه های مختلف........................................................................................83
جدول 4-10) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................86
جدول 4-11) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه های مختلف......................................................................................88
جدول 4-12) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................92
جدول 4-13) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه های مختلف...............................................................................................93
جدول 4-14) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................96
جدول 4-15) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................97
جدول 4-16) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها......................................................................................................98
جدول 4-17) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.....................................................................................................99
جدول 4-18) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................100
جدول 4-19) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در دانشگاه های مختلف.................................................................................101
جدول 4-20) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها....................................................102
جدول 4-21) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..................................................103
جدول 4-22) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................104
جدول 4-23) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در دانشگاه های مختلف.......................................................................105
جدول 4-24) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................106
جدول 4-25) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در دانشگاه های مختلف......................................................................107
جدول 4-26) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................108
جدول 4-27) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در دانشگاه های مختلف..........................................................................109
جدول 4-28) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه در مجموع پایان نامه ها........................................................................................110
جدول 4-29) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................111
جدول 4-30) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها...................................................112
جدول 4-31) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان، در دانشگاه های مختلف...........................................113
جدول 4-32) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................114
جدول 4-33) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................115
جدول 4-34) توزیع فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................116
جدول 4-35) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................117
جدول 4-36) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها................................................................................118
جدول 4-37) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف................................................................................119
جدول 4-38) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................120
جدول 4-39) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف............................................................................................121
جدول 4-40) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................122
جدول 4-41) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف................................................................................................123
جدول 4-42) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................124
جدول 4-43) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف............................................................................................125
جدول 4-44) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................126
جدول 4-45) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................127
جدول 4-46) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................128
جدول 4-47) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف........................................................................................129
جدول 4-48) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................130
جدول 4-49) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف............................................................................................131
جدول 4-50) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................132
جدول 4-51) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................133
جدول 4-52) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................134
جدول 4-53) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................135
جدول 4-54) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................136
جدول 4-55) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................137
جدول 4-56) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................138
جدول 4-57) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................139
جدول 4-58) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................142
جدول 4-59) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................143
جدول 4-60) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................144
جدول 4-61) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف....................................................................................145
جدول 4-62) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................146
جدول 4-63) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................147
جدول 4-64) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................148
جدول 4-65) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................149
جدول 4-66) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها...................................................................................150
جدول 4-67) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..................................................................................151
جدول 4-68) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده ها، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................152
جدول 4-69) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................153
جدول 4-70) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................154
جدول 4-71) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..................................................................................155
جدول 4-72) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................156
جدول 4-73) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف................................................................................157
جدول 4-74) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................158
جدول 4-75) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...................................................................................................159
جدول 4-76) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................160
جدول 4-77) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................161
جدول 4-78) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در مجموع پایان نامه ها....................................................................162
جدول 4-79) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در دانشگاه های مختلف....................................................................162
جدول 4-80) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در مجموع پایان نامه ها...................................................................163
جدول 4-81) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در دانشگاه های مختلف..................................................................163
جدول 4-82) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................164
جدول 4-83) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در دانشگاه های مختلف..............................................................................164
جدول 4-84) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................165
جدول 4-85) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................165
جدول 4-86) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................166
جدول 4-87) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................166
جدول 4-88) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................167
جدول 4-89) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................167
جدول 4-90) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................168
جدول 4-91) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................168
جدول 4-92) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................169
جدول 4-93) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................169
جدول 4-94) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................170
جدول 4-95) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع، در دانشگاه های مختلف................................................................................170
جدول 4-96) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در مجموع پایان نامه ها......................................................................................171
جدول 4-97) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................171
جدول 4-98) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................172
جدول 4-99) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت، در دانشگاه های مختلف................................................................................172
جدول 4-100) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی ، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................173
جدول 4-101) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................173
جدول 4-102) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها.....................................................................................174
جدول 4-103) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................174
فهرست شکل ها و نمودارها
نمودار 4-1) فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان......................................................................................................74
نمودار 4-2) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................75
نمودار 4-3) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی پایان نامه های دانشگاه مازندران.........................................................................................76
نمودار 4-4) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها...................................................................................................................77
نمودار 4-5) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................78
نمودار 4-6) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................79
نمودار 4-7) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف...................................................................................................80
نمودار 4-8) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................82
نمودار 4-9) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه مازندران..........................................................................................................84
نمودار 4-10) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه غیر انتفاعی شمال.....................................................................................84
نمودار 4-11) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد ساری....................................................................................................85
نمودار 4-12) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد آمل.......................................................................................................85
نمودار 4-13) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................87
نمودار 4-14) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه مازندران.........................................................................................................90
نمودار 4-15) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه غیرانتفاعی شمال.......................................................................................90
نمودار 4-16) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد ساری......................................................................................................91
نمودار 4-17) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد آمل.........................................................................................................91
نمودار 4-18) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................92
نمودار 4-19) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه مازندران..................................................................................................................94
نمودار 4-20) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه غیر انتفاعی شمال................................................................................................94
نمودار 4-21) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد ساری..............................................................................................................95
نمودار 4-22) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد آمل..................................................................................................................95
نمودار 4-23) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................96
نمودار 4-24) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در دانشگاه های مختلف...................................................................................................97
نمودار 4-25) فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................................98
نمودار 4-26) فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.................................................................................................................99
نمودار 4-27) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................100
نمودار 4-28) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در دانشگاه های مختلف..............................................................................................101
نمودار 4-29) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها...............................................................102
نمودار 4-30) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..............................................................103
نمودار 4-31) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در مجموع پایان نامه ها......................................................................................104
نمودار 4-32) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در دانشگاه های مختلف.....................................................................................105
نمودار 4-33) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در مجموع پایان نامه ها....................................................................................106
نمودار 4-34) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در دانشگاه های مختلف...................................................................................107
نمودار 4-35) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................108
نمودار 4-36) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در دانشگاه های مختلف.......................................................................................109
نمودار 4-37) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................110
نمودار 4-38) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف..................................................................................................111
نمودار 4-39) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها..............................................................112
نمودار 4-40) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان در دانشگاه های مختلف........................................................113
نمودار 4-41) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................114
نمودار 4-42) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................115
نمودار 4-43) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................116
نمودار 4-44) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................117
نمودار 4-45) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................118
نمودار 4-46) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف............................................................................................119
نمودار 4-47) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................120
نمودار 4-48) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................121
نمودار 4-49) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................................122
نمودار 4-50) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................................123
نمودار 4-51) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................124
نمودار 4-52) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................125
نمودار 4-53) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................126
نمودار 4-54) فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................127
نمودار 4-55) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................128
نمودار 4-56) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................129
نمودار 4-57) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................130
نمودار 4-58) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................131
نمودار 4-59) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................132
نمودار 4-60) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................................133
نمودار 4-61) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................134
نمودار 4-62) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................135
نمودار 4-63) فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................136
نمودار 4-64) فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................137
نمودار 4-65) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................138
نمودار 4-66) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه مازندران............................................................................................................ 140
نمودار 4-67) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه غیرانتفاعی شمال............................................................................................140
نمودار 4-68) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد ساری..........................................................................................................141
نمودار 4-69) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد آمل..............................................................................................................141
نمودار 4-70) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................142
نمودار 4-71) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................143
نمودار 4-72) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................144
نمودار 4-73) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................145
نمودار 4-74) فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................................146
نمودار 4-75) فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................147
نمودار 4-76) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................148
نمودار 4-77) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................................149
نمودار 4-78) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................150
نمودار 4-79) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................151
نمودار 4-80) فراوانی بر اساس روش گردآوری داه ها، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................152
نمودار 4-81) فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................153
نمودار 4-82) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................154
نمودار 4-83) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................155
نمودار 4-84) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................156
نمودار 4-85) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف............................................................................................157
نمودار 4-86) فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................................158
نمودار 4-87) فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................159
نمودار 4-88) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................................160
نمودار 4-89) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف............................................................................................................161
792480106549فصل اول:
طرح تحقیق
00فصل اول:
طرح تحقیق

1-1) مقدمه
توسعهی علمی، صنعتی و فرهنگی هر کشور بدون پرداختن به امر پژوهش با موفقیت چندانی همراه نخواهد بود و در واقع پژوهش، موتور محرک پیشرفت و توسعه محسوب میشود. حتی اگر نشانههایی از توسعه بدون پرداختن به مبانی پژوهشی رخ دهد، آن توسعه مستمر و پایدار نخواهد بود و نمیتواند مسیر مطمئنی را طی کند. بنابراین پژوهش مبنای توسعه است و تضمینی برای استمرار توسعه به شمار میآید. همچنین به کار بستن نتایج پژوهشهای انجام شده در هر زمینه به بهبود راهکارها و روشهای معمول در زمینههای مورد نظر منجر می شود. البته بخش مهمی از این فعالیتهای پژوهشی از سوی مؤسسههای آموزش عالی و دانشگاهها انجام میگیرد که طلایهداران عرصهی مطالعات و پژوهشهای کشور هستند(نیکسیرت و بدری، 1392).
انجام پژوهش و تحقیق، از نشانه‌های اعتلای کشورها و یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه محسوب می‌شود، چراکه موجب افزایش بهره‌وری در بخش‌های اقتصادی کشور خواهد شد. اگر امروز پژوهش را کم اهمیت فرض کرده و برای آن هزینه نکنیم، در آینده باید هزینه‌ی گزاف‌تری را متحمل شویم. مبنای قدرت و حیات در دنیای کنونی به میزان بهره‌مندی از علم و دانش باز میگردد. در جامعهی امروز فقیر و غنی بر اساس میزان بهره‌مندی از دانش در درجهی اول شکل میگیرد و نتیجهاش به میزان برخورداری از ثروت و قدرت میرسد.
در دنیای امروز هیچ راهی جز اندیشیدن به توسعهی علمی وجود ندارد وگرنه باید بپذیریم که روز به روز فقیرتر یا عقب ماندهتر شویم پس توسعهی علمی، هم یک امر ضروری و هم یک امر مطلوب است(بسطامی، 1384).
پژوهش مهم‌ترین شاخص جوامع برای رسیدن به جامعهی دانایی‌محور است و راهی برای به وجود آوردن فناوری، توسعه، پیشرفت و افزایش توان تولید و ارج نهادن به مقام پژوهشگران، شناسایی و طرح مشکلات آنان برای ارتقای سطح پژوهش جز الزامات به شمار می‌رود. پژوهش، نیروی محرکهی توسعهی همه‌جانبه و پایدار در ابعاد فرهنگ، اقتصاد، سیاست و جامعه است. علی‌رغم جایگاه رفیع پژوهش، این حوزه با دشواری‌های ساختاری و عملکردی فراوان مواجه است(امیری،1381).
یکی از روشهای پرورش محققان خوب، تشویق دانشجویان به نوشتن پایاننامههای پژوهشی است(کلاهی و همکاران،1382). چراکه نگارش پایاننامه مهم‌ترین بخش از زندگی دانشگاهی دانشجویان تحصیلات تکمیلی است(براوز، 2000).
نوشتن پایاننامه برای اکثر دانشجویان تحصیلات تکمیلی فعالیتی کاملا جدید است. پایان نامه نیازهای جدیدی را به وجود میآورد و تحقیقی است به مراتب بزرگتر از آن چیزی که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند. پایاننامه بر خلاف سایر مراحل تحصیل، نیاز به مطالعه مستقل و تلاش بیشتری دارد. ارزیابی پیوسته کمتری در آن وجود دارد و احتمالا طولانیترین نوشتهای است که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند(موری،2011).
«پایاننامه» شناسنامهی علمی محقق به حساب میآید که قابل تعویض، تصحیح و ابطال نیست. در واقع پایاننامه، تصویری است که بیانگر قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد(دستجردی و همکاران، 1391).
پایاننامه در واقع آموزش دانش، مهارت و روششناسی تحقیق برای دانشجویان میباشد، بنابراین ضرورت دارد که چهارچوبی مناسب و یکنواخت برای ارائهی این واحد آموزشی، پژوهشی تهیه گردد. از طرف دیگر هر پایاننامه، الگویی برای سایر دانشجویان قلمداد میشود که به عنوان مرجعی در ساختار مرسوم دانشگاه به آن مراجعه میکنند، بنابراین وجود پایاننامههایی با کیفیت و محتوای مناسب برای راهنمایی در این خصوص احساس میشود(کلاهدوزان و همکاران، 1383).
1-2) بیان مسئله
کرت لوین (1993)، معتقد بود تحقیق و پژوهش مشکلات اجتماعی را از ریشه میخشکاند. به عقیدهی او، اگر لازم است نوعی پیشرفت در جهت حل معضلات اجتماعی صورت گیرد، باید دست به پژوهش زد، زیرا برنامههای پژوهشی، خاصیت تعییینکنندگی دارند.
دورههای تحصیلات تکمیلی در مقایسه با دوره‌های کارشناسی و قبل از آن که دورهی انتقال و آموزش است، دورهی زایندگی و تولید علم است. هر دانشجو در قالب پایاننامهی خود، یک پروژهی تحقیقاتی را به انجام می رساند که به صورت بالقوه میتواند در حل مسائل و معضلات علمی و فنی جامعه استفاده شود(نیک سیرت و بدری،1392).
یکی از فعالیت‌های تحقیقاتی دانشجویان در مقطع تحصیلات تکمیلی، انجام کار تحقیقاتی با عنوان «پایاننامه» می‌باشد. تدوین پایاننامه مجالی برای یادگیری در محیط واقعی است. از این رو می‌توان هر پایان‌نامه را انعکاس ‌دهنده‌ی بخشی از فرهنگ فکری و دانشگاهی یک جامعه فرض کرد. ضمن آنکه پایان‌نامه نشان دهنده‌ی توانایی‌های یادگیری، مهارت فنی و بهبود قدرت نگارش و تحلیل هر دانشجو است.
پایان‌نامه از مهمترین منابع اطلاعاتی است که به لحاظ مختلف از اهمیت علمی و پژوهشی خاصی برخوردار است. از طرفی اولین حرکت پژوهشی جدی دانشجویان در دورهی تحصیلات تکمیلی دانشگاهی است و از سوی دیگر نیز میتوان آن را به مثابهی کاری نهایی ارزیابی کرد زیرا همین فعالیت پژوهشی، برایند کل یافتههای دانشجو در طول دورهی تحصیلی است(حری،1378).
اکنون در کشور ما دانشجویان این دوره به واسطهی الزام به تدوین پایان‌نامه که فعالیتی پژوهشی قلمداد می‌شود، به ‌عنوان محقق جامعه محسوب می‌شوند.
بررسی مسائل مربوط به پایان‌نامههای کارشناسی ارشد از جهات متعددی از قبیل نیاز مبرم به دانش بیشتر در مورد علل و پویاییهای آسیبهای اجتماعی، نیاز به درک قوانین تغییر اجتماعی، نیاز به کشف راهحلهای کاربردی و علمی برای رفع آن مشکلات و نیاز به کشف قوانین کلی و عمومی که پدیدههای اجتماعی پیچیدهتر حائز اهمیت است. بر این اساس سالیانه صدها دانشجوی تحصیلات تکمیلی کشور، به تدوین پایان نامه‌های خود در حوزه‌های متفاوت رشته‌ی مدیریت ورزشی می‌پردازند. پایان نامه یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های ملی است، ولی متأسفانه پژوهش‌های اندکی برای ارزیابی آن انجام شده است. البته این امر منحصر به ایران نیست و می‌توان گفت که این مسئله در سطح جهان قابل بررسی است. با این حال تاکنون ارزیابی‌های اندکی به صورت نظام یافته در مورد ویژگی‌های پایاننامه‌ها انجام پذیرفته است.
1-3) ضرورت تحقیق
امروزه نگارش و ارائه پایان نامه، حتی برای محققان با تجربه کاری چالش برانگیز است (لی، 2010). این کار چالش برانگیز نیازمند تلاش و صرف انرژی و وقت فراوان است تا محقق به یک نتیجه مطلوب برسد و نتیجه علمی محقق که در قالب تدوین پایان نامه نمایان می شود دارای کیفیت مناسب باشد.
وضعیت تدوین پایاننامهها میتواند انعکاسی از میزان توجه مسئولین دانشگاه، اساتید راهنما و دانشجویان به این واحد آموزشی، پژوهشی مهم باشد که به صورت تدریجی در جهتدهی به فعالیتهای علمی دانشگاه و کسب اعتبار علمی آن دخیل میباشد(آرکنا و میر، 2000). با توجه به اهمیت این موضوع، ارائهی صحیح، استاندارد و مدون پایاننامهها به عنوان گزارش یک پژوهش ضروری به نظر میرسد(دستجردی و همکاران،1391).
پایاننامههای دانشجویی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و هرگونه توجه و دقت در امر پایاننامهنویسی و ارتقای کیفیت آنها در آیندهی تحقیقاتی کشور بسیار مفید خواهد بود(هیگینسون و کرنر، 1996). از طرفی ارزشگذاری و معیارسنجی شاخصهای کمی و کیفی علوم ورزشی مانند دیگر علوم برای حضور مؤثر در حیات علمی این رشته در کشور با توجه به این که در حال حاضر دانش علوم ورزشی به عنوان دانش میان رشته ای با انبوهی از دستاوردهای علمی و تخصصی روبرو است ضروری به نظر می رسد و طبقهبندی و ساماندهی این یافتهها موجب شکلگیری روند جدیدی در دانش فوق می شود(شریفی و همکاران،1391).
با توجه به این که پایاننامههای کارشناسی ارشد تربیت بدنی و علوم ورزشی بخش مهمی از تحقیقات انجام گرفته در حوزهی تربیتبدنی را تشکیل میدهند، شناخت و رفع مشکلات و مسائل موجود در این بخش اهمیت زیادی دارد(میزانی و همکاران،1392) و لزوم پیروی آنها از یک روش استاندارد برای استفادهی مناسب ضروری به نظر میرسد(منتخب و همکاران، 1388).
در مجامع علمی، پایاننامهها به عنوان نتایج تحقیقات دانشپژوهان در نظر گرفته میشود و هویت علمی دانشگاه در گرو ارزیابی همین اسناد است(کلاهدوزان و همکاران،1383). از طرفی همهساله مقادیر فراوانی از امکانات مالی دولت و قسمت اعظمی از نیرو، انرژی و وقت اعضای هیأت علمی و دانشجویان دانشگاه صرف انجام پایان نامه میشود(فیروزآبادی و همکاران، 1392). با توجه به این مهم، نقش و تأثیر غیرقابلتردید پایاننامه و رساله، در رشد علمی تحقیقات و محققان، لزوم توجه به کیفیت و کمیت آنها را دوچندان میکند. برای گام برداشتن صحیح به سوی پیشرفت حقیقی، بررسی کمی و ارزیابی تحقیقات امری ضروری است(خلجی و کشتی دار، 1381).
مهمترین هدف از انجام پژوهشها، استفادهی عملی از یافتههای آنها بوده و عدم کاربرد عملی یافتهها به نوعی اتلاف منابع محسوب میشود. برخی از یافتهها قابلیت کاربرد مستقیم دارند و برخی دیگر را صرفاً میتوان اشاعه داد و امیدوار بود که موجب افزایش دانش و مهارت و تغییر نگرش مخاطبان شود. لذا این تغییر نگرش در برنامهریزی و تصمیمگیری اثری مستقیم خواهد داشت. استفاده از یافتههای پژوهشی، نیازمند کوششی سازمان یافته است. امروزه پایان نامه هایی با موضوعات تکراری، مسئله مدار نبودن آثار و لغزش های روش شناختی از جمله مهمترین کاستی هایی است که در تولیدات علمی دانشگاه ها خودنمایی می کنند(منصوریان، 1392).
تحلیل و بررسی پایان نامه ها می تواند اطلاعات مختلفی که درون تعداد زیادی پایان نامه نهفته است را در اختیار علاقه مندان قرار دهد. در راستای این مهم، محققان در مطالعات مختلفی، ارزشیابی و بررسی نقاط قوت و ضعف پایاننامهها، هر چند سال یک بار، اقدام به رفع موانع موجود برای ارتقای کیفیت و مطلوبیت را پیشنهاد نموده اند(صادقی و همکاران، 1390)، (منتخب و همکاران، 1388)، (افتخاری و همکاران، 1392) و (علیشیری و همکاران، 1389)، (زرشناس و همکاران1391).
از آنجا که استان مازندران در دسترسی به زیرساخت‌های مناسب ارتباطی و نیز فاصله تا پایتخت، همراه با شرایط آب و هوایی معتدل، اراضی بسیار حاصلخیز، طبیعت گوناگون و مفرح ساحلی، دشتی، جنگلی و کوهستانی مساعد برای توسعهی صنعتهای مختلف و از جمله صنعت ورزش از شرایط مطلوبی برخوردار است و همچنین برخورداری از میراث فرهنگی غنی و بیشترین نرخ دانشآموختگان با تحصیلات دانشگاهی در میان استان‌های کشور و این که این استان باسوادترین استان کشور است.
کیفیت تحقیق و پژوهش در راستای استفاده از نتایج کاربردی تحقیقات در جهت آبادانی در زمینههای مختلف استان از جمله رشتههای دانشگاهی نظیر تربیتبدنی از اهمیت خاصی برخوردار است.
میزانی و همکاران(1390)، بیان کردند که داده های غیر واقعی می تواند به دلیل مشکلاتی در زمینه های دیگر موثر در تدوین پایان نامه از قبیل منابع اطلاعاتی و مالی و نظام بوروکراسی اداری دانشگاه باشد. زمانی که شرایط و امکانات موجود برای نوشتن پایان نامه نامناسب و دانشجو از این نظر تحت فشار باشد امکان این که به فکر تقلب بیفتد بیشتر است. نبود سازکارهای جلوگیری و برخورد با این پدیده مخرب در کشور نیز ممکن است در شیوع آن نقش داشته باشد. می بایست تدابیری برای جلوگیری از احتمال تقلب علمی دانشجویان و تشویق آن ها به پیروی از اخلاق پژوهشی اندیشیده شود.
با توجه به اهمیت پایاننامهها و هزینه، زمان و انرژی زیادی که صرف تهیهی آنها میشود، آگاهی از محتوا و شناسایی موضوعی آنها ضروری به نظر میرسد (نیکسیرت و بدری،1392) و نیز کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات کاربردی و هدفمند برای پایان نامه ها با آگاهی از پژوهش های پیشین مهم است. راهکارهایی همچون تهیه بانک اطلاعاتی مناسب از پایان نامه ها می تواند راهنمای مناسبی جهت انتخاب موضوعات جدید و غیر تکراری پایان نامه های دانشجویان باشد(رضا خانی مقدم و همکاران، 1390)، (شکفته و اکبری، 1387).
به طور قطع نتایج این تحقیق با توجه به ایجاد بانک اطلاعات موضوعی میتواند مرجعی برای راهنمایی دانشجو در توجه به جزئیات مهم در پایاننامه شود و ضمن پیشگیری از خستگی، سردرگمی، صرف هزینه و وقت فراوان، موجب بهبود در وضعیت تدوین پایاننامهها در موضوعات جدید، بررسی نشده و کاربردی را فراهم میآورد. به نظر می رسد زمانی که پایان نامه هایی با موضوعات مشابه وجود داشته باشد احتمال سوء استفاده از پایان نامه ها افزایش می یابد و از آنجایی که امروزه درون دانشگاهها، متأسفانه هدف اصلی اکثر دانشجویان اخذ مدرک شده و زمینههای جامعهپذیری علمی و فرهنگی ضعیف شده، تمایل به سوء رفتار علمی نیز بالا رفته است(ذاکر صالحی، 1389)، امید است در راستای کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات جدید، بتوان گام مثبتی در جلوگیری از این رفتار ناپسند برداشت.
با توجه به این که پژوهشهای انجام گرفته در سایر رشتهها نیز نشان میدهد که کاستیهای نگارشی و روشهای آماری از جمله موضوع های مورد توجه محققان بوده (شریفی و همکاران،1391) و تاکنون در داخل استان تحقیقی برای ارزیابی پایاننامههای «گرایش مدیریت ورزشی» در دانشگاههای هدف یافت نشده است، این پژوهش قصد جمعآوری اطلاعات کمی از مجموع پایاننامههای دفاع شده در مقطع کارشناسی ارشد رشتهی تربیت بدنی، گرایش مدیریت ورزشی در دانشگاه های استان مازندران را داشته است. به همین منظور تحقیق حاضر به تحلیل ساختاری و کمی پایاننامههای تربیتبدنی و علوم ورزشی، گرایش مدیریت ورزشی میپردازد.
1-4) اهداف پژوهش
1-4-1) هدف کلی
هدف کلی از این تحقیق، «تحلیل ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» میباشد.
1-4-2) اهداف اختصاصی
بررسی توزیع کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران.
بررسی توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در پایاننامهها.
بررسی توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها.
بررسی توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ انواع روشهای تحقیق، روشهای نمونهگیری، حجم نمونه، فرمول حجم نمونه، روش گردآوری و ابزار جمعآوری دادهها، میزان آلفا و نرمافزارهای مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها و پیشنهادات در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
برررسی توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، استاد راهنما، استاد مشاور و جنسیت پژوهشگر.
بررسی توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها (فصل دو، فصل پنج، ضمیمه و کل پایاننامه)
بررسی توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی.
ایجاد بانک اطلاعاتی موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان، در راستای جلوگیری از تکرار موضوعات و نیز انتخاب موضوعات تحقیقاتی جدید و بررسی نشده.
15.بررسی سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) از ابتدا تاکنون.
1-5) سؤالهای تحقیق
1-5-1) سؤال اصلی
«وضعیت ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی در دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» در چه وضعیتی قرار دارد؟
1-5-2) سؤالهای فرعی
توزیع تعداد کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران به چه نحوی میباشد؟
توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ متغیرهای گوناگون به چه نحوی میباشد؟
توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها به چه نحوی
میباشد؟
توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، جنسیت پژوهشگر، استاد راهنما و استاد مشاور به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها چگونه میباشد؟
توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایان نامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی به چه نحوی میباشد؟
بانک اطلاعات موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان تا نیمهی مهر سال 1392 معطوف به چه عناوینی است؟
سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) تا نیمهی مهر سال 1392 چگونه بوده است؟
1-6) محدودهی تحقیق
در این تحقیق تنها پایاننامههایی که تا مهر 92 به اتمام رسیدهاند مورد بررسی قرار گرفته است، زیرا برخی از پایاننامهها بعد از این تاریخ به علت عدم تسویه حساب دانشجویان در دسترس قرار نداشتند.
در این تحقیق تنها پایان نامه هایی مورد بررسی قرار گرفته اند که اصل آن ها در زمان پژوهش در بخش پایان نامه ی کتابخانه دانشگاه های منتخب موجود بوده اند.
در این تحقیق تنها پایاننامههای مقطع کارشناسی ارشد مدیریت ورزشی مورد بررسی قرار میگیرند.
این تحقیق شامل پایاننامههایی است که در دانشگاههای استان مازندران انجام شدهاند.
این تحقیق شامل دانشگاههای علوم پزشکی نمیباشد.
دادههای این تحقیق در سال 1393 گردآوری شده است.
1-7) محدودیتهای غیرقابل کنترل
با توجه به این که برخی دادهها از نوشتههای درون پایاننامه اخذ شده است، بنابراین پژوهشگر به صراحت و صداقت نویسندگان پایاننامهها اعتماد کرده است.
برخی پایاننامهها که پس از تسویه حساب دانشجویان، به کتابخانهی دانشگاه تحویل داده نشده و یا به مدت طولانی به امانت رفته بودند، در دسترس محقق قرار نگرفت.
نارسایی نگارشی متون برخی از پایاننامهها و انتزاعی بودن برخی مفاهیم موجود در آنها ممکن است سبب اختلاف در برداشت شده باشد.
1-8) تعاریف اصطلاحاتپایاننامه
تعریف نظری: پایاننامه گزارشی است مکتوب به زبان فارسی یا غیر فارسی (در برخی رشتهها) که در آن دانشجو، نتایج بررسی و تحقیق خود را در یکی از حیطههای رشتهی تحصیلی مربوطه زیر نظر استاد راهنما انجام داده و ارائه می‌نماید (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: منظور از پایاننامه در تحقیق حاضر، پایاننامههایی است که توسط دانشجویان کارشناسی ارشد انجام شده و در کتابخانههای یکی از دانشگاههای هدف، در دسترس محقق قرار گرفته است.
درجهی پایاننامه
تعریف نظری: منظور مقطع تحصیلی میباشد که پایاننامه به منظور اتمام آن مقطع نوشته شده است (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها عنوان درجهی کارشناسی ارشد ذکر شده باشد.
گرایش مدیریت ورزشی
تعریف نظری: این رشته دارای حوزهی وسیع و طیف گستردهای میباشد و شامل گرایشهای مختلفی مانند: «مدیریت بازاریابی در ورزش، مدیریت اماکن و تأسیسات ورزشی، مدیریت اوقات فراغت و ورزش‌های تفریحی، مدیریت راهبردی در سازمان‌های ورزشی، مدیریت رسانه‌های ورزشی و مدیریت رویدادهای ورزشی» می باشد.
منظور رشته یا گرایشی می باشد که موضوع پایان نامه در حیطه های آن انتخاب شده باشد.
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها گرایش مدیریت ورزشی ذکر شده باشد. در برخی از موارد هرچند عنوان گرایش یا رشتهی مدیریت ورزشی ذکر نشده بود اما محقق بر اساس حیطهی پژوهش انجام شده تصمیم به احتساب آن گرفته است.
998855242570جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه
00جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه

2-1) مقدمه
«تحقیق» و «پژوهش» یکی از عمده‌ترین عوامل رشد و توسعهی جوامع بشری است. متأسفانه با بررسی تحقیقات انجام شده در ایران و مقایسهی کمی و کیفی آنها با کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، اختلاف قابل توجهی از نظر شاخص‌های تحقیق دیده می‌شود(دندار و لوییز،1998). انجام تحقیقات و استفاده از یافته‌های پژوهشی بسان مغزی متفکر و توانمند، مدیریت دانشگاه را در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی یاری می‌رساند. هدف اصلی از انجام تحقیقات در دانشگاه‌ها و صرف بودجه‌های پژوهشی و به‌کارگیری نیروی انسانی، بهبود کیفیت، کمک به تصمیم‌گیری مناسب، افزایش بهره‌وری و کارآیی سازمانی، اتخاذ راهبردهای مناسب، حل مشکلات و کارآفرینی است.
از این منظر پایان نامه به عنوان نتیجهی یک کار تحقیقاتی مورد توجه مخاطبان خود می باشد و توجه به کمیت و کیفیت آنها امری ضروری است و در واقع یکی از منابع مهم و با ارزش اطلاعات میباشند که به ویژه برای استفاده در کتابخانه‌های دانشگاهی از اهمیت خاصی برخوردارند. پژوهش تصویری است از قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد. بررسی موضوعات پایاننامه در یک مقطع زمانی بیانگر خط سیر پژوهش دانشگاهی در همان مقطع است. پایاننامهها از بُعد اجتماعی میتوانند با انجام پژوهشهای کاربردی، حل مشکلات و مسائل مبتلا به جامعه در ابعاد مختلف را بر عهده گیرند.
بخشهای اصلی فصل دوم را مطالعات نظری و پژوهشی و ادبیات تحقیق تشکیل میدهند. در قسمت اول، مبانی نظری تحقیق با استفاده از منابع و مآخذ مختلف مورد بررسی قرار میگیرد؛ قسمت دوم نیز شامل نتایج تحقیقات انجام گرفته در داخل و خارج کشور در رابطه با بررسی و ارزیابی پایاننامهها میباشد.
با وجود این که در رابطه با پژوهش حاضر پیشینههای زیادی به خصوص در ارتباط با رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی در داخل و خارج از کشور وجود ندارد، با این حال تلاش شده است تا تحقیقاتی را که مرتبط با تحقیق مورد نظر بوده و به نوعی در رابطه با پایاننامهها هستند، در این قسمت مطرح شوند.
2-2) مبانی نظری
2-2-1) تحقیق چیست؟
تحقیق ‌از نظر لغوی، یعنی رسیدگی کردن و به کُنه مطلبی پی بردن. واژهی تحقیق ‌از زبان عربی گرفته ‌شده ‌است و در فرهنگ معین به معنای درست کردن، رسیدن، بر رسیدن، پژوهش، رسیدگی، بررسی، مطالعه، حقیقت و واقعیت (فرهنگ فارسی، ذیل واژه ‌تحقیق). تحقیق کوشش منظمی است که به منظور پاسخگویی به ‌یک ‌یا چند سؤال داده شده ‌است(بازرگان، 1382). خواجه نوری(1392) در کتاب روش تحقیق، تحقیق را بدین صورت تعریف می‌نماید: «مجموعه ‌اقداماتی که به کمک مشاهدات در جهان ظاهری برای کشف قسمتی از مشخصات جهان حقیقی انجام می‌گیرد».
طبق یک تعریف کلاسیک نیز تحقیق عبارت است از نوعی فعالیت آگاه‌ساز، پرسشگرانه‌ و چراجویانه برای دستیابی به پاسخ‌هایی مطلوب در خصوص موجودیت پدیده‌ای، امری یا حدوث حادثه‌ای و بالاخره شناخت و تفسیر ارتباط موجود بین عوامل مؤثر در کنش‌ها و واکنش‌ها از دیدگاههای مختلف است. دایره‏‎‏المعارف علوم‌ اجتماعی (1380)، تحقیق را اینگونه ‌تعریف می‌کند: «تحقیق، فعالیت فشرده‌ای ‌است که مستلزم کشف ‌اطلاعات جدید یا کشف روابط جدید در یک نظریه به منظور تعمیم دادن نتایج آن است. تاکمن، (1972) تحقیق را کوششی ‌نظام‌مند به ‌منظور فراهم کردن پاسخ به تعدادی سؤال تعریف ‌میکند. از نظر دلاور (1390)، تحقیق‌ مجموعه فعالیتهای منظمی ‌است که هدف آن کشف حقیقت یا رسیدن از علم ‌اندک به علم بیشتر است، خواه با آزمایش صرف و خواه با روش‌های دیگر و یا کاربرد روش علمی برای حل یک مسئله را تحقیق گویند(اسحاقیان،1382).
2-2-2) اهمیت تحقیقات
در فرآیند پیچیدهی علوم، فعالیتهای تحقیقاتی را میتوان به مثابهی بخشی از فعالیتهایی به حساب آورد که در دهههای اخیر، سخت مورد توجه قرار گرفته است و زیربنای نوآوریها و اقدامات مربوط به بهبود نظامهای آموزشی و تربیتی بوده و به عنوان یکی از پرجاذبهترین و بااهمیتترین عوامل به شمار رفته است. اینگونه فعالیتها در کشورهای مختلف جهان برای بررسی فرآیندهای آموزش و تربیت در ابعاد گوناگون آغاز گردیده و پژوهشگران بسیاری را مشغول کرده است. در نتیجه، مجموعهی قابل توجهی از روشها و اطلاعات مربوط به پژوهش گردآوری شده و در بسیاری از موقعیتها به کار گرفته شده است.
اغلب کشورهای جهان اعم از صنعتی یا در حال توسعه در دههی 1960 از رونق بیشتری در حوزهی تحقیق برخوردار بودهاند. ایجاد واحدهای تحقیقاتی در کنار دستگاهها و سازمانهای اجرایی و یا ایجاد مراکز تحقیقاتی وابسته به دانشگاهها، نمونهی بارزی از این کوششها بوده، اما در برخی از کشورها از جمله ایران این کوششها چندان موفقیتآمیز نبوده است (بازرگان، 1382). یکی از اصلیترین ارکان نظام تحقیقاتی، نظارت و ارزیابی تحقیقات است، زیرا در استحکام نظام و بهرهوری بیشتر از تحقیقات نقش بسیار تعیینکنندهای دارد. با اطمینان میتوان ادعا کرد بین تحقیقات و میزان پیشرفت حقیقی در هر کشور رابطهی مستقیمی وجود دارد. اهمیت و نقش تحقیقات در روند تحولات، توسعه و پیشرفتهای جوامع بشری از نیمهی دوم قرن بیستم، به طور مداوم در حال ارتقا و افزایش بوده است. در طی پنج سال اخیر تمامی کشورهای صنعتی و به تبع آن کشورهای موفق در حال توسعه با وقوف به نقش مهم و تعیینکنندهی تحقیقات در توسعهی بخشهای مختلف کشور، عمده توجه و اهتمام خود را در جهت تقویت و ارتقای سطح شاخصهای مختلف تحقیقات معطوف ساختهاند (قاضیزاده، 1376).
اما سؤالی که مطرح شدن آن در اینجا منطقی به نظر میرسد این است که چرا تحقیق و ارزشیابی در علوم تربیتی و رفتاری بجا و دارای اهمیت است؟
در پاسخ به این سؤال باید خاطرنشان کرد که در تصمیمگیری و ارزیابی آموزشی، تحقیق و ارزشیابی تنها راهی است که به کمک آن میتوان از بین تصمیمهای موجود، مناسبترین تصمیم را برای معتبر ساختن اصلاحات آموزشی و بنیانگذاری شیوههای مؤثر به عنوان سدی علیه نوآوریهای بیارزش و موقتی، انتخاب کرد. در حال حاضر، از طرفی بخش خصوصی و دولتی، بودجههای پژوهشی را بر اساس برنامهریزی خوب و روشهای ارزشیابی مناسب تأیید میکنند و از طرف دیگر، تأثیر نقطهنظرهای رفتارگرایی در علوم تربیتی و رفتاری موجب تأکید بر رفتارهای قابل مشاهده و عینی شده است. لازم به ذکر است که نفوذ تکنولوژی رایانه و روش سیستمی که به اطلاعات ورودی کمی نیاز دارند، موجب شده است که روابط و مفاهیم به صورت ریاضی و منطقی تعریف شوند. به همین علت، عملیات سیستمی بر اساس هدفهای نهایی شکل میگیرند. سهولت و توانایی کلی کامپیوتر در مرتب کردن، ذخیرهسازی و پردازش سریع و اقتصادی اطلاعات موجب شده است که تودهی عظیمی از اطلاعات با استفاده از روشهای پیچیدهی آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند(ایزاک، 1996).
یادآوری میشود که رشد علاقهی بخش صنعتی برای توسعه و گسترش مواد، ابزار و برنامههای آموزشی، سیمای جدیدی را برای ارزشیابی فراهم ساخته است. آمادگی مردم، تکنیکها و امکانات مالی به منظور برآورده ساختن نیازهای پژوهشی و ارزشیابی در موقعیتهای آموزشی و عملی نیز از دیگر دلایل این مهم میباشد. ضمن آن که پایداری یافتههای منفی یا بیحاصل در ادبیات پژوهشهای آموزشی موجب طرح سؤالهای جدی دربارهی اعتبار برنامههای آموزشی، هم از نقطه نظر قانونی و نوآوری و هم از نظر نکات اساسی و زیربنایی آنها شده است (ایزاک، 1996).
با این وجود باید اذعان نمود که در کشور ما و در شرایط رو به رشد کنونی، راه پیموده شده جز بخش کوچکی از مسیری که باید پیموده شود، به حساب نمیآید. لذا نه تنها نباید به آنچه تاکنون صورت گرفته بسنده نمود، بلکه باید به اینگونه فعالیتها به مثابهی امری پویا و ضروری نگرسیت. چراکه آیندهای که در پیش روی ماست ایجاب میکند تا با استفاده از تحقیقات علمی، قدمهای مؤثری در پیشرفت فناوری برداریم. به علاوه، جهت پیشبرد نظام آموزشی به عنوان زیربنای هرگونه توسعه ناگزیریم به تحقیقات آموزشی و تربیتی بیافزاییم(حری، 1371). بنابراین برای دستیابی به اهداف علمی، پیشرفت و توسعهی حقیقی، توجه به تحقیقات و توصیف و ارزیابی آنها ضروری مینماید. لازم به ذکر است، در رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی بررسیهایی که تاکنون روی تحقیقات و به خصوص پایاننامهها انجام شده، بسیار محدود میباشند.
2-2-3)ویژگیهای تحقیق (دلاور، 1390)
از نظر تاکمن (1998)
تحقیق دارای فرایند معینی است؛ به این معنی که در اجرای آن از اصول و قواعد مشخصی استفاده میشود و منظم است یا به عبارت دیگر، تحقیق فعالیت منظمی تلقی میگردد.
در تحقیق، نظامی تعقیب میشود که در به کار بردن آن منطقی حکمفرماست، به همین دلیل تحقیق منطقی است.
تحقیق تجربی است؛ به عبارت دیگر، تحقیق بازگشت به واقعیت است.
تحقیق جنبهی تقلیلی دارد؛ به این معنی که محقق با استفاده از روشهای تجزیه و تحلیل، اطلاعات جمعآوری شده را در طبقههای معین و معناداری طبقه بندی می کند.
تحقیق قابل انتقال و تکرر است؛ یعنی که فرایند و روشهای تحقیق قابل تکرار و انتقال میباشد.
از نظر جان بست(2006)
هدف اصلی تحقیق، حل یک مسئله یا پاسخگویی به یک سؤال یا دستیابی به روابط علت و معلولی بین متغیرهای پژوهشی است.
تحقیق در صدد یافتن قوانین کلی است؛ به عبارت دیگر، هدف تحقیق مشاهده و درک الگوهای کلی رویدادها و روابط بین آنهاست.
تحقیق بر مشاهده و آزمایش تأکید دارد. فرضیهها و نظریهها برای آنکه مورد استفاده قرارگیرند، باید در جهان واقعی قابل مشاهده و آزمون باشند.
محقق به منظور جمعآوری اطلاعات و آزمودن فرضیه، از ابزار مختلف اندازهگیری استفاده میکند، اما مواقعی وجود دارد که نمیتوان با استفاده از ابزار، عمل اندازهگیری را انجام داد به همین دلیل در چنین شرایطی محقق از مشاهدهی دقیق برای توصیف روابط بین متغیرها استفاده میکند.
در تحقیق، محقق باید از جدیدترین منابع اطلاعاتی برای رسیدن به هدفهای تحقیقی خود استفاده کند.
در تحقیق، هدف خاصی وجود دارد که محقق تلاش میکند با جمعآوری اطلاعات مناسب به آنها دسترسی پیدا کند.
انجام تحقیق مستلزم داشتن مهارت لازم در زمینهی موضوع مورد تحقیق است.
تحقیق، فعالیتی عینی و منطقی است؛ به این معنی که محقق با رعایت اصول و ضوابط روشهای تحقیق، اطلاعات لازم را جمعآوری کرده و بدون هیچگونه تعصبی به نتیجهگیری میپردازد.
تحقیق به منظور حل مسائل بدون جواب یا سؤالهای بدون پاسخ انجام میشود؛ به عبارت دیگر، تحقیق نباید تکرار کار دیگران باشد و یا به حل مسائلی بپردازد که قبلاً به وسیلهی دیگران حل شده است.
وظیفهی محقق با خاتمه یافتن تحقیق به پایان نمیرسد، بلکه محقق موظف است با تهیهی گزارش دقیق، آنچه را که پیدا کرده به اطلاع عموم برساند.
انجام تحقیق مستلزم این است که محقق دارای برخی ویژگیها نظیر صداقت، شهامت و خلاقیت باشد.
2-2-4) انواع پروژههای تحقیقاتی
براساس هدف پژوهش ها به پژوهش های بنیادی و کاربردی تقسیم می شوند. بعضی از محققان نیز پژوهش ها را بر اساس هدف به سه دسته تقسیم می نمایند: تحقیق بنیادی، تحقیق کاربردی و تحقیق و توسعه. با عنایت به توضیحات زیر می توان گفت تحقیق و توسعه خود یک نوع تحقیق کاربردی است.
تحقیق بنیادی پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء پدیده‌ها و روابط بین متغیرها، اصول، قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری‌ها و نظریه‌ها می‌پردازد و به توسعه مرزهای دانش رشته علمی کمک می‌نماید. هدف اساسی این نوع پژوهش تبیین روابط بین پدیده ها، آزمون نظریه ها و افزودن به دانش موجود در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتی" یک نمونه تحقیق بنیادی است. سطح گفتمان کلی و انتزاعی در حوزه یک علم است. تحقیق بنیادی می تواند نظری یا تجربی باشد. تحقیق بنیادی نظری از روش‌های استدلال عقلانی و قیاسی استفاده می‌کند و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام می‌شود. تحقیق بنیادی تجربی از روش‌های استدلال استقرائی استفاده می‌کند و بر پایه روشهای میدانی انجام می‌شود.
تحقیق کاربردی پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به منظور بهبود و به کمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، وسایل، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می‌شود. هدف تحقیق کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. در اینجا نیز سطح گفتمان انتزاعی و کلی اما در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی میزان اعتماد مشتریان به سازمان فرضی" یک نوع تحقیق کاربردی است. (حافظ نیا،1392)
2-2-5) پژوهش چیست؟
در دنیای امروز، «دانایی» یکی از محورها و شاخصهای اصلی پیشرفت و تعالی هر جامعه محسوب میشود. سنجش سطح دانایی به میزان تولید و مصرف اطلاعات و گسترش دانایی به دسترسی سریع و آسان به منابع علمی موثق وابسته است. دانستههای ما یا از طریق مطالعهی منابع اطلاعاتی موجود حاصل میشود یا بر اساس پژوهش‌هایی که خود انجام میدهیم به دست میآید. اگر این دانستهها بر اساس نتایج پژوهش‌های قبلی باشد، در واقع به مصرف اطلاعات پرداخته شده و اگر مبتنی بر مشاهدات و تحلیلهای جاری باشد تلاش ما به تولید اطلاعات منجر شده است؛ بنابراین منبع اصلی تولید اطلاعات و دانش جدید در واقع حاصل فعالیتهای پژوهشی است که انجام میگیرد.
پژوهش کوششی است برای یافتن بهترین راه‌حل‌های ممکن در جهت حل مشکلات موجود در عرصههای مختلف زندگی و همچنین، پژوهش فعالیتی منسجم برای رسیدن به شناختی روشنتر از مفاهیم پیرامون ماست. در مجموع پژوهش راهی برای گسترش مرزهای دانش و گشودن افق‌های تازه برای آیندگان است. شخصی که به شیوههای گوناگون به انجام پژوهش میپردازد، پژوهشگر (محقق) نامیده میشود. پژوهشگر فردی است که با استفاده از روشهای علمی در صدد رسیدن به شناختی تازه از مسائل و مفاهیم مختلف است. او با استفاده از ابزارهای گوناگون به مشاهدهی دقیقتر و عمیقتر پدیدههای اطراف خود میپردازد. پژوهشگر با نگاهی نقادانه و موشکافانه به پیرامون خود مینگرد و برای رفع مشکلات جامعه و ارائهی بهترین راهکارهای عملی، اطلاعات موثقی را در اختیار متولیان امور قرار میدهد. پژوهش، موجب توصیف، پیش‌بینی، بهبود و تبیین امور و پدیدهها میشود(گال و همکاران، 2003).
پژوهش، به عنوان یکی از قوی‌ترین ابزارهای پرورش استعدادهای بالقوه، از مهم‌ترین مسائلی است که برنامه‌ریزان دانشگاهها باید به آن توجه داشته باشند(ظهور و فکری، 1382).
نکتهی کلیدی آن است که پژوهش یک «فرآیند» فعال و جهتدار است که این ویژگی آن را از جمع‌آوری منفعلانهی اطلاعات متمایز می‌‌سازد. در واقع منشأ پژوهش، فرضیه‌ای مشخص است که در طی مراحل پژوهش مدام در حال تکمیل، تفسیر و تجدید می‌باشد.
2-2-6) اهمیت و ضرورت پژوهش
پژوهش اصلی‌ترین نیروی محرکهی یک جامعه در مسیر ترقی بوده و از آن به عنوان یکی از شاخص‌های مهم رشد، نام برده می‌شود. در بُعد اقتصادی نیز پژوهش فعالیتی کاملاً ضروری، موجه و دارای بازدهی مثبت تلقی می‌شود زیرا مبنای نوآوری و زمینهساز تحول و تکامل وسایل و ابزارهای تولید است (حری، 1371).
نوع و سطح فعالیتهای پژوهشی، یکی از شاخصهای اصلی توسعه و پیشرفت محسوب میشود. موفقیت در تمام فعالیتهای مربوط به توسعهی صنایع، کشاورزی، خدمات و غیره به نحوی به گسترش فعالیتهای پژوهشی بستگی دارد. در واقع پژوهش یکی از محورهای مهمی است که ضامن پیشرفت و توسعهی پایدار در هر کشور به شمار میآید. اگر پژوهشی صورت نگیرد، دانش بشری افزایش نخواهد یافت و دچار سکون و رکود خواهد شد. بدون انجام پژوهش امور آموزشی نیز از پویایی و نشاط لازم نیز برخوردار نخواهد بود. همهی آنچه که به عنوان پیشرفت علوم در اعصار مختلف تاریخ میشناسیم، حاصل تلاش افرادی است که در کار خود رویکردی پژوهشی داشتهاند و ذهن پرسشگرشان همواره محرکی برای فعالیتهای پژوهشی آنان بوده است.
در کشور ما نیز پس از تشکیل سازمان‌های رسمی تحقیقاتی، از فعالیت‌های پژوهشی انتظار میرفت که نتایج این تحقیقات، پی ساخت تصمیم‌های پژوهشی قرار گیرد، اما شواهد موجود از جمله ‌اظهار نظرهای کارشناسی و نتایج یک تحقیق انجام شده‌ در این ‌زمینه‌، دال بر عدم‌ استفاده ‌از نتایج تحقیقات و داشتن دید تشریفاتی و زینتی نسبت ‌به سازوکار پژوهش است(حری، 1371).
2-2-7) دیدگاه اسلام نسبت به پژوهش و دانش
اسلام، دین اندیشه، عقل و دانش است. برای اثبات این مدعا دلیلی که به تنهایی کفایت میکند این است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) برای اثبات رسالت خود هر چیزی که ارائه میکرد، به واسطهی اندیشه و عقل و دانش درک میشد. روشهای مختلفی که قرآن برای تشویق نمودن مردم به اندیشیدن در ملکوت آسمانها و زمین اتخاذ کرده، خود دلیل روشنی است بر این که عقل و دانش تا چه حد در نظر اسلام بزرگ آمده است. بنابراین هرچه آیه در زمینهی بزرگداشت اندیشهی انسانی آمده هم به فضیلت عقل اشاره دارد، یعنی باید آن را پرورش داد و هم به برتری مقام دانش که باید به تحقیق آن پرداخت. در نتیجه انسان عنصری آگاه از حقایق میگردد که پردهی جهل را دریده و از زنجیر خرافات و اوهام رهایی مییابد (شلتوت، 1964). قرآن برای دانش، مقامی ارجمند در نظر گرفته و از دانشمندان، بعد از خدا و فرشتگان در مرحلهی سوم یاد کرده است:
«خدا به یکتایی خود گواهی می دهد که جزو ذات اقدسش خدایی نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز بر این مطلب گواهند، او نگهبان عدل و راستی است».
قرآن دانشمندان را کسانی میداند که چون قدرت و عظمت حق را دریافتهاند، از او میترسند:
«در میان بندگان، تنها دانشمندان از خدا، ترس دارند».
در جایی دیگر برای تکریم مقام دانش به لفظ فرمانروایی از آن تعبیر میکنند:
«کسانی که در آیات خدا بدون داشتن فرمانروایی (یعنی دانش) مجادله میکنند، خدا و مؤمنان را به خشم میآورند».
اگر به سیر تاریخی دانش نگاهی شود، معلوم میشود که مسلمانان در پرتو تعالیم اسلام بوده که میاندیشیدند، بحث و کاوش میکردند و نیروی عقل خود را به کار برده، در هر امری دلیل میطلبیدند و از این رو نیز سرور ملتها شدند. ولی آنگاه که در آنان دگرگونی پدید آمد و عقلهای آنها از تب تقلید رنجور گردید، دیگر خود را نشناخته و از روزگار و زندگی بیخبر شدند و در دین خدا تفرقه انداختند. حال دیگر نباید جز از طریق دانش که نیکی را از بدی و مفید را از مضر تشخیص میدهد و جز به وسیلهی تندرستی که باعث کمال عقل و سلامت تدبیر است، آن را تحقق بخشید و غیر از این راهی در اختیار ما نیست. پس دانش و تندرستی دو اصلی هستند که زندگی بر وجهی که فلسفهی آفرینش تأمین شود، بدان نیازمند میباشند. همه چیز به این دو اصل احتیاج دارد و در برابر دانایی جز نادانی و بیماری عاملی وجود ندارد که خانهی سعادت را ویران و راحتی انسانها را نابود و همبستگی آنها را از هم گسیخته میکند (شلتوت، 1964).
2-2-8) ویژگیهای پژوهشگر
یک پژوهشگر موفق نگاهی کنجکاو و موشکافانه به پدیدههای اطراف خود دارد. او نسبت به آنچه در اطرافش میگذرد، حساس است و ذهنی پویا و پرسشگر دارد. ذهن پرسشگر او همواره در جهت یافتن پاسخهای تازه برای پرسشهای موجود است. همچنین او برای انجام موفقیت‌آمیز پژوهش خود، از روشهای علمی و پذیرفتهشده استفاده میکند. علاوه بر آن، یک پژوهشگر موفق از مهارت لازم برای یافتن منابع اطلاعاتی مورد نیازش برخوردار است. این منابع از محلهای مختلف مثل کتابخانهها، مراکز اطلاع‌رسانی و شبکههای رایانهای ملی و بین‌المللی به دست میآیند. او به خوبی می‌تواند در این منابع به جستجو بپردازد و با مطالعهی پیشینهی پژوهشی موضوعی که در آن زمینه فعالیت میکنند، به درک روشنی نسبت به گذشتهی آن موضوع دست یابد(نادری وسیف نراقی،1391).
پژوهشگران موفق به کار گروهی در طرحهای پژوهشی بها میدهند و تلاش میکنند پژوهش خود را با همکاری یکدیگر انجام دهند. همچنین آنان نتایج یافتههای خود را به نحو مؤثری منتشر ساخته و در اختیار سایر محققان قرار میدهند. آنان نسبت به توسعهی مرزهای دانش احساس مسئولیت کرده و لحظهای از تلاش در جهت ارتقای مهارتهای علمی خویش باز نمیایستند.
2-2-9) پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی
یکی از انواع تحقیقات علمی که معمولاً در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی به مرحلهی اجرا درمیآید، پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی می باشند که دانشجویان برای گذراندن مرحلهی پژوهشی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتریی خود در آخرین بخش از دورههای مذکور، ملزم به انجام آن میباشند. برای تنظیم و نوشتن یک پایاننامهی تحقیقی در قالب چهارچوبی علمی و معقول، محقق ناگزیر است اصولی را رعایت کند تا هم کار تدوین پایاننامه برای او آسان شود و هم مطالعهی آن برای دیگران به گونهای ثمربخش امکانپذیر گردد (نادری و سیف نراقی،1391). این اصول عبارتند از:
اصول تدوین و تنظیم مطالب در پایاننامه
اصول نوشتن مطالب در پایاننامه
اصول استفاده از منابع و مآخذ در پایاننامه
2-2-10) تدوین پایاننامه
اساساً پایان‌نامه‌ به ویژه در دورهی تحصیلات تکمیلی، ثمرهی پژوهش در موضوع‌های مختلف علمی و حاصل پردازش اطلاعات دانشجویان در جریان تحقیقات آنان میباشد. به یقین تدوین هر پایان‌نامهی تحصیلی علاوه بر انتقال و پردازش تجربیات سایرین، به ارائهی طرح‌ها و راهکارهای جدید علمی منجر می‌گردد. همچنین می‌تواند موجب صرفه‌جویی در وقت‌ و هزینه‌ و نیز پیشگیری از تکرار تحقیقات شود و در عین حال نتایج تحقیق را در معرض رؤیت، نقد و ارزیابی صاحب‌نظران و محققین قرار داده و به تبع آن منجر به رفع اشکالات احتمالی میگردد(سیاری، 1373).
2-2-11) اهمیت پایاننامه
از ویژگی‌های پایان‌نامه این است که زیر نظر استادان راهنما و مشاور، تکمیل و به پایان می‌رسد. در واقع می‌توان گفت که این، یک کار گروهی است. پایان‌نامه یا رساله، غیر از گزارشهای فصلی و موسمی است که توسط دانشجو برای استادان فراهم می‌شود. در دنیا هم برای پایان‌نامه‌ها اهمیت فراوانی قائلند. بسیاری از تحقیقات پیمایشی، توصیفی و یا تجربی توسط دانشجویان انجام می‌شود که کار آنها سرآغاز سلسله پژوهشهای مفصل‌تر و اساسی‌تر می‌گردد. چکیده‌هایی که به طور روزآمد و مرتب از پایان‌نامه‌ها در کشورهای پیشرفتهی جهان تهیه می‌شود حاکی از اهمیت آن است(موچو پارک،2003).
نکتهی قابل توجه این است که دانشجویانی که گرفتارهای معمول زندگی را دارند و یا از نظر مالی و مادی در مضیقه هستند، طبعاً نمیتوانند کار خوبی تحویل دهند. به علاوه این که، بعضی از طرحها واقعاً هزینههای زیادی دربر دارد و برای همین است که دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی برحسب مقدورات و امکانات خود بودجههایی را برای این منظور در نظر گرفتهاند که طبعاً باید بر کمیت آن افزوده شود، زیرا دانشجو ممکن است دارای نظریهها و فرضیههای خوبی باشد که چنانچه پشتوانهی مالی نباشد ذهن جوشان او به سردی می‌گراید و انگیزهها از بین میرود. در رابطه با پایاننامههای کاربردی این مشکل زودتر حل میشود زیرا دستگاههای بهرهبردار در صورت اطلاع میتوانند حمایت کنند و مشکلات مالی و اجرایی پژوهش را برطرف سازند. باید روال و رویههای مشخص از طرف دانشگاهها و آموزش عالی برای حمایت و تقویت و پیشرفت کار پایان‌نامهها و رسالهها طراحی گردد و به طور مستمر و با نظارت، چه به صورت هزینهی کامل و یا کمک هزینه، مجریان طرحها را یاری نمود. کمکهایی از قبیل تایپ، تجلید و یا تخفیف در انجام آنها، حداقل کمک ممکنی است که دانشجویان میتوانند از آنها بهرهمند شوند.
بعضی از سازمانهایی که عهدهدار وظیفهی چکیدهسازی و یا جمع آوری آن هستند، میتوانند با عقد قرارداد با دانشگاهها و یا دانشجویان و نیز هدایت آنان جهت تهیهی چکیده، مساعدتهای مطلوبی را ایفا نمایند.تحقیقات مهم دورهی فوقلیسانس و دکتری ممکن است زیر نظر استاد راهنما و یا استاد ارشدی انجام گیرد که انرژی خود را صرف تحقیق در مسائل مهم میکند. در این صورت تلاش داوطلبانهی درجه‌های تحصیلی را میتوان در جهتهای خاص مسئلهی اصلی هدایت کرد و مطالعات درازمدت را امکانپذیرد(موچ و پارک، 2003).
اصولاً هر دانشجویی بهویژه در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، برای خاتمهی کار خود، لازم است اثری تحقیقی را تهیه و تحویل نماید. این اثر در واقع عصاره و چکیدهی فعالیتهای آموزشی و پژوهشی او محسوب میشود. پایاننامه به معنای تأیید پایانی کار تحصیلی یک دانشجو است و نشانگر فعالیتهای منسجم او به حساب میآید که با راهنمایی و ارشاد استاد راهنما و استادان مشاور آن را به پایان می‌رساند. نباید چنین تصور شود که پایاننامه همانند همهی درسهای دیگر جنبهی تمرینی دارد.
در نگارش پایان‌نامه و یا رساله با توجه به این که مدت قابلتوجهی وقت صرف میشود و برحسب این که ارزش پایان‌نامهی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتری باشد بیش از یک یا چند واحد درسی است چنین تصوری درست نیست. در بعضی کشورها تا 12 واحد نیز برای پایاننامهی کارشناسی ارشد منظور میشود (دانشگاه کلمبیا، 1992). همچنین تعداد واحدها در دورهی دکتری بیش از 20 واحد است. با توجه به این مسئله در تعریف دو واژهی پایاننامه و رساله اگرچه در بسیاری از موارد مترادف گرفته میشوند، اما برخی برای آنها تمایزهایی قائل میشوندو معتقدند که اولی برای پایاننامههای دورهی کارشناسی ارشد و دومی برای پایاننامههای دورهی دکتری است(موچ و پارک، 2003).
2-2-12) اهداف پایاننامه و رساله
در این که اهداف عمومی پایاننامه و رسالهنویسی چیست، نظرهای مختلفی ابراز شده است. بعضی‌ها آن را صرفاً یک کار پژوهشی و تحقیقی میدانند. عدهای آن را رقابت پژوهشی مینامند. برخی نیز آن را مشارکت در دانش بشری به حساب میآورند. البته شاید همهی این مفاهیم مورد نظر باشد ولی با توجه به نوع دانشکده فرق کند. این تلقی عمدتاً یک تلقی فردی است تا جمعی(موچ و پارک، 2003).
پایان‌نامه و رساله باید راه را نشان دهد، ذهن دانشجو را در مسیر مسائل اجتماعی به حرکت درآورد و او را برای آینده‌ای بهتر آماده سازد. البته این بدان معنا نیست که پایاننامهها صرفاً باید مسائل کاربردی را مدنظر داشته باشند و از مسائل نظری غافل شوند، بلکه بدین معناست که به خاطر فراوانی مسائل کاربردی، درگیرشدن در این گونه موضوعات هم برای دانشجو جاذبهی بیشتری دارد و هم خود او می‌تواند ثمرهی فعالیتهای خود را به زودی مشاهده کند که این امر نیز میتواند موجب تشویق دیگران در زمینه‌های پژوهشی گردد. شاید عمدتاً تحقیقات کاربردی برای پایان‌نامه‌های دورهی کارشناسی ارشد و تحقیقات نظری در سطح دکتری مناسبتر باشد، اگرچه این امر کلیت ندارد و برحسب مورد و در موضوعات مختلف میتواند فرق کند.
2-2-13) ویژگی‌های یک پایان نامهی خوب
یک پایان‌نامهی خوب، پایان‌نامه‌ای است که در تهیهی آن به همهی ظرایف و نکات ریز و درشت عنایت شده باشد. رعایت همهی نکات در انواع پایان‌نامه‌ها ممکن است با هم فرق کند، اما توجه و هوشیاری دانشجو می‌تواند به او کمک کند تا جلوی بسیاری از ایرادهایی که ممکن است توسط استاد راهنما، استادان مشاور و یا اعضای کمیتهی تحصیلات تکمیلی، گروه و یا دانشکده گرفته شود را بگیرد. جدول 2-1، مجموعهی مسائلی است که در نگارش پایاننامه و یا رساله باید از آغاز تا انجام مدنظر باشند و دانشجو همواره کار خویش را با آنها مطابقت و ارزیابی نماید تا نکتهای فراموش نشده باشد(موچ و پارک، 2003).
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفباییانتخاب موضوع
ارجاعها و کتابشناسیها
اسناد مورد اعتماد و سایر موارد
استثناهای مربوط به رساله (اگر باشد)
استفاده از زبان خارجی
امضاهای مورد نیاز
اندازه و ترکیب مورد درخواست کمیتهی پایان نامه و رساله
استفاده از نسخههای دانشجویان و یا استادان
بخشهای فرعی و اصلی
بخشهای تصویری
بخشهای مهم پایان نامه و یا رساله
بررسی توضیحات اضافی
برنامهی کامپیوتری مناسب برای پایاننامه
ثبتنام برای دفاع رساله یا پایاننامه (زمان)
چکیده
چشماندازها
حق مؤلف
حاشیهها
خدمات ماشیننویسی
روش بررسی نواقص و احتیاجات
زندگینامه (طرح سرگذشتنامهای)
صحافی
صفحهی عنوان
ضمائم
عکسها
علائم اختصاری، رمزها و اصطلاحات غلط گیری
فرایند عدول از مقررات رسمی
فرم انتخابی گزارش پایاننامه و یا رساله فضاها
فهرست مندرجات (نمونه)
فهرست جداول
قراردادهای ماشیننویسی
قالبها و پردازشگر کلمات
قالببندی صفحات
کار با کمیتهی پایاننامه برگههای چاپ شده کامپیوتری
بررسی تفاوت بین نیازمندیهای مورد درخواست دانشگاه، گروه و کمیته
پاورقیها
پرداختهای ویژه و زمان آن
تقدیرها
تعریف اصلاحات
تصاویر
توضیحات و آموزش مربوط به مواد به کار رفته در پایاننامه
ترسیمها
تکثیر و یا نسخهبرداری نسخ خطی
تغییرات و اصلاحات
تحویل طرح کلی
مواد طبقهبندی شده
مواد و مطالب نقل شدهی مجاز مثل نقلقولها
مسئولیت رئیس دانشکده
مسئولیت رئیس گروه
مشاوره و کمک در ویرایش
مقررات محلی
میکروفیلم
مالکیت پایاننامه (حقوقی ادبی)
مکان و جایگذاری مواد غیرچاپی
مواد قبلاً توزیع و چاپ شده و یا قابل چاپ مجلدات جداگانه
مسئولیت دانشجو
محدودیتهای زمانی و برنامهی زمانبندی شده برای تحویل
ماشیننویسها
نظم مطالب
نسخهی نهایی
نسخهی شخصی
نمرهی پایاننامه و یا رساله
نسخههای مورد نیاز
نیازهای باقی مانده
جدول 2-1 مجموعهی مطالب و مواردی است که در یک پایاننامه و رسالهی جامع و فراگیر میتواند مدنظر باشد، گو این که در بعضی از موارد ممکن است پارهای از آنها به دلایل مختلف کاربرد نداشته باشد و یا نسبت به آن سختگیری نشود.
2-2-14) برنامهی زمانبندی مراحل مختلف پایاننامه
بسیاری از دانشجویان در ارزیابی کار خود سردرگم و گیج میشوند، زیرا از آغاز کار، آن طور که باید و شاید، کار را برآورد نمیکنند و در اثر سهلانگاری، خوشباوری و یا ساده‌انگاری چنین تصور میکنند که کار به موقع تمام میشود و چون با تأخیر مواجه میشوند همواره تقاضای تمدید وقت میکنند. گاهی اوقات هم کار آماده است ولی به دلیل عدم آشنایی با مقررات گروه و یا کمیتهی تحصیلات تکمیلی دانشکده چون خود را در نوبت نگه داشته‌اند باز به خاطر تراکم متقاضیان دفاع پایاننامه و یا برخورد با تعطیلات رسمی و یا سالانه دانشگاه و یا در مرخصی و مأموریت بودن استاد راهنما و یا استادان مشاور و داور، کار دفاع به تاخیر میکشد. دانشجو برای این که کارش دچار تأخیر نشود، از آغاز باید برنامهی زمانبندی داشته باشد. هر کاری را در تاریخ معین انجام دهد و سر موعد و حتی پیش از موعد به فکر انجام آن باشد.
انتخاب استاد راهنما
تحویل موضوعات پیشنهادی استاد راهنما
تصویب موضوع انتخاب توسط استاد راهنما
تصویب استاد راهنما و موضوع توسط گروه
انتخاب سایر اعضای کمیتهی پایاننامه و یا رساله
تعیین اعضای کمیته توسط گروه
تحویل پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق که توسط استاد راهنما بازبینی شده به کمیته
اصلاح پیشنویس به وسیلهی استاد راهنما
جلسه با سایر اعضای کمیته جهت بحث بر روی طرح پیشنهادی تحقیق
بحث بر روی ملاحظات اعضای کمیته یا استاد راهنما
لحاظ کردن نظر اعضای کمیته و استاد راهنما در طرح پیشنهادی
تصویب پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب مدارک طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب نهایی طرح پیشنهادی تحقیق
شروع به کار پایاننامه و یا رساله
گزارش پیشرفت کار به استاد راهنما و اعضای کمیته
انطباقهای لازم که توسط استاد راهنما و اعضای کمیته پیشنهاد میشود
تکمیل مطالعه
تهیهی پیشنویس پایاننامه یا رساله
تهیهی نسخهی پایاننامه و یا رساله که ماشین و قالببندی شده است.
بازبینی اولین نسخه توسط استاد راهنما برای اصلاحات
پذیرش اولین نسخهی اصلاح شده توسط استاد راهنما
تسلیم اولین نسخهی اصلاح شده به اعضای کمیته و مصاحبه با تک تک اعضا
مصاحبه با تک تک اعضای کمیته
بحث با استاد راهنما به منظور پذیرش دیدگاههای سایر اعضای کمیته
پذیرش تغییرات توسط استاد راهنما
نسخهی نهایی پایاننامه و یا رساله و تحویل آن به کمیته
جلسهی دفاعیه
اصلاحات احتمالی توسط کمیته
تصویب نهاییجدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه
2-2-15) گزارش نهایی پایان نامه
فرآیند پژوهش یک فرآیند منظم و پیوسته است که ترتیب توالی مراحل آن، هم در اعتبار درونی و هم در اعتبار بیرونی تحقیق تأثیر زیادی دارد. برای مثال تا زمانی که جامعهی آماری تعریف نشود، انتخاب روش نمونهگیری و حجم نمونه، همراه با خطا خواهد بود. پس از آنکه مراحل یک پژوهش علمی با ترتیب توالی خاص خود انجام گرفت، آخرین مرحلهی این فرآیند تعریف می گردد.
تهیهی گزارش تحقیق، آخرین مرحلهی یک تحقیق است. برای تهیهی این گزارش، قبل از هر چیز باید هدف از تهیهی آن را به طور روشن و جامع تعریف و مشخص نمود. برای مثال اگر هدف در یک تحقیق آموزشی این است که به همهی فرهنگیان یک منطقه اطلاعرسانی صورت گیرد، ضروری نیست یک گزارش تفصیلی جامع تهیه گردد، بلکه یک خلاصهی تحقیق به زبان ساده در 2 الی 3 صفحه مناسبتر است. البته باید توجه داشت که تهیهی یک خلاصهی تحقیق، بایستی با استفاده از گزارش تفصیلی و جامع تحقیق صورت گیرد. بنابراین ضروری است برای هر پژوهشی یک گزارش تفصیلی و جامع تهیه گردد که این گزارش، فرآیند پژوهش مربوطه را نشان میدهد (عبادی، 1381).
پژوهشگران در تهیهی گزارش نهایی از سلیقههای مختلفی استفاده میکنند. علاوه بر این دانشگاهها نیز برای پایاننامهها و گزارشهای تفصیلی روشهای مختلفی را اعمال میکنند. وجود چنین روشهایی برخی اوقات پژوهشگران جوان را برای استفاده از یافتهها و نتایج این گزارشها با مشکل مواجه میکند. بنابراین لازم است به منظور یکسانسازی گزارشهای نهایی و استفادهی بهینه از روند پژوهشها و نتایج یافتههای آنها، گزارش نهایی تحقیقات از یک الگوی ثابت پیروی کند. طبق الگوی اقتباس شده از "A.P.A"، تنظیم گزارش نهایی تحقیقات به صورت زیر میباشد:
فصل اول: شکل و ظاهر فصل سوم: روش پژوهش

user8326

2-2-16-8) انتخاب موضوع‌های ناقص.................................................................................................................................................................38
2-2-16-9) سنتگرایی در انتخاب موضوعها و عدم توجه به موضوعهای جدید........................................................................................39
2-2-17) روند ارزیابی تحقیقات..............................................................................................................................................................................40
2-2-18) تعاریف ارزیابی...........................................................................................................................................................................................40
2-2-19) کارکردها و ویژگیهای ارزیابی...............................................................................................................................................................41
2-2-20) مراحل ارزیابی............................................................................................................................................................................................42
2-2-21) معیارهای ارزیابی......................................................................................................................................................................................42
2-2-21-1) استاندارهای سودمندی......................................................................................................................................................................44
2-2-21-2) استانداردهای انجامپذیری..................................................................................................................................................................45
2-2-21-3) استانداردهای صحت ارزیابی.............................................................................................................................................................45
2-2-21-4) استانداردهای دقت..............................................................................................................................................................................46
2-2-22) پایاننامههای کارشناسی ارشد و نحوهی ارزشیابی آنها..................................................................................................................48
2-2-23) تحقیق و پژوهش در زمینهی تربیتبدنی و ورزش (موانع و راهکارها) ........................................................................................48
2-3) پیشینهی پژوهش.............................................................................................................................................................................................50
2-3-1) پژوهش‏های داخلی......................................................................................................................................................................................50
2-3-2) پژوهشهای خارجی....................................................................................................................................................................................57
2-4) جمعبندی فصل.................................................................................................................................................................................................66
فصل سوم: روش شناسی تحقیق
3-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................68
3-2) روش تحقیق.......................................................................................................................................................................................................69
3-3) جامعه و نمونهی آماری....................................................................................................................................................................................69
3-4) ابزار و روش جمعآوری دادهها........................................................................................................................................................................70
3-5) روش سنجش روایی چک لیست...................................................................................................................................................................70
3-6) قابلیت پایایی چک لیست................................................................................................................................................................................70
3-7) تحلیل آماری دادهها.........................................................................................................................................................................................71
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق
4-1) مقدمه..................................................................................................................................................................................................................73
4-2) توصیف متغیرهای کلی....................................................................................................................................................................................74
4-2-1) تعداد کل پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................74
4-2-2) قلمرو موضوعی.............................................................................................................................................................................................75
4-2-3) قلمرو مکانی..................................................................................................................................................................................................77
4-2-4)جنسیت پژوهشگران.....................................................................................................................................................................................79
4-2-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما............................................................................................................................... 81
4-2-6)وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور..................................................................................................................................82
4-2-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها..............................................................................................................................................................92
4-2-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها............................................................................................................................................96
4-2-9) رنگ جلد پایان نامه ها...............................................................................................................................................................................98
4-2-10) تعداد صفحات کل پایان نامه...............................................................................................................................................................100
4-2-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.......................................................................................................................................102
4-2-12) تعداد صفحات فصل دو.........................................................................................................................................................................104
4-2-13) تعداد صفحات فصل پنج.......................................................................................................................................................................106
4-2-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه...............................................................................................................................................................108
4-2-15) تعداد کلید واژه.......................................................................................................................................................................................110
4-2-16)تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه...........................................................................................................................112
4-2-17) تعداد اهداف تحقیق..............................................................................................................................................................................114
4-2-18) تعداد فرضیه تحقیق..............................................................................................................................................................................116
4-2-19) تعداد سوال تحقیق................................................................................................................................................................................118
4-2-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها..........................................................................................................................120
4-2-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها..................................................................................................................................................122
4-2-22) وضعیت تعداد جداول موجود در پایان نامه ها................................................................................................................................124
4-2-23) وضعیت نوع ضمیمه...............................................................................................................................................................................126
4-2-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................128
4-2-25) نوع پیشنهادات موجود در پایان نامه ها............................................................................................................................................130
4-2-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها...................................................................................................................................132
4-2-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها................................................................................................................................134
4-3) توصیف متغیرهای روش شناسی................................................................................................................................................................136
4-3-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها.......................................................................................................................................................136
4-3-2) جامعه آماری..............................................................................................................................................................................................138
4-3-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها........................................................................................................................................................142
4-3-4) شیوه جمع آوری داده ها.........................................................................................................................................................................144
4-3-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها........................................................................................................................................................146
4-3-6) روش تحقیق پایان نامه ها......................................................................................................................................................................148
4-3-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری.............................................................................................................................................150
4-3-8) روش گردآوری داده ها............................................................................................................................................................................152
4-3-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها........................................................................................................................................154
4-3-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه....................................................................................................................................................156
4-3-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها......................................................................................................................158
4-3-12) میزان ضریب آلفای پایایی....................................................................................................................................................................160
4-4) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها........................................................................................................................................................162
4-4-1) چاپ مشخصات روی جلد (فارسی) .....................................................................................................................................................163
4-4-2) چاپ مشخصات پشت جلد (انگلیسی) ................................................................................................................................................163
4-4-3) صفحه عنوان فارسی.................................................................................................................................................................................164
4-4-4) صفحه عنوان انگلیسی..............................................................................................................................................................................165
4-4-5) صفحه چکیده فارسی...............................................................................................................................................................................166
4-4-6) صفحه چکیده انگلیسی............................................................................................................................................................................167
4-4-7) صفحه تقدیم..............................................................................................................................................................................................168
4-4-8) صفحه تشکر...............................................................................................................................................................................................169
4-4-9) صفحه گواهی دفاع...................................................................................................................................................................................170
4-4-10) صفحه ارزشیابی......................................................................................................................................................................................171
4-4-11) صفحه تعهد اصالت پایان نامه.............................................................................................................................................................172
4-4-12) صفحه منشور اخلاقی............................................................................................................................................................................173
4-4-13) صفحه ضمیمه........................................................................................................................................................................................174
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1) مقدمه ..............................................................................................................................................................................................................176
5-2) خلاصه تحقیق................................................................................................................................................................................................177
5-3) یافته های تحقیق...........................................................................................................................................................................................178
5-3-1) بخش اول: توصیف متغیرهای کلی.......................................................................................................................................................178
5-3-1-1) تعداد کل پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................178
5-3-1-2) قلمرو موضوعی.....................................................................................................................................................................................178
5-3-1-3) قلمرو مکانی..........................................................................................................................................................................................179
5-3-1-4) جنسیت پژوهشگران...........................................................................................................................................................................179
5-3-1-5) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد راهنما....................................................................................................................... 179
5-3-1-6) وضعیت هدایت پایان نامه ها توسط استاد مشاور....................................................................................................................... 180
5-3-1-7) وضعیت تاریخ دفاع پایان نامه ها......................................................................................................................................................180
5-3-1-8) وضعیت تعداد نویسندگان در پایان نامه ها....................................................................................................................................180
5-3-1-9) رنگ جلد پایان نامه ها.......................................................................................................................................................................181
5-3-1-10) تعداد صفحات کل پایان نامه........................................................................................................................................................ 181
5-3-1-11) تعداد صفحات بخش مقدمه و بیان مسئله.................................................................................................................................182
5-3-1-12) تعداد صفحات فصل دو....................................................................................................................................................................182
5-3-1-13) تعداد صفحات فصل پنج.................................................................................................................................................................182
5-3-1-14) تعداد صفحات بخش ضمیمه..........................................................................................................................................................183
5-3-1-15) تعداد کلید واژه..................................................................................................................................................................................183
5-3-1-16) تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان پایان نامه....................................................................................................................183
5-3-1-17) تعداد اهداف تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-18) تعداد فرضیه تحقیق.........................................................................................................................................................................184
5-3-1-19) تعداد سوال تحقیق...........................................................................................................................................................................184
5-3-1-20) وضعیت تعداد نمودارهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................185
5-3-1-21) وضعیت نوع نمودار در پایان نامه ها.............................................................................................................................................185
5-3-1-22) وضعیت تعداد جداول در پایان نامه ها.........................................................................................................................................185
5-3-1-23) وضعیت نوع ضمیمه.........................................................................................................................................................................186
5-3-1-24) نوع محدودیت های موجود در پایان نامه ها...............................................................................................................................186
5-3-1-25) نوع پیشنهادهای موجود در پایان نامه ها....................................................................................................................................186
5-3-1-26) وضعیت تعداد منابع فارسی در پایان نامه ها..............................................................................................................................187
5-3-1-27) وضعیت تعداد منابع انگلیسی در پایان نامه ها...........................................................................................................................187
5-3-2) توصیف متغیرهای روش شناسی...........................................................................................................................................................187
5-3-2-1) وضعیت نوع هدف در پایان نامه ها..................................................................................................................................................187
5-3-2-2) جامعه آماری........................................................................................................................................................................................188
5-3-2-3) تعداد حجم نمونه در پایان نامه ها...................................................................................................................................................188
5-3-2-4) شیوه جمع آوری داده ها...................................................................................................................................................................188
5-3-2-5) وضعیت نوع داده در پایان نامه ها.................................................................................................................................................. 189
5-3-2-6) روش تحقیق پایان نامه ها.................................................................................................................................................................189
5-3-2-7) وضعیت روش نمونه گیری جامعه آماری........................................................................................................................................189
5-3-2-8) روش گردآوری داده ها.......................................................................................................................................................................190
5-3-2-9) ابزار مورد استفاده برای جمع آوری داده ها...................................................................................................................................190
5-3-2-10) فرمول به دست آوردن حجم نمونه...............................................................................................................................................190
5-3-2-11) نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها ...............................................................................................................191
5-3-2-12) میزان ضریب آلفای پایایی..............................................................................................................................................................191
5-3-3) توصیف ساختار فیزیکی پایان نامه ها..................................................................................................................................................192
5-4) بحث و نتیجه گیری......................................................................................................................................................................................192
5-5) نتیجه گیری....................................................................................................................................................................................................212
5-6) پیشنهادات برخاسته از تحقیق....................................................................................................................................................................213
5-7) پیشنهادات برای تحقیقات آینده................................................................................................................................................................215
منابع.............................................................................................................................................................................................................................217
پیوست.........................................................................................................................................................................................................................227
فهرست جداول
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفبایی.......................................................30
جدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه.....................................................................................................................................32
جدول 2-3) تنظیم گزارش نهایی تحقیقات بر اساس الگوی اقتباس از A.P.A..........................................................................................34
جدول 2-4) سی معیار ارائه شده توسط برینکرهوف (1981) .........................................................................................................................43
جدول 2-5) پژوهشهای داخلی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها..................................................................................................62
جدول 2-5) پژوهشهای خارجی انجام شده در زمینهی بررسی پایاننامهها................................................................................................65
جدول 3-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایاننامهها تا نیمهی مهرماه 1392...........................................................................................69
جدول 4-1) توزیع فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان..........................................................................................74
جدول 4-2) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها....................................................................................................75
جدول 4-3) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی، در دانشگاه های مختلف ...........................................................................................76
جدول 4-4) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................77
جدول 4-5) توزیع فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف...................................................................................................78
جدول 4-6) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................79
جدول 4-7) توزیع فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف........................................................................................80
جدول 4-8) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................81
جدول 4-9) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه های مختلف........................................................................................83
جدول 4-10) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................86
جدول 4-11) توزیع فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه های مختلف......................................................................................88
جدول 4-12) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................92
جدول 4-13) توزیع فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه های مختلف...............................................................................................93
جدول 4-14) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................96
جدول 4-15) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها........................................................................................97
جدول 4-16) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها......................................................................................................98
جدول 4-17) توزیع فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.....................................................................................................99
جدول 4-18) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................100
جدول 4-19) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل، در دانشگاه های مختلف.................................................................................101
جدول 4-20) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها....................................................102
جدول 4-21) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..................................................103
جدول 4-22) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................104
جدول 4-23) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو، در دانشگاه های مختلف.......................................................................105
جدول 4-24) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................106
جدول 4-25) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج، در دانشگاه های مختلف......................................................................107
جدول 4-26) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................108
جدول 4-27) توزیع فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه، در دانشگاه های مختلف..........................................................................109
جدول 4-28) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه در مجموع پایان نامه ها........................................................................................110
جدول 4-29) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................111
جدول 4-30) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها...................................................112
جدول 4-31) توزیع فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان، در دانشگاه های مختلف...........................................113
جدول 4-32) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................114
جدول 4-33) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................115
جدول 4-34) توزیع فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................116
جدول 4-35) توزیع فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..............................................................................117
جدول 4-36) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها................................................................................118
جدول 4-37) توزیع فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف................................................................................119
جدول 4-38) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................120
جدول 4-39) توزیع فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف............................................................................................121
جدول 4-40) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................122
جدول 4-41) توزیع فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف................................................................................................123
جدول 4-42) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................124
جدول 4-43) توزیع فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف............................................................................................125
جدول 4-44) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................126
جدول 4-45) توزیع فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................127
جدول 4-46) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................128
جدول 4-47) توزیع فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف........................................................................................129
جدول 4-48) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................130
جدول 4-49) توزیع فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف............................................................................................131
جدول 4-50) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................132
جدول 4-51) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................133
جدول 4-52) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................134
جدول 4-53) توزیع فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف................................................................................135
جدول 4-54) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................136
جدول 4-55) توزیع فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................137
جدول 4-56) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................138
جدول 4-57) توزیع فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................139
جدول 4-58) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................142
جدول 4-59) توزیع فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................143
جدول 4-60) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................144
جدول 4-61) توزیع فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف....................................................................................145
جدول 4-62) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................146
جدول 4-63) توزیع فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................147
جدول 4-64) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................148
جدول 4-65) توزیع فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................149
جدول 4-66) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها...................................................................................150
جدول 4-67) توزیع فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..................................................................................151
جدول 4-68) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده ها، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................152
جدول 4-69) توزیع فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................153
جدول 4-70) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................154
جدول 4-71) توزیع فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..................................................................................155
جدول 4-72) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................156
جدول 4-73) توزیع فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف................................................................................157
جدول 4-74) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................158
جدول 4-75) توزیع فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...................................................................................................159
جدول 4-76) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................160
جدول 4-77) توزیع فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف.................................................................................................161
جدول 4-78) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در مجموع پایان نامه ها....................................................................162
جدول 4-79) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات روی جلد، در دانشگاه های مختلف....................................................................162
جدول 4-80) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در مجموع پایان نامه ها...................................................................163
جدول 4-81) توزیع فراوانی بر اساس چاپ مشخصات پشت جلد، در دانشگاه های مختلف..................................................................163
جدول 4-82) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................164
جدول 4-83) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان فارسی، در دانشگاه های مختلف..............................................................................164
جدول 4-84) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................165
جدول 4-85) توزیع فراوانی بر اساس صفحه عنوان انگلیسی ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................165
جدول 4-86) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................166
جدول 4-87) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................166
جدول 4-88) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................167
جدول 4-89) توزیع فراوانی بر اساس صفحه چکیده انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................167
جدول 4-90) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................168
جدول 4-91) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تقدیم ، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................168
جدول 4-92) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................169
جدول 4-93) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تشکر ، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................169
جدول 4-94) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................170
جدول 4-95) توزیع فراوانی بر اساس صفحه گواهی دفاع، در دانشگاه های مختلف................................................................................170
جدول 4-96) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در مجموع پایان نامه ها......................................................................................171
جدول 4-97) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ارزشیابی، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................171
جدول 4-98) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت ، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................172
جدول 4-99) توزیع فراوانی بر اساس صفحه تعهد اصالت، در دانشگاه های مختلف................................................................................172
جدول 4-100) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی ، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................173
جدول 4-101) توزیع فراوانی بر اساس صفحه منشور اخلاقی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................173
جدول 4-102) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در مجموع پایان نامه ها.....................................................................................174
جدول 4-103) توزیع فراوانی بر اساس صفحه ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.....................................................................................174
فهرست شکل ها و نمودارها
نمودار 4-1) فراوانی بر اساس تعداد پایان نامه ها در دانشگاه های استان......................................................................................................74
نمودار 4-2) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................75
نمودار 4-3) فراوانی بر اساس قلمرو موضوعی پایان نامه های دانشگاه مازندران.........................................................................................76
نمودار 4-4) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی مجموع پایان نامه ها...................................................................................................................77
نمودار 4-5) فراوانی بر اساس قلمرو مکانی در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................78
نمودار 4-6) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................79
نمودار 4-7) فراوانی بر اساس جنسیت پژوهشگر در دانشگاه های مختلف...................................................................................................80
نمودار 4-8) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در مجموع پایان نامه ها...................................................................................................82
نمودار 4-9) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه مازندران..........................................................................................................84
نمودار 4-10) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه غیر انتفاعی شمال.....................................................................................84
نمودار 4-11) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد ساری....................................................................................................85
نمودار 4-12) فراوانی بر اساس نقش استاد راهنما در دانشگاه آزاد آمل.......................................................................................................85
نمودار 4-13) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................87
نمودار 4-14) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه مازندران.........................................................................................................90
نمودار 4-15) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه غیرانتفاعی شمال.......................................................................................90
نمودار 4-16) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد ساری......................................................................................................91
نمودار 4-17) فراوانی بر اساس نقش استاد مشاور در دانشگاه آزاد آمل.........................................................................................................91
نمودار 4-18) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................92
نمودار 4-19) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه مازندران..................................................................................................................94
نمودار 4-20) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه غیر انتفاعی شمال................................................................................................94
نمودار 4-21) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد ساری..............................................................................................................95
نمودار 4-22) فراوانی بر اساس وضعیت دفاع در دانشگاه آزاد آمل..................................................................................................................95
نمودار 4-23) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................96
نمودار 4-24) فراوانی بر اساس تعداد نویسندگان در دانشگاه های مختلف...................................................................................................97
نمودار 4-25) فراوانی بر اساس رنگ جلد در مجموع پایان نامه ها.................................................................................................................98
نمودار 4-26) فراوانی بر اساس رنگ جلد در دانشگاه های مختلف.................................................................................................................99
نمودار 4-27) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................100
نمودار 4-28) فراوانی بر اساس تعداد صفحات کل در دانشگاه های مختلف..............................................................................................101
نمودار 4-29) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله در مجموع پایان نامه ها...............................................................102
نمودار 4-30) فراوانی بر اساس تعداد صفحات مقدمه و بیان مسئله، در دانشگاه های مختلف..............................................................103
نمودار 4-31) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در مجموع پایان نامه ها......................................................................................104
نمودار 4-32) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل دو در دانشگاه های مختلف.....................................................................................105
نمودار 4-33) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در مجموع پایان نامه ها....................................................................................106
نمودار 4-34) فراوانی بر اساس تعداد صفحات فصل پنج در دانشگاه های مختلف...................................................................................107
نمودار 4-35) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................108
نمودار 4-36) فراوانی بر اساس تعداد صفحات ضمیمه در دانشگاه های مختلف.......................................................................................109
نمودار 4-37) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در مجموع پایان نامه ها..................................................................................................110
نمودار 4-38) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه، در دانشگاه های مختلف..................................................................................................111
نمودار 4-39) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان مجموع پایان نامه ها..............................................................112
نمودار 4-40) فراوانی بر اساس تعداد کلید واژه مورد استفاده در عنوان در دانشگاه های مختلف........................................................113
نمودار 4-41) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................114
نمودار 4-42) فراوانی بر اساس تعداد اهداف تحقیق، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................115
نمودار 4-43) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در مجموع پایان نامه ها..........................................................................................116
نمودار 4-44) فراوانی بر اساس تعداد فرضیه تحقیق، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................117
نمودار 4-45) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................118
نمودار 4-46) فراوانی بر اساس تعداد سوال تحقیق، در دانشگاه های مختلف............................................................................................119
نمودار 4-47) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................120
نمودار 4-48) فراوانی بر اساس تعداد نمودار، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................121
نمودار 4-49) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در مجموع پایان نامه ها...........................................................................................................122
نمودار 4-50) فراوانی بر اساس نوع نمودار، در دانشگاه های مختلف...........................................................................................................123
نمودار 4-51) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................124
نمودار 4-52) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................125
نمودار 4-53) فراوانی بر اساس تعداد جدول، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................126
نمودار 4-54) فراوانی بر اساس نوع ضمیمه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................127
نمودار 4-55) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در مجموع پایان نامه ها....................................................................................................128
نمودار 4-56) فراوانی بر اساس نوع محدودیت، در دانشگاه های مختلف....................................................................................................129
نمودار 4-57) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در مجموع پایان نامه ها........................................................................................................130
نمودار 4-58) فراوانی بر اساس نوع پیشنهاد، در دانشگاه های مختلف........................................................................................................131
نمودار 4-59) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در مجموع پایان نامه ها............................................................................................132
نمودار 4-60) فراوانی بر اساس تعداد منابع فارسی، در دانشگاه های مختلف............................................................................................133
نمودار 4-61) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................134
نمودار 4-62) فراوانی بر اساس تعداد منابع انگلیسی، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................135
نمودار 4-63) فراوانی بر اساس نوع هدف، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................................136
نمودار 4-64) فراوانی بر اساس نوع هدف، در دانشگاه های مختلف.............................................................................................................137
نمودار 4-65) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................138
نمودار 4-66) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه مازندران............................................................................................................ 140
نمودار 4-67) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه غیرانتفاعی شمال............................................................................................140
نمودار 4-68) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد ساری..........................................................................................................141
نمودار 4-69) فراوانی بر اساس جامعه آماری، در دانشگاه آزاد آمل..............................................................................................................141
نمودار 4-70) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.........................................................................................................142
نمودار 4-71) فراوانی بر اساس حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف.........................................................................................................143
نمودار 4-72) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................144
نمودار 4-73) فراوانی بر اساس شیوه جمع آوری، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................145
نمودار 4-74) فراوانی بر اساس نوع داده، در مجموع پایان نامه ها...............................................................................................................146
نمودار 4-75) فراوانی بر اساس نوع داده، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................147
نمودار 4-76) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................................148
نمودار 4-77) فراوانی بر اساس روش تحقیق، در دانشگاه های مختلف.......................................................................................................149
نمودار 4-78) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................150
نمودار 4-79) فراوانی بر اساس روش نمونه گیری، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................151
نمودار 4-80) فراوانی بر اساس روش گردآوری داه ها، در مجموع پایان نامه ها.......................................................................................152
نمودار 4-81) فراوانی بر اساس روش گردآوری داده، در دانشگاه های مختلف..........................................................................................153
نمودار 4-82) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در مجموع پایان نامه ها..............................................................................................154
نمودار 4-83) فراوانی بر اساس ابزار مورد استفاده، در دانشگاه های مختلف..............................................................................................155
نمودار 4-84) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................156
نمودار 4-85) فراوانی بر اساس فرمول حجم نمونه، در دانشگاه های مختلف............................................................................................157
نمودار 4-86) فراوانی بر اساس نرم افزار، در مجموع پایان نامه ها................................................................................................................158
نمودار 4-87) فراوانی بر اساس نرم افزار، در دانشگاه های مختلف...............................................................................................................159
نمودار 4-88) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در مجموع پایان نامه ها.............................................................................................................160
نمودار 4-89) فراوانی بر اساس میزان آلفا، در دانشگاه های مختلف............................................................................................................161
792480106549فصل اول:
طرح تحقیق
00فصل اول:
طرح تحقیق

1-1) مقدمه
توسعهی علمی، صنعتی و فرهنگی هر کشور بدون پرداختن به امر پژوهش با موفقیت چندانی همراه نخواهد بود و در واقع پژوهش، موتور محرک پیشرفت و توسعه محسوب میشود. حتی اگر نشانههایی از توسعه بدون پرداختن به مبانی پژوهشی رخ دهد، آن توسعه مستمر و پایدار نخواهد بود و نمیتواند مسیر مطمئنی را طی کند. بنابراین پژوهش مبنای توسعه است و تضمینی برای استمرار توسعه به شمار میآید. همچنین به کار بستن نتایج پژوهشهای انجام شده در هر زمینه به بهبود راهکارها و روشهای معمول در زمینههای مورد نظر منجر می شود. البته بخش مهمی از این فعالیتهای پژوهشی از سوی مؤسسههای آموزش عالی و دانشگاهها انجام میگیرد که طلایهداران عرصهی مطالعات و پژوهشهای کشور هستند(نیکسیرت و بدری، 1392).
انجام پژوهش و تحقیق، از نشانه‌های اعتلای کشورها و یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه محسوب می‌شود، چراکه موجب افزایش بهره‌وری در بخش‌های اقتصادی کشور خواهد شد. اگر امروز پژوهش را کم اهمیت فرض کرده و برای آن هزینه نکنیم، در آینده باید هزینه‌ی گزاف‌تری را متحمل شویم. مبنای قدرت و حیات در دنیای کنونی به میزان بهره‌مندی از علم و دانش باز میگردد. در جامعهی امروز فقیر و غنی بر اساس میزان بهره‌مندی از دانش در درجهی اول شکل میگیرد و نتیجهاش به میزان برخورداری از ثروت و قدرت میرسد.
در دنیای امروز هیچ راهی جز اندیشیدن به توسعهی علمی وجود ندارد وگرنه باید بپذیریم که روز به روز فقیرتر یا عقب ماندهتر شویم پس توسعهی علمی، هم یک امر ضروری و هم یک امر مطلوب است(بسطامی، 1384).
پژوهش مهم‌ترین شاخص جوامع برای رسیدن به جامعهی دانایی‌محور است و راهی برای به وجود آوردن فناوری، توسعه، پیشرفت و افزایش توان تولید و ارج نهادن به مقام پژوهشگران، شناسایی و طرح مشکلات آنان برای ارتقای سطح پژوهش جز الزامات به شمار می‌رود. پژوهش، نیروی محرکهی توسعهی همه‌جانبه و پایدار در ابعاد فرهنگ، اقتصاد، سیاست و جامعه است. علی‌رغم جایگاه رفیع پژوهش، این حوزه با دشواری‌های ساختاری و عملکردی فراوان مواجه است(امیری،1381).
یکی از روشهای پرورش محققان خوب، تشویق دانشجویان به نوشتن پایاننامههای پژوهشی است(کلاهی و همکاران،1382). چراکه نگارش پایاننامه مهم‌ترین بخش از زندگی دانشگاهی دانشجویان تحصیلات تکمیلی است(براوز، 2000).
نوشتن پایاننامه برای اکثر دانشجویان تحصیلات تکمیلی فعالیتی کاملا جدید است. پایان نامه نیازهای جدیدی را به وجود میآورد و تحقیقی است به مراتب بزرگتر از آن چیزی که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند. پایاننامه بر خلاف سایر مراحل تحصیل، نیاز به مطالعه مستقل و تلاش بیشتری دارد. ارزیابی پیوسته کمتری در آن وجود دارد و احتمالا طولانیترین نوشتهای است که دانشجویان تا آن زمان انجام داده اند(موری،2011).
«پایاننامه» شناسنامهی علمی محقق به حساب میآید که قابل تعویض، تصحیح و ابطال نیست. در واقع پایاننامه، تصویری است که بیانگر قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد(دستجردی و همکاران، 1391).
پایاننامه در واقع آموزش دانش، مهارت و روششناسی تحقیق برای دانشجویان میباشد، بنابراین ضرورت دارد که چهارچوبی مناسب و یکنواخت برای ارائهی این واحد آموزشی، پژوهشی تهیه گردد. از طرف دیگر هر پایاننامه، الگویی برای سایر دانشجویان قلمداد میشود که به عنوان مرجعی در ساختار مرسوم دانشگاه به آن مراجعه میکنند، بنابراین وجود پایاننامههایی با کیفیت و محتوای مناسب برای راهنمایی در این خصوص احساس میشود(کلاهدوزان و همکاران، 1383).
1-2) بیان مسئله
کرت لوین (1993)، معتقد بود تحقیق و پژوهش مشکلات اجتماعی را از ریشه میخشکاند. به عقیدهی او، اگر لازم است نوعی پیشرفت در جهت حل معضلات اجتماعی صورت گیرد، باید دست به پژوهش زد، زیرا برنامههای پژوهشی، خاصیت تعییینکنندگی دارند.
دورههای تحصیلات تکمیلی در مقایسه با دوره‌های کارشناسی و قبل از آن که دورهی انتقال و آموزش است، دورهی زایندگی و تولید علم است. هر دانشجو در قالب پایاننامهی خود، یک پروژهی تحقیقاتی را به انجام می رساند که به صورت بالقوه میتواند در حل مسائل و معضلات علمی و فنی جامعه استفاده شود(نیک سیرت و بدری،1392).
یکی از فعالیت‌های تحقیقاتی دانشجویان در مقطع تحصیلات تکمیلی، انجام کار تحقیقاتی با عنوان «پایاننامه» می‌باشد. تدوین پایاننامه مجالی برای یادگیری در محیط واقعی است. از این رو می‌توان هر پایان‌نامه را انعکاس ‌دهنده‌ی بخشی از فرهنگ فکری و دانشگاهی یک جامعه فرض کرد. ضمن آنکه پایان‌نامه نشان دهنده‌ی توانایی‌های یادگیری، مهارت فنی و بهبود قدرت نگارش و تحلیل هر دانشجو است.
پایان‌نامه از مهمترین منابع اطلاعاتی است که به لحاظ مختلف از اهمیت علمی و پژوهشی خاصی برخوردار است. از طرفی اولین حرکت پژوهشی جدی دانشجویان در دورهی تحصیلات تکمیلی دانشگاهی است و از سوی دیگر نیز میتوان آن را به مثابهی کاری نهایی ارزیابی کرد زیرا همین فعالیت پژوهشی، برایند کل یافتههای دانشجو در طول دورهی تحصیلی است(حری،1378).
اکنون در کشور ما دانشجویان این دوره به واسطهی الزام به تدوین پایان‌نامه که فعالیتی پژوهشی قلمداد می‌شود، به ‌عنوان محقق جامعه محسوب می‌شوند.
بررسی مسائل مربوط به پایان‌نامههای کارشناسی ارشد از جهات متعددی از قبیل نیاز مبرم به دانش بیشتر در مورد علل و پویاییهای آسیبهای اجتماعی، نیاز به درک قوانین تغییر اجتماعی، نیاز به کشف راهحلهای کاربردی و علمی برای رفع آن مشکلات و نیاز به کشف قوانین کلی و عمومی که پدیدههای اجتماعی پیچیدهتر حائز اهمیت است. بر این اساس سالیانه صدها دانشجوی تحصیلات تکمیلی کشور، به تدوین پایان نامه‌های خود در حوزه‌های متفاوت رشته‌ی مدیریت ورزشی می‌پردازند. پایان نامه یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های ملی است، ولی متأسفانه پژوهش‌های اندکی برای ارزیابی آن انجام شده است. البته این امر منحصر به ایران نیست و می‌توان گفت که این مسئله در سطح جهان قابل بررسی است. با این حال تاکنون ارزیابی‌های اندکی به صورت نظام یافته در مورد ویژگی‌های پایاننامه‌ها انجام پذیرفته است.
1-3) ضرورت تحقیق
امروزه نگارش و ارائه پایان نامه، حتی برای محققان با تجربه کاری چالش برانگیز است (لی، 2010). این کار چالش برانگیز نیازمند تلاش و صرف انرژی و وقت فراوان است تا محقق به یک نتیجه مطلوب برسد و نتیجه علمی محقق که در قالب تدوین پایان نامه نمایان می شود دارای کیفیت مناسب باشد.
وضعیت تدوین پایاننامهها میتواند انعکاسی از میزان توجه مسئولین دانشگاه، اساتید راهنما و دانشجویان به این واحد آموزشی، پژوهشی مهم باشد که به صورت تدریجی در جهتدهی به فعالیتهای علمی دانشگاه و کسب اعتبار علمی آن دخیل میباشد(آرکنا و میر، 2000). با توجه به اهمیت این موضوع، ارائهی صحیح، استاندارد و مدون پایاننامهها به عنوان گزارش یک پژوهش ضروری به نظر میرسد(دستجردی و همکاران،1391).
پایاننامههای دانشجویی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و هرگونه توجه و دقت در امر پایاننامهنویسی و ارتقای کیفیت آنها در آیندهی تحقیقاتی کشور بسیار مفید خواهد بود(هیگینسون و کرنر، 1996). از طرفی ارزشگذاری و معیارسنجی شاخصهای کمی و کیفی علوم ورزشی مانند دیگر علوم برای حضور مؤثر در حیات علمی این رشته در کشور با توجه به این که در حال حاضر دانش علوم ورزشی به عنوان دانش میان رشته ای با انبوهی از دستاوردهای علمی و تخصصی روبرو است ضروری به نظر می رسد و طبقهبندی و ساماندهی این یافتهها موجب شکلگیری روند جدیدی در دانش فوق می شود(شریفی و همکاران،1391).
با توجه به این که پایاننامههای کارشناسی ارشد تربیت بدنی و علوم ورزشی بخش مهمی از تحقیقات انجام گرفته در حوزهی تربیتبدنی را تشکیل میدهند، شناخت و رفع مشکلات و مسائل موجود در این بخش اهمیت زیادی دارد(میزانی و همکاران،1392) و لزوم پیروی آنها از یک روش استاندارد برای استفادهی مناسب ضروری به نظر میرسد(منتخب و همکاران، 1388).
در مجامع علمی، پایاننامهها به عنوان نتایج تحقیقات دانشپژوهان در نظر گرفته میشود و هویت علمی دانشگاه در گرو ارزیابی همین اسناد است(کلاهدوزان و همکاران،1383). از طرفی همهساله مقادیر فراوانی از امکانات مالی دولت و قسمت اعظمی از نیرو، انرژی و وقت اعضای هیأت علمی و دانشجویان دانشگاه صرف انجام پایان نامه میشود(فیروزآبادی و همکاران، 1392). با توجه به این مهم، نقش و تأثیر غیرقابلتردید پایاننامه و رساله، در رشد علمی تحقیقات و محققان، لزوم توجه به کیفیت و کمیت آنها را دوچندان میکند. برای گام برداشتن صحیح به سوی پیشرفت حقیقی، بررسی کمی و ارزیابی تحقیقات امری ضروری است(خلجی و کشتی دار، 1381).
مهمترین هدف از انجام پژوهشها، استفادهی عملی از یافتههای آنها بوده و عدم کاربرد عملی یافتهها به نوعی اتلاف منابع محسوب میشود. برخی از یافتهها قابلیت کاربرد مستقیم دارند و برخی دیگر را صرفاً میتوان اشاعه داد و امیدوار بود که موجب افزایش دانش و مهارت و تغییر نگرش مخاطبان شود. لذا این تغییر نگرش در برنامهریزی و تصمیمگیری اثری مستقیم خواهد داشت. استفاده از یافتههای پژوهشی، نیازمند کوششی سازمان یافته است. امروزه پایان نامه هایی با موضوعات تکراری، مسئله مدار نبودن آثار و لغزش های روش شناختی از جمله مهمترین کاستی هایی است که در تولیدات علمی دانشگاه ها خودنمایی می کنند(منصوریان، 1392).
تحلیل و بررسی پایان نامه ها می تواند اطلاعات مختلفی که درون تعداد زیادی پایان نامه نهفته است را در اختیار علاقه مندان قرار دهد. در راستای این مهم، محققان در مطالعات مختلفی، ارزشیابی و بررسی نقاط قوت و ضعف پایاننامهها، هر چند سال یک بار، اقدام به رفع موانع موجود برای ارتقای کیفیت و مطلوبیت را پیشنهاد نموده اند(صادقی و همکاران، 1390)، (منتخب و همکاران، 1388)، (افتخاری و همکاران، 1392) و (علیشیری و همکاران، 1389)، (زرشناس و همکاران1391).
از آنجا که استان مازندران در دسترسی به زیرساخت‌های مناسب ارتباطی و نیز فاصله تا پایتخت، همراه با شرایط آب و هوایی معتدل، اراضی بسیار حاصلخیز، طبیعت گوناگون و مفرح ساحلی، دشتی، جنگلی و کوهستانی مساعد برای توسعهی صنعتهای مختلف و از جمله صنعت ورزش از شرایط مطلوبی برخوردار است و همچنین برخورداری از میراث فرهنگی غنی و بیشترین نرخ دانشآموختگان با تحصیلات دانشگاهی در میان استان‌های کشور و این که این استان باسوادترین استان کشور است.
کیفیت تحقیق و پژوهش در راستای استفاده از نتایج کاربردی تحقیقات در جهت آبادانی در زمینههای مختلف استان از جمله رشتههای دانشگاهی نظیر تربیتبدنی از اهمیت خاصی برخوردار است.
میزانی و همکاران(1390)، بیان کردند که داده های غیر واقعی می تواند به دلیل مشکلاتی در زمینه های دیگر موثر در تدوین پایان نامه از قبیل منابع اطلاعاتی و مالی و نظام بوروکراسی اداری دانشگاه باشد. زمانی که شرایط و امکانات موجود برای نوشتن پایان نامه نامناسب و دانشجو از این نظر تحت فشار باشد امکان این که به فکر تقلب بیفتد بیشتر است. نبود سازکارهای جلوگیری و برخورد با این پدیده مخرب در کشور نیز ممکن است در شیوع آن نقش داشته باشد. می بایست تدابیری برای جلوگیری از احتمال تقلب علمی دانشجویان و تشویق آن ها به پیروی از اخلاق پژوهشی اندیشیده شود.
با توجه به اهمیت پایاننامهها و هزینه، زمان و انرژی زیادی که صرف تهیهی آنها میشود، آگاهی از محتوا و شناسایی موضوعی آنها ضروری به نظر میرسد (نیکسیرت و بدری،1392) و نیز کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات کاربردی و هدفمند برای پایان نامه ها با آگاهی از پژوهش های پیشین مهم است. راهکارهایی همچون تهیه بانک اطلاعاتی مناسب از پایان نامه ها می تواند راهنمای مناسبی جهت انتخاب موضوعات جدید و غیر تکراری پایان نامه های دانشجویان باشد(رضا خانی مقدم و همکاران، 1390)، (شکفته و اکبری، 1387).
به طور قطع نتایج این تحقیق با توجه به ایجاد بانک اطلاعات موضوعی میتواند مرجعی برای راهنمایی دانشجو در توجه به جزئیات مهم در پایاننامه شود و ضمن پیشگیری از خستگی، سردرگمی، صرف هزینه و وقت فراوان، موجب بهبود در وضعیت تدوین پایاننامهها در موضوعات جدید، بررسی نشده و کاربردی را فراهم میآورد. به نظر می رسد زمانی که پایان نامه هایی با موضوعات مشابه وجود داشته باشد احتمال سوء استفاده از پایان نامه ها افزایش می یابد و از آنجایی که امروزه درون دانشگاهها، متأسفانه هدف اصلی اکثر دانشجویان اخذ مدرک شده و زمینههای جامعهپذیری علمی و فرهنگی ضعیف شده، تمایل به سوء رفتار علمی نیز بالا رفته است(ذاکر صالحی، 1389)، امید است در راستای کمک به دانشجویان در انتخاب موضوعات جدید، بتوان گام مثبتی در جلوگیری از این رفتار ناپسند برداشت.
با توجه به این که پژوهشهای انجام گرفته در سایر رشتهها نیز نشان میدهد که کاستیهای نگارشی و روشهای آماری از جمله موضوع های مورد توجه محققان بوده (شریفی و همکاران،1391) و تاکنون در داخل استان تحقیقی برای ارزیابی پایاننامههای «گرایش مدیریت ورزشی» در دانشگاههای هدف یافت نشده است، این پژوهش قصد جمعآوری اطلاعات کمی از مجموع پایاننامههای دفاع شده در مقطع کارشناسی ارشد رشتهی تربیت بدنی، گرایش مدیریت ورزشی در دانشگاه های استان مازندران را داشته است. به همین منظور تحقیق حاضر به تحلیل ساختاری و کمی پایاننامههای تربیتبدنی و علوم ورزشی، گرایش مدیریت ورزشی میپردازد.
1-4) اهداف پژوهش
1-4-1) هدف کلی
هدف کلی از این تحقیق، «تحلیل ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» میباشد.
1-4-2) اهداف اختصاصی
بررسی توزیع کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران.
بررسی توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در پایاننامهها.
بررسی توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها.
بررسی توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ انواع روشهای تحقیق، روشهای نمونهگیری، حجم نمونه، فرمول حجم نمونه، روش گردآوری و ابزار جمعآوری دادهها، میزان آلفا و نرمافزارهای مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها و پیشنهادات در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
برررسی توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، استاد راهنما، استاد مشاور و جنسیت پژوهشگر.
بررسی توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها (فصل دو، فصل پنج، ضمیمه و کل پایاننامه)
بررسی توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها.
بررسی توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی.
ایجاد بانک اطلاعاتی موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان، در راستای جلوگیری از تکرار موضوعات و نیز انتخاب موضوعات تحقیقاتی جدید و بررسی نشده.
15.بررسی سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) از ابتدا تاکنون.
1-5) سؤالهای تحقیق
1-5-1) سؤال اصلی
«وضعیت ساختاری پایاننامههای مدیریت ورزشی در دانشگاههای استان مازندران از ابتدا تا نیمهی مهرماه سال 1392» در چه وضعیتی قرار دارد؟
1-5-2) سؤالهای فرعی
توزیع تعداد کل پایاننامهها در دانشگاههای منتخب استان مازندران به چه نحوی میباشد؟
توزیع زمینههای موضوعی گرایش مدیریت ورزشی در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع جامعهی آماری تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع قلمرو مکانی (حوزهی جغرافیایی) در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع روششناسی پایاننامهها از لحاظ متغیرهای گوناگون به چه نحوی میباشد؟
توزیع شیوهی جمعآوری اطلاعات، نوع دادهها، نوع هدف، نوع ضمیمه، نوع محدودیتها به چه نحوی
میباشد؟
توزیع تعداد کلیدواژهها و تعداد کلیدواژههای مورد استفاده در عنوان پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع پایاننامهها به تفکیک سال، رنگ جلد، تعداد نویسندگان، جنسیت پژوهشگر، استاد راهنما و استاد مشاور به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد صفحات بخشهای مختلف پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد منابع فارسی و لاتین مورد استفاده در پایاننامهها چگونه میباشد؟
توزیع تعداد فرضیهها، اهداف و سؤالها در تحقیقات انجام شده در پایاننامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع تعداد نمودار و جدول در تحقیقات انجام شده در پایان نامهها به چه نحوی میباشد؟
توزیع وضعیت کلی پایاننامهها از نظر ساختار فیزیکی به چه نحوی میباشد؟
بانک اطلاعات موضوعی پایاننامههای دفاع شده در دانشگاههای استان تا نیمهی مهر سال 1392 معطوف به چه عناوینی است؟
سیر پیشرفت پایاننامهها (مقایسهی سال به سال) تا نیمهی مهر سال 1392 چگونه بوده است؟
1-6) محدودهی تحقیق
در این تحقیق تنها پایاننامههایی که تا مهر 92 به اتمام رسیدهاند مورد بررسی قرار گرفته است، زیرا برخی از پایاننامهها بعد از این تاریخ به علت عدم تسویه حساب دانشجویان در دسترس قرار نداشتند.
در این تحقیق تنها پایان نامه هایی مورد بررسی قرار گرفته اند که اصل آن ها در زمان پژوهش در بخش پایان نامه ی کتابخانه دانشگاه های منتخب موجود بوده اند.
در این تحقیق تنها پایاننامههای مقطع کارشناسی ارشد مدیریت ورزشی مورد بررسی قرار میگیرند.
این تحقیق شامل پایاننامههایی است که در دانشگاههای استان مازندران انجام شدهاند.
این تحقیق شامل دانشگاههای علوم پزشکی نمیباشد.
دادههای این تحقیق در سال 1393 گردآوری شده است.
1-7) محدودیتهای غیرقابل کنترل
با توجه به این که برخی دادهها از نوشتههای درون پایاننامه اخذ شده است، بنابراین پژوهشگر به صراحت و صداقت نویسندگان پایاننامهها اعتماد کرده است.
برخی پایاننامهها که پس از تسویه حساب دانشجویان، به کتابخانهی دانشگاه تحویل داده نشده و یا به مدت طولانی به امانت رفته بودند، در دسترس محقق قرار نگرفت.
نارسایی نگارشی متون برخی از پایاننامهها و انتزاعی بودن برخی مفاهیم موجود در آنها ممکن است سبب اختلاف در برداشت شده باشد.
1-8) تعاریف اصطلاحاتپایاننامه
تعریف نظری: پایاننامه گزارشی است مکتوب به زبان فارسی یا غیر فارسی (در برخی رشتهها) که در آن دانشجو، نتایج بررسی و تحقیق خود را در یکی از حیطههای رشتهی تحصیلی مربوطه زیر نظر استاد راهنما انجام داده و ارائه می‌نماید (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: منظور از پایاننامه در تحقیق حاضر، پایاننامههایی است که توسط دانشجویان کارشناسی ارشد انجام شده و در کتابخانههای یکی از دانشگاههای هدف، در دسترس محقق قرار گرفته است.
درجهی پایاننامه
تعریف نظری: منظور مقطع تحصیلی میباشد که پایاننامه به منظور اتمام آن مقطع نوشته شده است (اسحاقیان، 1382).
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها عنوان درجهی کارشناسی ارشد ذکر شده باشد.
گرایش مدیریت ورزشی
تعریف نظری: این رشته دارای حوزهی وسیع و طیف گستردهای میباشد و شامل گرایشهای مختلفی مانند: «مدیریت بازاریابی در ورزش، مدیریت اماکن و تأسیسات ورزشی، مدیریت اوقات فراغت و ورزش‌های تفریحی، مدیریت راهبردی در سازمان‌های ورزشی، مدیریت رسانه‌های ورزشی و مدیریت رویدادهای ورزشی» می باشد.
منظور رشته یا گرایشی می باشد که موضوع پایان نامه در حیطه های آن انتخاب شده باشد.
تعریف عملیاتی: در اینجا پایاننامههایی مورد نظر میباشد که روی جلد آنها گرایش مدیریت ورزشی ذکر شده باشد. در برخی از موارد هرچند عنوان گرایش یا رشتهی مدیریت ورزشی ذکر نشده بود اما محقق بر اساس حیطهی پژوهش انجام شده تصمیم به احتساب آن گرفته است.
998855242570جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه
00جفصل دوم:ج
مبانی نظری
و مرور ادبیات پیشینه

2-1) مقدمه
«تحقیق» و «پژوهش» یکی از عمده‌ترین عوامل رشد و توسعهی جوامع بشری است. متأسفانه با بررسی تحقیقات انجام شده در ایران و مقایسهی کمی و کیفی آنها با کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، اختلاف قابل توجهی از نظر شاخص‌های تحقیق دیده می‌شود(دندار و لوییز،1998). انجام تحقیقات و استفاده از یافته‌های پژوهشی بسان مغزی متفکر و توانمند، مدیریت دانشگاه را در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی یاری می‌رساند. هدف اصلی از انجام تحقیقات در دانشگاه‌ها و صرف بودجه‌های پژوهشی و به‌کارگیری نیروی انسانی، بهبود کیفیت، کمک به تصمیم‌گیری مناسب، افزایش بهره‌وری و کارآیی سازمانی، اتخاذ راهبردهای مناسب، حل مشکلات و کارآفرینی است.
از این منظر پایان نامه به عنوان نتیجهی یک کار تحقیقاتی مورد توجه مخاطبان خود می باشد و توجه به کمیت و کیفیت آنها امری ضروری است و در واقع یکی از منابع مهم و با ارزش اطلاعات میباشند که به ویژه برای استفاده در کتابخانه‌های دانشگاهی از اهمیت خاصی برخوردارند. پژوهش تصویری است از قالب مورد پذیرش دانشگاه در ارائهی نتایج یک پژوهش میباشد. بررسی موضوعات پایاننامه در یک مقطع زمانی بیانگر خط سیر پژوهش دانشگاهی در همان مقطع است. پایاننامهها از بُعد اجتماعی میتوانند با انجام پژوهشهای کاربردی، حل مشکلات و مسائل مبتلا به جامعه در ابعاد مختلف را بر عهده گیرند.
بخشهای اصلی فصل دوم را مطالعات نظری و پژوهشی و ادبیات تحقیق تشکیل میدهند. در قسمت اول، مبانی نظری تحقیق با استفاده از منابع و مآخذ مختلف مورد بررسی قرار میگیرد؛ قسمت دوم نیز شامل نتایج تحقیقات انجام گرفته در داخل و خارج کشور در رابطه با بررسی و ارزیابی پایاننامهها میباشد.
با وجود این که در رابطه با پژوهش حاضر پیشینههای زیادی به خصوص در ارتباط با رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی در داخل و خارج از کشور وجود ندارد، با این حال تلاش شده است تا تحقیقاتی را که مرتبط با تحقیق مورد نظر بوده و به نوعی در رابطه با پایاننامهها هستند، در این قسمت مطرح شوند.
2-2) مبانی نظری
2-2-1) تحقیق چیست؟
تحقیق ‌از نظر لغوی، یعنی رسیدگی کردن و به کُنه مطلبی پی بردن. واژهی تحقیق ‌از زبان عربی گرفته ‌شده ‌است و در فرهنگ معین به معنای درست کردن، رسیدن، بر رسیدن، پژوهش، رسیدگی، بررسی، مطالعه، حقیقت و واقعیت (فرهنگ فارسی، ذیل واژه ‌تحقیق). تحقیق کوشش منظمی است که به منظور پاسخگویی به ‌یک ‌یا چند سؤال داده شده ‌است(بازرگان، 1382). خواجه نوری(1392) در کتاب روش تحقیق، تحقیق را بدین صورت تعریف می‌نماید: «مجموعه ‌اقداماتی که به کمک مشاهدات در جهان ظاهری برای کشف قسمتی از مشخصات جهان حقیقی انجام می‌گیرد».
طبق یک تعریف کلاسیک نیز تحقیق عبارت است از نوعی فعالیت آگاه‌ساز، پرسشگرانه‌ و چراجویانه برای دستیابی به پاسخ‌هایی مطلوب در خصوص موجودیت پدیده‌ای، امری یا حدوث حادثه‌ای و بالاخره شناخت و تفسیر ارتباط موجود بین عوامل مؤثر در کنش‌ها و واکنش‌ها از دیدگاههای مختلف است. دایره‏‎‏المعارف علوم‌ اجتماعی (1380)، تحقیق را اینگونه ‌تعریف می‌کند: «تحقیق، فعالیت فشرده‌ای ‌است که مستلزم کشف ‌اطلاعات جدید یا کشف روابط جدید در یک نظریه به منظور تعمیم دادن نتایج آن است. تاکمن، (1972) تحقیق را کوششی ‌نظام‌مند به ‌منظور فراهم کردن پاسخ به تعدادی سؤال تعریف ‌میکند. از نظر دلاور (1390)، تحقیق‌ مجموعه فعالیتهای منظمی ‌است که هدف آن کشف حقیقت یا رسیدن از علم ‌اندک به علم بیشتر است، خواه با آزمایش صرف و خواه با روش‌های دیگر و یا کاربرد روش علمی برای حل یک مسئله را تحقیق گویند(اسحاقیان،1382).
2-2-2) اهمیت تحقیقات
در فرآیند پیچیدهی علوم، فعالیتهای تحقیقاتی را میتوان به مثابهی بخشی از فعالیتهایی به حساب آورد که در دهههای اخیر، سخت مورد توجه قرار گرفته است و زیربنای نوآوریها و اقدامات مربوط به بهبود نظامهای آموزشی و تربیتی بوده و به عنوان یکی از پرجاذبهترین و بااهمیتترین عوامل به شمار رفته است. اینگونه فعالیتها در کشورهای مختلف جهان برای بررسی فرآیندهای آموزش و تربیت در ابعاد گوناگون آغاز گردیده و پژوهشگران بسیاری را مشغول کرده است. در نتیجه، مجموعهی قابل توجهی از روشها و اطلاعات مربوط به پژوهش گردآوری شده و در بسیاری از موقعیتها به کار گرفته شده است.
اغلب کشورهای جهان اعم از صنعتی یا در حال توسعه در دههی 1960 از رونق بیشتری در حوزهی تحقیق برخوردار بودهاند. ایجاد واحدهای تحقیقاتی در کنار دستگاهها و سازمانهای اجرایی و یا ایجاد مراکز تحقیقاتی وابسته به دانشگاهها، نمونهی بارزی از این کوششها بوده، اما در برخی از کشورها از جمله ایران این کوششها چندان موفقیتآمیز نبوده است (بازرگان، 1382). یکی از اصلیترین ارکان نظام تحقیقاتی، نظارت و ارزیابی تحقیقات است، زیرا در استحکام نظام و بهرهوری بیشتر از تحقیقات نقش بسیار تعیینکنندهای دارد. با اطمینان میتوان ادعا کرد بین تحقیقات و میزان پیشرفت حقیقی در هر کشور رابطهی مستقیمی وجود دارد. اهمیت و نقش تحقیقات در روند تحولات، توسعه و پیشرفتهای جوامع بشری از نیمهی دوم قرن بیستم، به طور مداوم در حال ارتقا و افزایش بوده است. در طی پنج سال اخیر تمامی کشورهای صنعتی و به تبع آن کشورهای موفق در حال توسعه با وقوف به نقش مهم و تعیینکنندهی تحقیقات در توسعهی بخشهای مختلف کشور، عمده توجه و اهتمام خود را در جهت تقویت و ارتقای سطح شاخصهای مختلف تحقیقات معطوف ساختهاند (قاضیزاده، 1376).
اما سؤالی که مطرح شدن آن در اینجا منطقی به نظر میرسد این است که چرا تحقیق و ارزشیابی در علوم تربیتی و رفتاری بجا و دارای اهمیت است؟
در پاسخ به این سؤال باید خاطرنشان کرد که در تصمیمگیری و ارزیابی آموزشی، تحقیق و ارزشیابی تنها راهی است که به کمک آن میتوان از بین تصمیمهای موجود، مناسبترین تصمیم را برای معتبر ساختن اصلاحات آموزشی و بنیانگذاری شیوههای مؤثر به عنوان سدی علیه نوآوریهای بیارزش و موقتی، انتخاب کرد. در حال حاضر، از طرفی بخش خصوصی و دولتی، بودجههای پژوهشی را بر اساس برنامهریزی خوب و روشهای ارزشیابی مناسب تأیید میکنند و از طرف دیگر، تأثیر نقطهنظرهای رفتارگرایی در علوم تربیتی و رفتاری موجب تأکید بر رفتارهای قابل مشاهده و عینی شده است. لازم به ذکر است که نفوذ تکنولوژی رایانه و روش سیستمی که به اطلاعات ورودی کمی نیاز دارند، موجب شده است که روابط و مفاهیم به صورت ریاضی و منطقی تعریف شوند. به همین علت، عملیات سیستمی بر اساس هدفهای نهایی شکل میگیرند. سهولت و توانایی کلی کامپیوتر در مرتب کردن، ذخیرهسازی و پردازش سریع و اقتصادی اطلاعات موجب شده است که تودهی عظیمی از اطلاعات با استفاده از روشهای پیچیدهی آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند(ایزاک، 1996).
یادآوری میشود که رشد علاقهی بخش صنعتی برای توسعه و گسترش مواد، ابزار و برنامههای آموزشی، سیمای جدیدی را برای ارزشیابی فراهم ساخته است. آمادگی مردم، تکنیکها و امکانات مالی به منظور برآورده ساختن نیازهای پژوهشی و ارزشیابی در موقعیتهای آموزشی و عملی نیز از دیگر دلایل این مهم میباشد. ضمن آن که پایداری یافتههای منفی یا بیحاصل در ادبیات پژوهشهای آموزشی موجب طرح سؤالهای جدی دربارهی اعتبار برنامههای آموزشی، هم از نقطه نظر قانونی و نوآوری و هم از نظر نکات اساسی و زیربنایی آنها شده است (ایزاک، 1996).
با این وجود باید اذعان نمود که در کشور ما و در شرایط رو به رشد کنونی، راه پیموده شده جز بخش کوچکی از مسیری که باید پیموده شود، به حساب نمیآید. لذا نه تنها نباید به آنچه تاکنون صورت گرفته بسنده نمود، بلکه باید به اینگونه فعالیتها به مثابهی امری پویا و ضروری نگرسیت. چراکه آیندهای که در پیش روی ماست ایجاب میکند تا با استفاده از تحقیقات علمی، قدمهای مؤثری در پیشرفت فناوری برداریم. به علاوه، جهت پیشبرد نظام آموزشی به عنوان زیربنای هرگونه توسعه ناگزیریم به تحقیقات آموزشی و تربیتی بیافزاییم(حری، 1371). بنابراین برای دستیابی به اهداف علمی، پیشرفت و توسعهی حقیقی، توجه به تحقیقات و توصیف و ارزیابی آنها ضروری مینماید. لازم به ذکر است، در رشتهی تربیتبدنی و علوم ورزشی بررسیهایی که تاکنون روی تحقیقات و به خصوص پایاننامهها انجام شده، بسیار محدود میباشند.
2-2-3)ویژگیهای تحقیق (دلاور، 1390)
از نظر تاکمن (1998)
تحقیق دارای فرایند معینی است؛ به این معنی که در اجرای آن از اصول و قواعد مشخصی استفاده میشود و منظم است یا به عبارت دیگر، تحقیق فعالیت منظمی تلقی میگردد.
در تحقیق، نظامی تعقیب میشود که در به کار بردن آن منطقی حکمفرماست، به همین دلیل تحقیق منطقی است.
تحقیق تجربی است؛ به عبارت دیگر، تحقیق بازگشت به واقعیت است.
تحقیق جنبهی تقلیلی دارد؛ به این معنی که محقق با استفاده از روشهای تجزیه و تحلیل، اطلاعات جمعآوری شده را در طبقههای معین و معناداری طبقه بندی می کند.
تحقیق قابل انتقال و تکرر است؛ یعنی که فرایند و روشهای تحقیق قابل تکرار و انتقال میباشد.
از نظر جان بست(2006)
هدف اصلی تحقیق، حل یک مسئله یا پاسخگویی به یک سؤال یا دستیابی به روابط علت و معلولی بین متغیرهای پژوهشی است.
تحقیق در صدد یافتن قوانین کلی است؛ به عبارت دیگر، هدف تحقیق مشاهده و درک الگوهای کلی رویدادها و روابط بین آنهاست.
تحقیق بر مشاهده و آزمایش تأکید دارد. فرضیهها و نظریهها برای آنکه مورد استفاده قرارگیرند، باید در جهان واقعی قابل مشاهده و آزمون باشند.
محقق به منظور جمعآوری اطلاعات و آزمودن فرضیه، از ابزار مختلف اندازهگیری استفاده میکند، اما مواقعی وجود دارد که نمیتوان با استفاده از ابزار، عمل اندازهگیری را انجام داد به همین دلیل در چنین شرایطی محقق از مشاهدهی دقیق برای توصیف روابط بین متغیرها استفاده میکند.
در تحقیق، محقق باید از جدیدترین منابع اطلاعاتی برای رسیدن به هدفهای تحقیقی خود استفاده کند.
در تحقیق، هدف خاصی وجود دارد که محقق تلاش میکند با جمعآوری اطلاعات مناسب به آنها دسترسی پیدا کند.
انجام تحقیق مستلزم داشتن مهارت لازم در زمینهی موضوع مورد تحقیق است.
تحقیق، فعالیتی عینی و منطقی است؛ به این معنی که محقق با رعایت اصول و ضوابط روشهای تحقیق، اطلاعات لازم را جمعآوری کرده و بدون هیچگونه تعصبی به نتیجهگیری میپردازد.
تحقیق به منظور حل مسائل بدون جواب یا سؤالهای بدون پاسخ انجام میشود؛ به عبارت دیگر، تحقیق نباید تکرار کار دیگران باشد و یا به حل مسائلی بپردازد که قبلاً به وسیلهی دیگران حل شده است.


وظیفهی محقق با خاتمه یافتن تحقیق به پایان نمیرسد، بلکه محقق موظف است با تهیهی گزارش دقیق، آنچه را که پیدا کرده به اطلاع عموم برساند.
انجام تحقیق مستلزم این است که محقق دارای برخی ویژگیها نظیر صداقت، شهامت و خلاقیت باشد.
2-2-4) انواع پروژههای تحقیقاتی
براساس هدف پژوهش ها به پژوهش های بنیادی و کاربردی تقسیم می شوند. بعضی از محققان نیز پژوهش ها را بر اساس هدف به سه دسته تقسیم می نمایند: تحقیق بنیادی، تحقیق کاربردی و تحقیق و توسعه. با عنایت به توضیحات زیر می توان گفت تحقیق و توسعه خود یک نوع تحقیق کاربردی است.
تحقیق بنیادی پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء پدیده‌ها و روابط بین متغیرها، اصول، قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری‌ها و نظریه‌ها می‌پردازد و به توسعه مرزهای دانش رشته علمی کمک می‌نماید. هدف اساسی این نوع پژوهش تبیین روابط بین پدیده ها، آزمون نظریه ها و افزودن به دانش موجود در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتی" یک نمونه تحقیق بنیادی است. سطح گفتمان کلی و انتزاعی در حوزه یک علم است. تحقیق بنیادی می تواند نظری یا تجربی باشد. تحقیق بنیادی نظری از روش‌های استدلال عقلانی و قیاسی استفاده می‌کند و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام می‌شود. تحقیق بنیادی تجربی از روش‌های استدلال استقرائی استفاده می‌کند و بر پایه روشهای میدانی انجام می‌شود.
تحقیق کاربردی پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به منظور بهبود و به کمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، وسایل، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می‌شود. هدف تحقیق کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. در اینجا نیز سطح گفتمان انتزاعی و کلی اما در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی میزان اعتماد مشتریان به سازمان فرضی" یک نوع تحقیق کاربردی است. (حافظ نیا،1392)
2-2-5) پژوهش چیست؟
در دنیای امروز، «دانایی» یکی از محورها و شاخصهای اصلی پیشرفت و تعالی هر جامعه محسوب میشود. سنجش سطح دانایی به میزان تولید و مصرف اطلاعات و گسترش دانایی به دسترسی سریع و آسان به منابع علمی موثق وابسته است. دانستههای ما یا از طریق مطالعهی منابع اطلاعاتی موجود حاصل میشود یا بر اساس پژوهش‌هایی که خود انجام میدهیم به دست میآید. اگر این دانستهها بر اساس نتایج پژوهش‌های قبلی باشد، در واقع به مصرف اطلاعات پرداخته شده و اگر مبتنی بر مشاهدات و تحلیلهای جاری باشد تلاش ما به تولید اطلاعات منجر شده است؛ بنابراین منبع اصلی تولید اطلاعات و دانش جدید در واقع حاصل فعالیتهای پژوهشی است که انجام میگیرد.
پژوهش کوششی است برای یافتن بهترین راه‌حل‌های ممکن در جهت حل مشکلات موجود در عرصههای مختلف زندگی و همچنین، پژوهش فعالیتی منسجم برای رسیدن به شناختی روشنتر از مفاهیم پیرامون ماست. در مجموع پژوهش راهی برای گسترش مرزهای دانش و گشودن افق‌های تازه برای آیندگان است. شخصی که به شیوههای گوناگون به انجام پژوهش میپردازد، پژوهشگر (محقق) نامیده میشود. پژوهشگر فردی است که با استفاده از روشهای علمی در صدد رسیدن به شناختی تازه از مسائل و مفاهیم مختلف است. او با استفاده از ابزارهای گوناگون به مشاهدهی دقیقتر و عمیقتر پدیدههای اطراف خود میپردازد. پژوهشگر با نگاهی نقادانه و موشکافانه به پیرامون خود مینگرد و برای رفع مشکلات جامعه و ارائهی بهترین راهکارهای عملی، اطلاعات موثقی را در اختیار متولیان امور قرار میدهد. پژوهش، موجب توصیف، پیش‌بینی، بهبود و تبیین امور و پدیدهها میشود(گال و همکاران، 2003).
پژوهش، به عنوان یکی از قوی‌ترین ابزارهای پرورش استعدادهای بالقوه، از مهم‌ترین مسائلی است که برنامه‌ریزان دانشگاهها باید به آن توجه داشته باشند(ظهور و فکری، 1382).
نکتهی کلیدی آن است که پژوهش یک «فرآیند» فعال و جهتدار است که این ویژگی آن را از جمع‌آوری منفعلانهی اطلاعات متمایز می‌‌سازد. در واقع منشأ پژوهش، فرضیه‌ای مشخص است که در طی مراحل پژوهش مدام در حال تکمیل، تفسیر و تجدید می‌باشد.
2-2-6) اهمیت و ضرورت پژوهش
پژوهش اصلی‌ترین نیروی محرکهی یک جامعه در مسیر ترقی بوده و از آن به عنوان یکی از شاخص‌های مهم رشد، نام برده می‌شود. در بُعد اقتصادی نیز پژوهش فعالیتی کاملاً ضروری، موجه و دارای بازدهی مثبت تلقی می‌شود زیرا مبنای نوآوری و زمینهساز تحول و تکامل وسایل و ابزارهای تولید است (حری، 1371).
نوع و سطح فعالیتهای پژوهشی، یکی از شاخصهای اصلی توسعه و پیشرفت محسوب میشود. موفقیت در تمام فعالیتهای مربوط به توسعهی صنایع، کشاورزی، خدمات و غیره به نحوی به گسترش فعالیتهای پژوهشی بستگی دارد. در واقع پژوهش یکی از محورهای مهمی است که ضامن پیشرفت و توسعهی پایدار در هر کشور به شمار میآید. اگر پژوهشی صورت نگیرد، دانش بشری افزایش نخواهد یافت و دچار سکون و رکود خواهد شد. بدون انجام پژوهش امور آموزشی نیز از پویایی و نشاط لازم نیز برخوردار نخواهد بود. همهی آنچه که به عنوان پیشرفت علوم در اعصار مختلف تاریخ میشناسیم، حاصل تلاش افرادی است که در کار خود رویکردی پژوهشی داشتهاند و ذهن پرسشگرشان همواره محرکی برای فعالیتهای پژوهشی آنان بوده است.
در کشور ما نیز پس از تشکیل سازمان‌های رسمی تحقیقاتی، از فعالیت‌های پژوهشی انتظار میرفت که نتایج این تحقیقات، پی ساخت تصمیم‌های پژوهشی قرار گیرد، اما شواهد موجود از جمله ‌اظهار نظرهای کارشناسی و نتایج یک تحقیق انجام شده‌ در این ‌زمینه‌، دال بر عدم‌ استفاده ‌از نتایج تحقیقات و داشتن دید تشریفاتی و زینتی نسبت ‌به سازوکار پژوهش است(حری، 1371).
2-2-7) دیدگاه اسلام نسبت به پژوهش و دانش
اسلام، دین اندیشه، عقل و دانش است. برای اثبات این مدعا دلیلی که به تنهایی کفایت میکند این است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) برای اثبات رسالت خود هر چیزی که ارائه میکرد، به واسطهی اندیشه و عقل و دانش درک میشد. روشهای مختلفی که قرآن برای تشویق نمودن مردم به اندیشیدن در ملکوت آسمانها و زمین اتخاذ کرده، خود دلیل روشنی است بر این که عقل و دانش تا چه حد در نظر اسلام بزرگ آمده است. بنابراین هرچه آیه در زمینهی بزرگداشت اندیشهی انسانی آمده هم به فضیلت عقل اشاره دارد، یعنی باید آن را پرورش داد و هم به برتری مقام دانش که باید به تحقیق آن پرداخت. در نتیجه انسان عنصری آگاه از حقایق میگردد که پردهی جهل را دریده و از زنجیر خرافات و اوهام رهایی مییابد (شلتوت، 1964). قرآن برای دانش، مقامی ارجمند در نظر گرفته و از دانشمندان، بعد از خدا و فرشتگان در مرحلهی سوم یاد کرده است:
«خدا به یکتایی خود گواهی می دهد که جزو ذات اقدسش خدایی نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز بر این مطلب گواهند، او نگهبان عدل و راستی است».
قرآن دانشمندان را کسانی میداند که چون قدرت و عظمت حق را دریافتهاند، از او میترسند:
«در میان بندگان، تنها دانشمندان از خدا، ترس دارند».
در جایی دیگر برای تکریم مقام دانش به لفظ فرمانروایی از آن تعبیر میکنند:
«کسانی که در آیات خدا بدون داشتن فرمانروایی (یعنی دانش) مجادله میکنند، خدا و مؤمنان را به خشم میآورند».
اگر به سیر تاریخی دانش نگاهی شود، معلوم میشود که مسلمانان در پرتو تعالیم اسلام بوده که میاندیشیدند، بحث و کاوش میکردند و نیروی عقل خود را به کار برده، در هر امری دلیل میطلبیدند و از این رو نیز سرور ملتها شدند. ولی آنگاه که در آنان دگرگونی پدید آمد و عقلهای آنها از تب تقلید رنجور گردید، دیگر خود را نشناخته و از روزگار و زندگی بیخبر شدند و در دین خدا تفرقه انداختند. حال دیگر نباید جز از طریق دانش که نیکی را از بدی و مفید را از مضر تشخیص میدهد و جز به وسیلهی تندرستی که باعث کمال عقل و سلامت تدبیر است، آن را تحقق بخشید و غیر از این راهی در اختیار ما نیست. پس دانش و تندرستی دو اصلی هستند که زندگی بر وجهی که فلسفهی آفرینش تأمین شود، بدان نیازمند میباشند. همه چیز به این دو اصل احتیاج دارد و در برابر دانایی جز نادانی و بیماری عاملی وجود ندارد که خانهی سعادت را ویران و راحتی انسانها را نابود و همبستگی آنها را از هم گسیخته میکند (شلتوت، 1964).
2-2-8) ویژگیهای پژوهشگر
یک پژوهشگر موفق نگاهی کنجکاو و موشکافانه به پدیدههای اطراف خود دارد. او نسبت به آنچه در اطرافش میگذرد، حساس است و ذهنی پویا و پرسشگر دارد. ذهن پرسشگر او همواره در جهت یافتن پاسخهای تازه برای پرسشهای موجود است. همچنین او برای انجام موفقیت‌آمیز پژوهش خود، از روشهای علمی و پذیرفتهشده استفاده میکند. علاوه بر آن، یک پژوهشگر موفق از مهارت لازم برای یافتن منابع اطلاعاتی مورد نیازش برخوردار است. این منابع از محلهای مختلف مثل کتابخانهها، مراکز اطلاع‌رسانی و شبکههای رایانهای ملی و بین‌المللی به دست میآیند. او به خوبی می‌تواند در این منابع به جستجو بپردازد و با مطالعهی پیشینهی پژوهشی موضوعی که در آن زمینه فعالیت میکنند، به درک روشنی نسبت به گذشتهی آن موضوع دست یابد(نادری وسیف نراقی،1391).
پژوهشگران موفق به کار گروهی در طرحهای پژوهشی بها میدهند و تلاش میکنند پژوهش خود را با همکاری یکدیگر انجام دهند. همچنین آنان نتایج یافتههای خود را به نحو مؤثری منتشر ساخته و در اختیار سایر محققان قرار میدهند. آنان نسبت به توسعهی مرزهای دانش احساس مسئولیت کرده و لحظهای از تلاش در جهت ارتقای مهارتهای علمی خویش باز نمیایستند.
2-2-9) پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی
یکی از انواع تحقیقات علمی که معمولاً در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی به مرحلهی اجرا درمیآید، پایاننامهها یا رسالههای تحصیلی می باشند که دانشجویان برای گذراندن مرحلهی پژوهشی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتریی خود در آخرین بخش از دورههای مذکور، ملزم به انجام آن میباشند. برای تنظیم و نوشتن یک پایاننامهی تحقیقی در قالب چهارچوبی علمی و معقول، محقق ناگزیر است اصولی را رعایت کند تا هم کار تدوین پایاننامه برای او آسان شود و هم مطالعهی آن برای دیگران به گونهای ثمربخش امکانپذیر گردد (نادری و سیف نراقی،1391). این اصول عبارتند از:
اصول تدوین و تنظیم مطالب در پایاننامه
اصول نوشتن مطالب در پایاننامه
اصول استفاده از منابع و مآخذ در پایاننامه
2-2-10) تدوین پایاننامه
اساساً پایان‌نامه‌ به ویژه در دورهی تحصیلات تکمیلی، ثمرهی پژوهش در موضوع‌های مختلف علمی و حاصل پردازش اطلاعات دانشجویان در جریان تحقیقات آنان میباشد. به یقین تدوین هر پایان‌نامهی تحصیلی علاوه بر انتقال و پردازش تجربیات سایرین، به ارائهی طرح‌ها و راهکارهای جدید علمی منجر می‌گردد. همچنین می‌تواند موجب صرفه‌جویی در وقت‌ و هزینه‌ و نیز پیشگیری از تکرار تحقیقات شود و در عین حال نتایج تحقیق را در معرض رؤیت، نقد و ارزیابی صاحب‌نظران و محققین قرار داده و به تبع آن منجر به رفع اشکالات احتمالی میگردد(سیاری، 1373).
2-2-11) اهمیت پایاننامه
از ویژگی‌های پایان‌نامه این است که زیر نظر استادان راهنما و مشاور، تکمیل و به پایان می‌رسد. در واقع می‌توان گفت که این، یک کار گروهی است. پایان‌نامه یا رساله، غیر از گزارشهای فصلی و موسمی است که توسط دانشجو برای استادان فراهم می‌شود. در دنیا هم برای پایان‌نامه‌ها اهمیت فراوانی قائلند. بسیاری از تحقیقات پیمایشی، توصیفی و یا تجربی توسط دانشجویان انجام می‌شود که کار آنها سرآغاز سلسله پژوهشهای مفصل‌تر و اساسی‌تر می‌گردد. چکیده‌هایی که به طور روزآمد و مرتب از پایان‌نامه‌ها در کشورهای پیشرفتهی جهان تهیه می‌شود حاکی از اهمیت آن است(موچو پارک،2003).
نکتهی قابل توجه این است که دانشجویانی که گرفتارهای معمول زندگی را دارند و یا از نظر مالی و مادی در مضیقه هستند، طبعاً نمیتوانند کار خوبی تحویل دهند. به علاوه این که، بعضی از طرحها واقعاً هزینههای زیادی دربر دارد و برای همین است که دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی برحسب مقدورات و امکانات خود بودجههایی را برای این منظور در نظر گرفتهاند که طبعاً باید بر کمیت آن افزوده شود، زیرا دانشجو ممکن است دارای نظریهها و فرضیههای خوبی باشد که چنانچه پشتوانهی مالی نباشد ذهن جوشان او به سردی می‌گراید و انگیزهها از بین میرود. در رابطه با پایاننامههای کاربردی این مشکل زودتر حل میشود زیرا دستگاههای بهرهبردار در صورت اطلاع میتوانند حمایت کنند و مشکلات مالی و اجرایی پژوهش را برطرف سازند. باید روال و رویههای مشخص از طرف دانشگاهها و آموزش عالی برای حمایت و تقویت و پیشرفت کار پایان‌نامهها و رسالهها طراحی گردد و به طور مستمر و با نظارت، چه به صورت هزینهی کامل و یا کمک هزینه، مجریان طرحها را یاری نمود. کمکهایی از قبیل تایپ، تجلید و یا تخفیف در انجام آنها، حداقل کمک ممکنی است که دانشجویان میتوانند از آنها بهرهمند شوند.
بعضی از سازمانهایی که عهدهدار وظیفهی چکیدهسازی و یا جمع آوری آن هستند، میتوانند با عقد قرارداد با دانشگاهها و یا دانشجویان و نیز هدایت آنان جهت تهیهی چکیده، مساعدتهای مطلوبی را ایفا نمایند.تحقیقات مهم دورهی فوقلیسانس و دکتری ممکن است زیر نظر استاد راهنما و یا استاد ارشدی انجام گیرد که انرژی خود را صرف تحقیق در مسائل مهم میکند. در این صورت تلاش داوطلبانهی درجه‌های تحصیلی را میتوان در جهتهای خاص مسئلهی اصلی هدایت کرد و مطالعات درازمدت را امکانپذیرد(موچ و پارک، 2003).
اصولاً هر دانشجویی بهویژه در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، برای خاتمهی کار خود، لازم است اثری تحقیقی را تهیه و تحویل نماید. این اثر در واقع عصاره و چکیدهی فعالیتهای آموزشی و پژوهشی او محسوب میشود. پایاننامه به معنای تأیید پایانی کار تحصیلی یک دانشجو است و نشانگر فعالیتهای منسجم او به حساب میآید که با راهنمایی و ارشاد استاد راهنما و استادان مشاور آن را به پایان می‌رساند. نباید چنین تصور شود که پایاننامه همانند همهی درسهای دیگر جنبهی تمرینی دارد.
در نگارش پایان‌نامه و یا رساله با توجه به این که مدت قابلتوجهی وقت صرف میشود و برحسب این که ارزش پایان‌نامهی دورهی کارشناسی ارشد و یا دکتری باشد بیش از یک یا چند واحد درسی است چنین تصوری درست نیست. در بعضی کشورها تا 12 واحد نیز برای پایاننامهی کارشناسی ارشد منظور میشود (دانشگاه کلمبیا، 1992). همچنین تعداد واحدها در دورهی دکتری بیش از 20 واحد است. با توجه به این مسئله در تعریف دو واژهی پایاننامه و رساله اگرچه در بسیاری از موارد مترادف گرفته میشوند، اما برخی برای آنها تمایزهایی قائل میشوندو معتقدند که اولی برای پایاننامههای دورهی کارشناسی ارشد و دومی برای پایاننامههای دورهی دکتری است(موچ و پارک، 2003).
2-2-12) اهداف پایاننامه و رساله
در این که اهداف عمومی پایاننامه و رسالهنویسی چیست، نظرهای مختلفی ابراز شده است. بعضی‌ها آن را صرفاً یک کار پژوهشی و تحقیقی میدانند. عدهای آن را رقابت پژوهشی مینامند. برخی نیز آن را مشارکت در دانش بشری به حساب میآورند. البته شاید همهی این مفاهیم مورد نظر باشد ولی با توجه به نوع دانشکده فرق کند. این تلقی عمدتاً یک تلقی فردی است تا جمعی(موچ و پارک، 2003).
پایان‌نامه و رساله باید راه را نشان دهد، ذهن دانشجو را در مسیر مسائل اجتماعی به حرکت درآورد و او را برای آینده‌ای بهتر آماده سازد. البته این بدان معنا نیست که پایاننامهها صرفاً باید مسائل کاربردی را مدنظر داشته باشند و از مسائل نظری غافل شوند، بلکه بدین معناست که به خاطر فراوانی مسائل کاربردی، درگیرشدن در این گونه موضوعات هم برای دانشجو جاذبهی بیشتری دارد و هم خود او می‌تواند ثمرهی فعالیتهای خود را به زودی مشاهده کند که این امر نیز میتواند موجب تشویق دیگران در زمینه‌های پژوهشی گردد. شاید عمدتاً تحقیقات کاربردی برای پایان‌نامه‌های دورهی کارشناسی ارشد و تحقیقات نظری در سطح دکتری مناسبتر باشد، اگرچه این امر کلیت ندارد و برحسب مورد و در موضوعات مختلف میتواند فرق کند.
2-2-13) ویژگی‌های یک پایان نامهی خوب
یک پایان‌نامهی خوب، پایان‌نامه‌ای است که در تهیهی آن به همهی ظرایف و نکات ریز و درشت عنایت شده باشد. رعایت همهی نکات در انواع پایان‌نامه‌ها ممکن است با هم فرق کند، اما توجه و هوشیاری دانشجو می‌تواند به او کمک کند تا جلوی بسیاری از ایرادهایی که ممکن است توسط استاد راهنما، استادان مشاور و یا اعضای کمیتهی تحصیلات تکمیلی، گروه و یا دانشکده گرفته شود را بگیرد. جدول 2-1، مجموعهی مسائلی است که در نگارش پایاننامه و یا رساله باید از آغاز تا انجام مدنظر باشند و دانشجو همواره کار خویش را با آنها مطابقت و ارزیابی نماید تا نکتهای فراموش نشده باشد(موچ و پارک، 2003).
جدول 2-1) مواد اداری و فنی لحاظ شده در مقررات تدوین پایاننامه و یا رساله به ترتیب الفباییانتخاب موضوع
ارجاعها و کتابشناسیها
اسناد مورد اعتماد و سایر موارد
استثناهای مربوط به رساله (اگر باشد)
استفاده از زبان خارجی
امضاهای مورد نیاز
اندازه و ترکیب مورد درخواست کمیتهی پایان نامه و رساله
استفاده از نسخههای دانشجویان و یا استادان
بخشهای فرعی و اصلی
بخشهای تصویری
بخشهای مهم پایان نامه و یا رساله
بررسی توضیحات اضافی
برنامهی کامپیوتری مناسب برای پایاننامه
ثبتنام برای دفاع رساله یا پایاننامه (زمان)
چکیده
چشماندازها
حق مؤلف
حاشیهها
خدمات ماشیننویسی
روش بررسی نواقص و احتیاجات
زندگینامه (طرح سرگذشتنامهای)
صحافی
صفحهی عنوان
ضمائم
عکسها
علائم اختصاری، رمزها و اصطلاحات غلط گیری
فرایند عدول از مقررات رسمی
فرم انتخابی گزارش پایاننامه و یا رساله فضاها
فهرست مندرجات (نمونه)
فهرست جداول
قراردادهای ماشیننویسی
قالبها و پردازشگر کلمات
قالببندی صفحات
کار با کمیتهی پایاننامه برگههای چاپ شده کامپیوتری
بررسی تفاوت بین نیازمندیهای مورد درخواست دانشگاه، گروه و کمیته
پاورقیها
پرداختهای ویژه و زمان آن
تقدیرها
تعریف اصلاحات
تصاویر
توضیحات و آموزش مربوط به مواد به کار رفته در پایاننامه
ترسیمها
تکثیر و یا نسخهبرداری نسخ خطی
تغییرات و اصلاحات
تحویل طرح کلی
مواد طبقهبندی شده
مواد و مطالب نقل شدهی مجاز مثل نقلقولها
مسئولیت رئیس دانشکده
مسئولیت رئیس گروه
مشاوره و کمک در ویرایش
مقررات محلی
میکروفیلم
مالکیت پایاننامه (حقوقی ادبی)
مکان و جایگذاری مواد غیرچاپی
مواد قبلاً توزیع و چاپ شده و یا قابل چاپ مجلدات جداگانه
مسئولیت دانشجو
محدودیتهای زمانی و برنامهی زمانبندی شده برای تحویل
ماشیننویسها
نظم مطالب
نسخهی نهایی
نسخهی شخصی
نمرهی پایاننامه و یا رساله
نسخههای مورد نیاز
نیازهای باقی مانده
جدول 2-1 مجموعهی مطالب و مواردی است که در یک پایاننامه و رسالهی جامع و فراگیر میتواند مدنظر باشد، گو این که در بعضی از موارد ممکن است پارهای از آنها به دلایل مختلف کاربرد نداشته باشد و یا نسبت به آن سختگیری نشود.
2-2-14) برنامهی زمانبندی مراحل مختلف پایاننامه
بسیاری از دانشجویان در ارزیابی کار خود سردرگم و گیج میشوند، زیرا از آغاز کار، آن طور که باید و شاید، کار را برآورد نمیکنند و در اثر سهلانگاری، خوشباوری و یا ساده‌انگاری چنین تصور میکنند که کار به موقع تمام میشود و چون با تأخیر مواجه میشوند همواره تقاضای تمدید وقت میکنند. گاهی اوقات هم کار آماده است ولی به دلیل عدم آشنایی با مقررات گروه و یا کمیتهی تحصیلات تکمیلی دانشکده چون خود را در نوبت نگه داشته‌اند باز به خاطر تراکم متقاضیان دفاع پایاننامه و یا برخورد با تعطیلات رسمی و یا سالانه دانشگاه و یا در مرخصی و مأموریت بودن استاد راهنما و یا استادان مشاور و داور، کار دفاع به تاخیر میکشد. دانشجو برای این که کارش دچار تأخیر نشود، از آغاز باید برنامهی زمانبندی داشته باشد. هر کاری را در تاریخ معین انجام دهد و سر موعد و حتی پیش از موعد به فکر انجام آن باشد.
انتخاب استاد راهنما
تحویل موضوعات پیشنهادی استاد راهنما
تصویب موضوع انتخاب توسط استاد راهنما
تصویب استاد راهنما و موضوع توسط گروه
انتخاب سایر اعضای کمیتهی پایاننامه و یا رساله
تعیین اعضای کمیته توسط گروه
تحویل پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق که توسط استاد راهنما بازبینی شده به کمیته
اصلاح پیشنویس به وسیلهی استاد راهنما
جلسه با سایر اعضای کمیته جهت بحث بر روی طرح پیشنهادی تحقیق
بحث بر روی ملاحظات اعضای کمیته یا استاد راهنما
لحاظ کردن نظر اعضای کمیته و استاد راهنما در طرح پیشنهادی
تصویب پیشنویس طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب مدارک طرح پیشنهادی تحقیق توسط استاد راهنما
تصویب نهایی طرح پیشنهادی تحقیق
شروع به کار پایاننامه و یا رساله
گزارش پیشرفت کار به استاد راهنما و اعضای کمیته
انطباقهای لازم که توسط استاد راهنما و اعضای کمیته پیشنهاد میشود
تکمیل مطالعه
تهیهی پیشنویس پایاننامه یا رساله
تهیهی نسخهی پایاننامه و یا رساله که ماشین و قالببندی شده است.
بازبینی اولین نسخه توسط استاد راهنما برای اصلاحات
پذیرش اولین نسخهی اصلاح شده توسط استاد راهنما
تسلیم اولین نسخهی اصلاح شده به اعضای کمیته و مصاحبه با تک تک اعضا
مصاحبه با تک تک اعضای کمیته
بحث با استاد راهنما به منظور پذیرش دیدگاههای سایر اعضای کمیته
پذیرش تغییرات توسط استاد راهنما
نسخهی نهایی پایاننامه و یا رساله و تحویل آن به کمیته
جلسهی دفاعیه
اصلاحات احتمالی توسط کمیته
تصویب نهاییجدول 2-2) برنامه زمانبندی مراحل مختلف پایان نامه
2-2-15) گزارش نهایی پایان نامه
فرآیند پژوهش یک فرآیند منظم و پیوسته است که ترتیب توالی مراحل آن، هم در اعتبار درونی و هم در اعتبار بیرونی تحقیق تأثیر زیادی دارد. برای مثال تا زمانی که جامعهی آماری تعریف نشود، انتخاب روش نمونهگیری و حجم نمونه، همراه با خطا خواهد بود. پس از آنکه مراحل یک پژوهش علمی با ترتیب توالی خاص خود انجام گرفت، آخرین مرحلهی این فرآیند تعریف می گردد.
تهیهی گزارش تحقیق، آخرین مرحلهی یک تحقیق است. برای تهیهی این گزارش، قبل از هر چیز باید هدف از تهیهی آن را به طور روشن و جامع تعریف و مشخص نمود. برای مثال اگر هدف در یک تحقیق آموزشی این است که به همهی فرهنگیان یک منطقه اطلاعرسانی صورت گیرد، ضروری نیست یک گزارش تفصیلی جامع تهیه گردد، بلکه یک خلاصهی تحقیق به زبان ساده در 2 الی 3 صفحه مناسبتر است. البته باید توجه داشت که تهیهی یک خلاصهی تحقیق، بایستی با استفاده از گزارش تفصیلی و جامع تحقیق صورت گیرد. بنابراین ضروری است برای هر پژوهشی یک گزارش تفصیلی و جامع تهیه گردد که این گزارش، فرآیند پژوهش مربوطه را نشان میدهد (عبادی، 1381).
پژوهشگران در تهیهی گزارش نهایی از سلیقههای مختلفی استفاده میکنند. علاوه بر این دانشگاهها نیز برای پایاننامهها و گزارشهای تفصیلی روشهای مختلفی را اعمال میکنند. وجود چنین روشهایی برخی اوقات پژوهشگران جوان را برای استفاده از یافتهها و نتایج این گزارشها با مشکل مواجه میکند. بنابراین لازم است به منظور یکسانسازی گزارشهای نهایی و استفادهی بهینه از روند پژوهشها و نتایج یافتههای آنها، گزارش نهایی تحقیقات از یک الگوی ثابت پیروی کند. طبق الگوی اقتباس شده از "A.P.A"، تنظیم گزارش نهایی تحقیقات به صورت زیر میباشد:
فصل اول: شکل و ظاهر فصل سوم: روش پژوهش
صفحهی روی جلد جامعهی آماری
صفحهی بسماللهالرحمنالرحیم نمونهی آماری
گواهی پایاننامه ابزار اندازهگیری
صفحهی تشکر و قدردانی نمرهگذاری و تفسیر آزمونها
صفحهی تقدیم روش اجرا
فهرست مطالب روش پژوهش

user834

In recent years studying genetic variation among population by determination of allele frequencies and genetic parameters became a new method that it has been done in different population all around the world. By using this method lots of similarities has been founded among population around the world. These similarities represent the same genetic pool and also it may show the same population in the past as well. So it seems that different population were one at the first and geographical situations or migrations were the reasons that caused its separation.
Studying short tandem repeats (STR) in genome is the best way to founding genetic variation in population. The aim of this study was to investigate the genetic variation of two population of Iran, Yazd and Kermanshah people.
For this purpose the genetic profile of 50 unrelated individual from each population prepared by using ABI kit. This kit contains fifteen str loci (D8S1179, D21S11, D7S820, CSF1PO, D3S1358, TH01, D13S317, D16S539, D2S1338, D19S433, VWA, TPOX, D18S51, D5S818 and FGA) and also amylogenin gene for sex determination. The result showed all the loci were in Hardy Weinberg equilibrium except two loci(D19s433 , D2s820) in Kermanshah and three loci (D19s433, D21s11 and VWA) in Yazd population. More over forensic parameters including PIC, PD, PE and MP have been calculated. After all the results have been compared with other population in neighbor countries.
This study revealed that these loci were the suitable loci for identification people and studying genetic population variation. Also the comparison showed that both of Yazd and Kermanshah people were similar to Turkish genetically, but were different from other countries. In addition Yazd has more homogeneous population than Kermanshah, that it could be due to pristine gene pool of this population in the past centuries.
Keywords: Short tandem repeats; Microsatellite markers; Population genetic
فصل اول
مقدمه
1-1 مقدمهدرگذشته مطالعه‏ی تکامل و مهاجرت‏ها از طریق کشف و بررسی بقایای اسکلتی و فسیل‏ها انجام می‏شد. اما از حدود سه دهه‏ی پیش، باستان‏شناسان و زیست‏شناسان با به‌کار‏گیری آنالیز‏های DNA موفق به کشف‏های بسیار دقیقی شدند که کمک فراوانی به ردیابی تاریخ مهاجرت بشر و تکامل انسان‏ها نموده است. یکی از پر‏کاربرد‏ترین راه‏های آنالیز DNA، بررسی نشان‌گرهای ژنتیکی افراد است، که از مهم‌ترین آنها می‏توان به توالی‏های کوتاه تکراری موسوم به STR اشاره کرد. STR‏ها، توالی‏هایی به طول یک تا سیزده نوکلئوتید هستند که در ژنوم موجودات در نواحی غیر‌کد‏کننده موجود می‏باشند. هر فرد توالی‏های منحصر به فردی دارد و هیچ دو نفری در جهان نیستند که توالی‏های یکسانی داشته باشند. به همین دلیل ازSTR ‏ها می‏توان در مطالعات جمعیتی و بررسی تنوع ژنتیکی در جمعیت‏ها سود جست [1].
علاوه بر مطالعات جمعیتی ازSTR ‏ها می‏توان در موارد تعیین هویت‏، تعیین ابویت، تست‏های پزشکی‏قانونی و سایر موارد استفاده کرد. به طور معمول STRهایی که برای تعیین هویت و مطالعات ژنتیکی جمعیت به‌کار می‏روند، یکسان هستند و شامل پانزده جایگاه به نام‏های D8S1179،D21S11 ، D7S820،CSF ،D3S1358 ،TH01 ، D13S317، D16S539،D2S1338 ، D19S433، VWA، TPOX،D18S51 ، D5S818،FGA ،VWA ، TPOXو TH01 می‏باشند [1].
هم‌چنین از روش مشترکی موسوم به تعیین الگوی DNA در این زمینه‏ها استفاده می‏شود. هر فرد دارای الگوی DNA منحصر به فرد است که تا پایان عمر تغییر نخواهد کرد. محققان دریافتند که افراد یک جمعیت در الگوهای ژنتیکی خود دارای تشابهاتی هستند که منحصر به همان جمعیت است و با الگوی افراد جمعیت‏های دیگر متفاوت است. از این تفاوت‏ها می‏توان برای ردیابی تاریخ مهاجرت و تکامل انسان‏ها استفاده نمود (1).
1-2 نشان‌گر چیست؟
صفاتی را که می‏توانند به عنوان نشانه‏ای برای شناسایی افراد حامل آن صفت مورد استفاده قرار گیرند، نشان‌گر می‏نامند. مندل نخستین کسی بود که از نشان‌گرهای ظاهری برای مطالعه چگونگی توارث صفات در نخود‌فرنگی استفاده کرد. اما گاهی صفات به سادگی و با چشم غیر مسلح قابل مشاهده نیستند، مانند گروه خونی. برای مشاهده چنین صفاتی باید آزمایش‏های خاصی صورت گیرد. به طور کلی هر صفتی که بین افراد متفاوت باشد، ناشی از تفاوت موجود میان محتوای ژنوم آنها می‏باشد. حتی بروز صفات به صورت متفاوت در میان افراد (در شرایط محیطی یکسان)، به علت تفاوت‏ در ژنوم آنها است. این تفاوت‏ها می‏توانند به عنوان نشانه یا نشان‌گر ژنتیک به کار گرفته شوند. به طور کلی برای آنکه صفتی به عنوان نشان‌گر ژنتیک مورد استفاده قرار گیرد، باید دست کم دو ویژگی داشته باشد‌:
1-در بین دو فرد متفاوت باشد (چند شکلی)
2-به توارث برسد (2).
1-3 انواع نشان‌گرهای ژنتیکینشان‌گرهای ژنتیکی عبارتند از:
1-نشان‌گرهای مورفولوژیک
2-نشان‌گرهای پروتئینی
3-نشان‌گرهای مولکولی در سطح DNA و RNA
1-3-1 نشان‌گرهای مورفولوژیک
کاربرد نشان‌گرهای مورفولوژیک به ده‏ها سال پیش از کشف DNA مربوط می‏شود. نشان‌گرهای مورفولوژیکی که پیامد جهش‏های قابل رویت در مورفولوژی هسته، از ابتدای این سده مورد استفاده قرار گرفتند. صفات مورفولوژیکی که عمدتا توسط یک ژن کنترل می‏شوند، می‏توانند به عنوان نشان‌گر مورد استفاده قرار گیرند. این نشان‌گرها شامل دامنه وسیعی از ژن‏های کنترل‌کننده صفات فنوتیپی هستند و جز نخستین نشان‌گرها به شمار می‌آیند و از زمان‏های بسیار دور یعنی از زمانی که محل ژن‏ها روی کروموزوم مشخص شد، مورد استفاده قرار می‏گرفتند (2).
معایب نشان‌گرهای مورفولوژیک
اغلب دارای توارث غالب و مغلوب بوده و اثرات اپیستازی و پلیوتروپی دارند.
تحت تاثیر شرایط محیطی و مرحله رشد موجود قرار می‏گیرند.
فراوانی و تنوع کمی دارند.
گاهی برای مشاهده و ثبت آنها باید منتظر ظهور آنها ماند.
اساس ژنتیک بسیاری از نشان‌گرهای مورفولوژیک هنوز مشخص نشده است‌(2).
1-3-2 نشان‌گرهای پروتئینی
در دهه‌ی 1950، نشان‌گرهای پروتئینی قابل مشاهده توسط الکتروفورز پروتئین‏ها تحول شگرفی را ایجاد نمودند. برخی از تفاوت‏های موجود در ردیفDNA بین دو موجود ممکن است به صورت پروتئین‏هایی با اندازه‏های مختلف تجلی کنند، که به روش‏های مختلف بیوشیمیایی قابل ثبت و مطالعه می‏گردند. این قبیل نشان‌گرها را نشان‌گرهای مولکولی در سطح پروتئین می‏نامند که از آن جمله می‏توان به سیستم آیزوزایم/آلوزایم اشاره کرد. معمول‏ترین نوع نشان‌گرهای پروتئینی آیزوزایم‏ها هستند که فرم‏های مختلف یک آنزیم را نشان می‏دهند. آیزوزایم‏ها به‏ طور گسترده در بررسی تنوع ژنتیکی به‌کار گرفته‌شدند. نشان‌گرهای پروتئینی تغییرات را در سطح ردیف و عمل ژن به صورت نشان‌گرهای هم‌بارز نشان می‏دهند. اما این دسته از نشان‌گرها هم دارای معایبی هستند. برخی از معایب آن‏ها عبارت‌اند از:
محدود بودن فراوانی این نوع نشان‌گرها؛
تعداد آیزوزایم‏های قابل ثبت و مشاهده که می‏توان از آنها به عنوان نشان‌گر استفاده کرد به یکصد عدد نمی‏رسد؛
محدود بودن تنوع ژنتیکی قابل ثبت در آیزوزایم‏ها‌(نداشتن چند شکلی)؛
پیچیدگی فنوتیپ‏های الکتروفورزی آیزوزایم‏ها به دلیل دخیل بودن آنزیم‏های مرکب از چند پلی‌پپتید مستقل در ترکیب برخی از آیزوزایم‏ها‌(3).
اما پیشرفت‏هایی که در زمینه‏ی الکتروفورز دو‏بعدی با قدرت تفکیک زیاد پدید آمده، تجزیه تحلیل هم‌زمان هزاران پروتئین را میسر ساخته و مجددا به‌عنوان فناوری پیشتاز در عرصه نشان‌گر‏های مولکولی مطرح شده‏اند. تاثیرپذیری نشان‌گرها از محیط که به‌طور معمول به‌عنوان یکی از محدودیت‏ها و نکات منفی نشان‌گرهای مولکولی یاد می‏شود، در مورد این نشان‌گر‏ها تبدیل به برتری شده و جایگاه متمایزی را در بین سایر نشان‌گرها به ارمغان آورده است. پروتئومیکس‌(مطالعه سراسری کل پروتئین‏های موجود در یک سلول یا یک ارگانیسم) می‏تواند به‌طور هم‌زمان برای مطالعه بیان ژن و هم‌چنین برای شناسایی پروتئین‏های واکنش دهنده به شرایط محیطی مورد استفاده قرار گیرد(3).
1-3-3 نشان‌گرهای مولکولیDNA وRNA
دسته‌ای دیگر از تفاوت‏های موجود در سطح DNA هیچ تظاهری ندارند. نه صفت خاصی را کنترل می‏کنند و نه در ردیف اسید‏های آمینه پروتئین‏ها تاثیری برجای می‌گذارند. این دسته از تفاوت‏ها را می‏توان با روش‏های مختلف شناسایی، قابل دیدن و ردیابی کرد و به عنوان نشان‌گر مورد استفاده قرار داد. این نشان‌گر‏ها که تعدادشان تقریبا نا‏محدود است، فقط از راه تجزیه و تحلیل مستقیم DNA قابل ثبت هستند. بنابراین به آنها نشان‌گرهای مولکولی در سطح DNA گفته می‏شود. نشان‌گرهای مولکولی فراوان و در هر موجود زنده‌ای می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. تاکنون تعداد زیادی از نشان‌گرهای DNA معرفی شده‌اند. این نشان‌گرها از نظر بسیاری از ویژگی‏ها مانند درجه‏ی چندشکلی، غالب یا هم‌بارز بودن، تعداد جایگاه‏های تجزیه شده در هر آزمایش DNA، توزیع در سطح کروموزوم، تکرار‌پذیری، نیاز یا عدم نیاز به توالی‏یابی DNA الگو و هزینه‏ی مورد نیاز با همدیگر متفاوت‌اند. انتخاب بهترین نشان‌گر به هدف مطالعه (انگشت نگاری، تهیه نقشه پیوستگی، ژنتیک جمعیت و روابط تکاملی) و سطح پلوئیدی موجود مورد مطالعه بستگی دارد‌(4).
مزایای کاربرد نشان‌گرهای مولکولی
عدم تاثیرپذیری آنها از شرایط محیطی خارجی و داخلی موجود؛
امکان به‌کارگیری آنها در مراحل نخستین رشد جنینی حیوانات و مراحل نخستین رشد موجودات؛
فراهم نمودن امکان مطالعه موجودات در خارج از فصل و محیط کشت؛
دقت و قابلیت مطلوب تفسیر نتایج؛
هم‌بارز بودن بسیاری از این نشان‌گرها؛
امکان استفاده از آنها در مورد گونه‏های منقرض شده؛
سهولت تشخیص افراد ناخالص از خالص؛
سهولت امتیازدهی و تجزیه و تحلیل نتایج؛
دسترسی به برنامه‏های رایانه‏ای قوی برای تجزیه و تحلیل و تفسیر سریع نتایج‌(4)
انواع نشان‌گرهای مولکولی
نشان‌گرهای DNA گروه بزرگی از نشان‌گرها را تشکیل می‏دهند. این نشان‌گرها سیر تحول و تکامل خود را به پایان نرسانده‏اند و ابداع و معرفی روش‏های متنوع و جدیدتر ثبت و مشاهده‏ی تفاوت‏های ژنتیک بین موجودات از طریق مطالعه‏ی مستقیم تفاوت‏های موجود در بین ردیف‏های DNA هم‌چنان ادامه دارد. نشان‌گر‏های DNA در مدت یک دهه تکاملی شگرف و تحسین‌برانگیز داشته‏اند‌(5).
ابداع و معرفی واکنش زنجیره‌ای پلی‌مراز یا PCR یک روش سریع تکثیر آزمایشگاهی قطعه یا قطعه‌های مورد نظر DNA است. در واقع PCR روشی بسیار قوی است که تکثیر ردیف منتخبی از مولکول یک ژنوم را تا چندین میلیون در کم‌تر از نیم‌روز امکان‌پذیر می‏سازد. اما این فرایند هنگامی امکان‌پذیر است که دست‌کم ردیف کوتاهی از دو انتهای قطعه DNA مورد نظر معلوم باشد. در این فرایند که تقلیدی از فرایند همانندسازی DNAدر طبیعت است، الیگونوکلئوتیدهای مصنوعی که مکمل ردیف شناخته شده دو انتهای قطعه‏ی مورد‌نظرDNA هستند، به‌عنوان آغازگر مورد استفاده قرار می‏گیرند تا واکنش آنزیمی همانندسازی DNA درون لوله‌ی آزمایش امکان‌پذیر شود. این همانند‏سازی فرایندی آنزیمی است و توسط انواع مختلفی از آنزیم‏های پلی‌مراز صورت می‏گیرد. امروزه تعداد زیادی از این نوع آنزیم‏ها به صورت تجاری دردسترس هستند‌(6).
واکنش زنجیره‏ای پلی‌مراز (PCR) در سال 1983 توسط کری‌مولیس در حالیکه در یک نیمه شب تابستانی در حال رانندگی بود، ابداع گردید و سبب انقلاب عظیمی در زیست شناسی مولکولی شد(6).
همان‌گونه که در شکل 1-1 نشان داده شده است، نشان‌گرهای DNAبه دو دسته‏ی کلی طبقه‌بندی می‏شوند.
نشان‌گرهای DNAمبتنی بر PCR
نشان‌گرهای DNA غیر مبتنی PCR(6).

شکل 1-1 انواع نشان‌گرهای ژنتیکی‌(10)
1-3-3-1 نشان‌گرهای غیر مبتنی بر PCRاین دسته از نشان‌گرهای DNA بدون استفاده از روشPCR تولید می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند.
انواع نشان‌گرهای غیر مبتنی بر PCR به شرح زیر است:
تفاوت طول قطعات حاصل از هضم DNA توسط آنزیم‏های محدودگر(RFLP)
پویش ژنومی نشانه‏های هضم (RLGS)
ماهوارک‏ها
1-3-3-1-1 تفاوت طول قطعات حاصل از هضم DNA توسط آنزیم‌های محدودگر( (RFLPسرگروه نشان‌گرهای غیر‌مبتنی برPCR ، همان تفاوت طول قطعه‏های حاصل از هضم DNA توسط آنزیم‏های محدودگر یا RFLP است. از بین نشان‌گرهای مولکولی DNA، RFLP ها اولین نشان‌گرهایی بودند که برای نقشه‌یابی ژنوم انسان توسط بوتستین و همکاران در سال 1980 و پس از آن برای نقشه‌یابی ژنوم گیاهان توسط بر و همکاران در سال 1983 مورد استفاده قرار گرفتند. در اوایل دهه 1980 بوتستین و همکاران استفاده از تفاوت طول قطعه‏های حاصل از هضم یا RFLP را برای مطالعه‏ی مستقیم DNA و یافتن نشان‌گر‏های ژنتیک جدید معرفی کردند. این تحول از پیامد‏های منطقی کشف آنزیم‏های محدودگر بود. این آنزیم‏ها که بسیار اختصاصی‏ هستند، ردیف‏های ویژه‏ای را روی مولکولDNA شناسایی کرده و آنها را از محل خاصی (نقطه‏ی برش) برش می‏دهند‌(7).
RFLP الزاما مختص ژن‏های خاص نیست، بلکه در کل ژنوم پراکنده است. ازاین رو، از نشان‌گرهای RFLP برای نقشه‌یابی تمام ژن‌ها در ژنوم انسان استفاده می‏شد(5). علاوه برRFLP که هنوز هم از قدرتمندترین و معتبرترین نشان‌گرهایDNA است، انواع مختلف نشان‌گرهایDNA با تفاوت‌های زیادی از نظر تکنیکی و روش تولید، نحوه‌ی کاربرد، امتیاز‌بندی، تجزیه و تحلیل و تفسیر نتایج به سرعت ابداع ومعرفی شده‌اند‌(7).
مهم‌ترین مزایای RFLP
تکرارپذریری، دقت و قابلیت اعتماد این نشان‌گر فوق‌العاده زیاد است؛
این نشان‌گر هم‌بارز است و امکان تشخیص افراد خالص را از افراد ناخالص فراهم می‏آورد؛
فراوانی این نشان‌گر در حد بالایی است؛
RFLP تحت تاثیر عوامل محیطی داخلی و خارجی نبوده و صد در صد ژنتیکی است(8).
برخی معایب RFLP
دشواری، پیچیدگی و وقت‌گیر بودن؛
RFLP ژنوم‌های بزرگ نیازمند کاربرد مواد پرتوزا یا روش‌های پیچیده‏تر و گران‏تر بیوشیمیایی است؛
RFLP نیازمند نگه‌داری میکروارگانیسم‌ها به‌منظور تهیه‏ی کاوشگر است که خود بر پیچیدگی این روش می‏افزاید؛
هزینه‏ی اولیه و نگه‏داری کاوشگر‏ها و کاربرد آنها بسیار زیاد است؛
نیازمندی به مقدار نسبتا زیاد DNA از محدودیت‏های دیگر روش RFLPاست به‌طوری که ده‏ها میکروگرم از DNAبرای هر فرد به منظور تجزیه‏ی ژنوم مورد نیاز است؛
از دیگر محدودیت‏های این نشان‌گر آن است که در گونه‏های بسیار نزدیک به یکدیگر این نوع نشان‌گر‏ها آلل‏های مشابهی را نشان می‏دهند(8).
1-3-3-1-2 پویش ژنومی نشانه‏های هضم (RLGS)در سال1991، هاتادا و همکاران روشی را برای شناسایی و انگشت‌نگاری موجودات عالی ابداع و معرفی کردند. پیش از ابداع این روش که بر مبنای نشان‌دار کردن هم‌زمان انتهای هضم شده‏ی هزاران قطعه‌ی DNA است، ردیابی و ثبت موجودات عالی با روش نشان‌دار کردن انتهای هضم شده غیر ممکن می‌نمود. دو دلیل اصلی برای این تصور ذکر شده است:
ژنوم موجودات عالی بسیار بزرگ و پیچیده است برای مثال ژنوم انسان 109×3 جفت باز دارد و در نتیجه‏ی هضم آن با آنزیمی مانند EcoRI بیش از یک میلیون قطعه‌ی DNA به وجود می‌آید. تفکیک این تعداد مولکولDNA حتی با الکتروفورز دو بعدی نیز غیر ممکن است.
معمولا DNA ژنومی در هنگام استخراج به صورت تصادفی و غیر‌اختصاصی شکسته می‌شود و ایجاد مولکول‏هایی با انتهای تصادفی می‏کند. این امر سبب ایجاد پس‌زمینه‌ی ناشی از نشان‌دار شدن این انتهاها طی فرایند نشان‌دارکردن می‏شود‌(9).
برای رفع این دو نقص تدابیری پیش‏بینی شد و روش RLGS ابداع گردید. این روش جدید که برای تجزیه و تحلیلDNA ژنومی به‌کار می‌رود، بر مبنای این فرضیه است که نقاط برش اختصاصی آنزیم‏های محدودگر می‌توانند به‌عنوان نشانه و وجهه تمایز ارقام و افراد به کار گرفته‌شوند.
در این روش انتهای آزاد مولکول‌های DNA که در اثر صدمات مکانیکی در طی استخراج به وجود آمده‏اند، مسدود می‏شود. سپس برای کاهش پیچیدگی، DNA ژنومی توسط آنزیم‏های محدودگر، با محل برش نادر، هضم و نقاط برش به‌طور مستقیم با فسفر پرتوزا نشان‌دار می‏شوند. آنزیم‏های با محل برش نادر معمولا هزاران قطعه DNA به وجود می‏آورند. سپس با الکتروفورز دو‌بعدی، قطعه‏های هضم‌شده‏یDNA از هم جدا شده و خودپرتونگاری صورت می‏گیرد. این روش یک الگوی دو بعدی با هزاران نقطه‏ی پراکنده (قطعه‏های نشان‌دارDNA) ایجاد می‏کند که هر یک می‏توانند به عنوان یک نشان‌گر به کار گرفته شوند(10)
برخی از مزایای روشRLGS
در هر آزمایش هزاران نشان‌گر به‌دست می‌آید؛
مقدار کمی DNAمورد نیاز است؛
در صورت استفاده از آنزیم‌های محدودگر متفاوت، تفاوت‏های بیشتری ظاهر و ثبت خواهند شد[10].
برخی از معایب روش RLGS
DNA مورد نیاز برای این روش باید از کیفیت مطلوبی برخوردار باشد؛
هضم ناقص DNA توسط آنزیم‏های محدودگر نتایج تکرار ناپذیر و گمراه کننده‏ای خواهد داشت؛
این روش پیچیدگی فوق العاده‏ای داشته و تفسیر نتایج حاصل از آن دشوار است(10).
1-3-3-1-3 ماهوارک‏ها
ماهوارک‏ها نخستین بار در سال 1985 توسط جفری و همکاران گزارش شدند. پس از آن در سال 1988 تکثیر جایگاه‏های ژنی خاص نواحی تکرارشونده، روی ماهوارک‏ها در ژنوم انسان انجام شد.
این دسته از نشان‌گرها از نظر تکنیکی مبتنی بر استفاده از کاوشگرهای مصنوعی و کاربرد مواد پرتوزا و روش ساترن هستند.
ماهوارک‌ها واحدهایی 10 تا 100 جفت بازی هستند که ممکن است صدها بار تکرار شده باشند. آنها معمولا یک هسته مشترک 10 تا 15 جفت بازی دارند که احتمالا در تنوع‌پذیری ماهوارک‌ها موثرند. ماهوارک‌ها بیش‌تر در نواحی یوکروماتین ژنوم پستانداران، قارچ‌ها و گیاهان متمرکز‌ند. تنوع‌پذیری ماهوارک‌ها در حدی است که گاهی در انگشت‌نگاریDNA انسان مورد استفاده قرار می‏گیرند. از جمله‌ی ماهوارک‌ها می‏توان به تکرارهای پشت سر هم با فراوانی بالا (VNTR) اشاره کرد[11]. VNTR ها به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شوند: VNTR تک مکانی و VNTR چند مکانی.
دسته‏ی نخست، تعداد متفاوت ردیف‌های تکراری در یک جایگاه ژنی و دسته‏ی دوم تعداد متفاوت ردیف‌های تکرار‌شونده در چندین جایگاه ژنی را نشان می‌دهند. الگوی بانددهی به‌دست آمده با استفاده از کاوشگر‌های VNTR تک مکانی ساده‏تر و قابل فهم‌تر است، زیرا هر فرد تعداد کمی باند واضح را نشان می‏دهد. در حالی‌که تعداد باندهای به دست آمده از کاوشگرهای مخصوص VNTRچند‌مکانی بیش‌تر است، به‌طوری که به‌طور هم‌زمان تا بیش از 30 باند به دست می‏آید(12).
در نخستین نشان‌گرهای مبتنی بر ماهوارک‌ها، از الیگونوکلئوتید‏های حاوی ریزماهواره به عنوان کاوشگر استفاده گردید و توسط علی و همکاران انگشت‌نگاری الیگونوکلئوتیدی نام‌گذاری شد.
از کاوشگرهای الیگونوکلئوتیدی نشان‏دار‌شده مکمل با موتیف‌های کوتاه تکرار‌شونده در هیبریداسیون در ژل، با به کارگیری DNAژنومی برش داده شده با آنزیم‌های برشی خاص و الکتروفورز ژل آگارز استفاده شده است. گوبتا و وارشنی در سال2000 طی تحقیقات خود مراحل زیر را برای انگشت‌نگاری الیگونوکلئوتیدی مطرح کردند:
جداسازیDNA ژنومی با وزن مولکولی زیاد
هضم DNAژنومی با یک آنزیم محدودگر مناسب
تفکیک قطعه‌های حاصل از هضم روی ژل آگارز
انتقال ساترن قطعه ها به غشا
دو ‏رگ‏گیری غشا با کاوشگر‏های(نشاندار با مواد پرتوزا یا غیر پرتوزا) الیگونوکلئوتیدی دربردارنده‏ی ردیف‌های دو یا سه تایی تکراری
خودپرتونگاری یا رنگ آمیزی برای مشاهده‏ی قطعه‌های دو رگ‌شده.
به‌کمک این روش می‌توان تنوع نواحی تکرار‌شونده‏ی مورد نظر را آشکار کرد. قطعه‌هایی از DNA که با الیگونوکلئوتیدها دو ‌رگ می‌شوند، در دامنه‌ای از اندازه‏ی چند صد جفت تا ده کیلو جفت باز قرار می‏گیرند. هم‌چنین گاهی بیش از یک نوع ماهواره در داخل یک قطعه‏ی برش داده شده قرار می‌گیرد. تفاوت‏هایی که این نوع نشان‌گرها نشان می‏دهند، به دلیل تفاوت در طول قطعه‌های برش داده‌شده‌ای است که در بردارنده‏ی ماهوارک‌ها هستند. از این روش برای شناسایی ژنوتیپ‌ها و همچنین در ژنتیک جمعیت استفاده می‌شود(12).
پس از مدتی، لیت و لوتی و سه گروه دیگر همین روش را برای ریزماهواره‏ها(عمدتا از نوع (CA)n) به‌کار بردند و دریافتند که ریز ماهواره‏ها به دو دلیل به مراتب آسانتر از ماهوارک‌ها با روش PCR تکثیر می‏شوند:
1-ریزماهواره‏ها کوچکتر از ماهوارک‏ها هستند؛
2-ردیف‌های تکرار‌شونده ریز ماهواره‏ای فراوانتر و توزیع آنها در کل ژنوم یکنواخت‌تر ازماهوارک‏هاست(13).
1-3-3-2 نشان‌گرهای مبتنی بر PCRنشان‌گرهای مبتنی بر PCR نشان‌گرهایی هستند که از توالی الیگونوکلئوتیدی به عنوان آغازگر برای تکثیر قطعه‏ی خاصی از DNA استفاده می‌کنند. روش‏های مختلف در این گروه، در طول و توالی آغازگرها، سختی شرایط PCR و روش‏های جداسازی و آشکار کردن قطعات با همدیگر فرق دارند.
انواع نشان‌گرهای مبتنی بر PCR به شرح زیر است:
تفاوت طول قطعه‌های حاصل از تکثیر(AFLP)
DNA چند شکل تکثیر‌شده‏ی تصادفی(RAPD)
تفاوت تک نوکلئوتیدی(SNP)
نشان‌گرهای مبتنی برنقاط نشانمند از ردیف (STS)
1-3-3-2-1 تفاوت طول قطعه‌های حاصل از تکثیر (AFLP)
در سال 1995 نشان‌گرهای جدیدی ابداع و معرفی شدند که به نظر می‌رسد بسیاری از محدودیت‌های نشان‌گر‌های پیشین را نداشته باشند. در این روش که AFLP نامیده می‏شود نشان‌گرهایی تولید می‏شوند که علاوه بر دارا بودن مزایایRFLP مانند دقت و تکرار‌پذیری ویژگی‌های مثبت روش‌های مبتنی بر واکنش زنجیره‌ای پلی‌مراز را نیز دارند. پایه‌ی این روش تکثیر انتخابی برخی قطعه‌ها از بین تمام قطعه‌های هضم شده‌ی DNA است و سه مرحله‌ی مجزا دارد:
هضمDNA با یه جفت آنزیم محدودگر و اتصال آنها به آداپتور‌های اولیگونوکلئوتیدی؛
طراحی، ساخت آغازگر و تکثیر انتخابی دسته‌ای از قطعه‌های حاصل از هضم .با استفاده از ردیف بازی آداپتور‌ها و نیز ردیف بازی نقاط برش، طراحی و ساخت آغازگر انجام می‌شود، اما برای تکثیر انتخابی قطعه‌های حاصل از هضم دو، سه یا چند نوکلئوتید به انتهای’3 ردیف آغازگر اضافه می‌شود که موجب می‌گردد فقط قطعه‌هایی تکثیر‌شوند که ردیف بلافصل آنها در مجاورت نقطه‌ی برش ،مکمل نوکلئوتیدهای یاد شده باشد؛
جداسازی قطعه‌های حاصل از تکثیر روی ژل‌های توالی‌یابی(پلی‌اکریل‌آمید) و خودپرتونگاری یا رنگ‌آمیزی نقره برای ثبت نتیجه‌ها.
با استفاده از این روش تعداد زیادی از قطعه‌های حاصل از هضم، تکثیر و قابل رویت می‌شوند. این در حالی است که نیازی به دانش اولیه در مورد توالی‌بازی قطعه‌هایی که تکثیر می‌شوند، وجود ندارند. هر یک از این قطعه‌هایی که به صورت باند روی ژل ظاهر می‌شوند، می‌توانند به عنوان یک نشان‌گر ژنتیک مورد استفاده قرار گیرند.
تعداد قطعه‌هایی که با این روش تکثیر می‌شوند، به دقت و توانمندی روش‌های جداسازی (الکتروفورز)، ثبت نتایج و تعداد نوکلئوتید اضافه شده به انتهای آغازگر بستگی دارد. معمولا در این روش بین پنجاه تا صد قطعه‌ی حاصل از هضم تکثیر و با استفاده از ژل‌های پلی‌اکریل‌امید واسرشت ساز ثبت می‏شوند(19)
مزایای AFLP
این روش در مقایسه یا سایر روش‌ها بیشترین تعدا نشان‌گر‌ها به ازای هر ژل را ایجاد می‌کند؛
در این روش نیازی به تهیه و تدارک و نگه‌داری کاوشگر نیست .دقت و تکرار‌پذیری این نشان‌گر به دلیل انتخاب دمای زیاد هم رشته‌سازی و اتصال آغازگر به DNA الگو بیشتر از RAPD است(20).
معایب AFLP
پیچیدگی نسبی این روش در مقایسه با سایر روش‌های میتنی برPCR ؛
عدم اطلاع از جایگاه ژنی نشان‌گر‌ها؛
غالب بودن این نشان‌گر موجب عدم امکان تشخیص افراد خالص از ناخالص می‏گردد؛
تکثیر قطعه‌های غیر‌واقعی در AFLP موجب کاهش قابلیت اعتماد این روش می‏گردد(20).
1-3-3-2-2 DNA چندشکل تکثیرشده‏ی تصادفی(RAPD)در این روش از تک آغازگرهایی به طول هشت تا ده نوکلئوتید که ردیف بازی آن به طور قراردادی تعیین می‌گردد، استفاده می‏شود. در این واکنش یک آغازگر منفرد نقاط مکمل خود را روی دو رشته‏ی DNA ژنومی می‌یابد و در آن نقاط به رشته‌های DNAمتصل می‌شود. چنانچه محل اتصال آغازگرها در روی دو رشته‏ی مقابل به هم نزدیک باشند(فاصله‏ای که DNA قابل تکثیر باشد)، ردیف بین آن دو نقطه طی واکنش PCR تکثیر خواهد شد. فراورده‌های واکنش PCRروی ژل آگارز از هم جدا می‏شوند. تولید هر باند بیانگر وجود شباهت زیاد بین ردیف بازی آغازگرها و ردیف بازی محل اتصال درDNA ژنوم است. به طور معمول هر آغازگر تکثیر چندین جایگاه مختلف را درDNA ژنومی هدایت خواهد کرد. وجود یا عدم وجود یک باند واحد در ژل های RAPD بیانگر جهش نقطه‌ای در محل اتصال آغازگرها و یا حذف یا (اضافه) شدن در ناحیه قابل تکثیر است. بنابراین چند شکلی در RAPDمعمولا به شکل حضور و غیاب یک باند پدیدار می‏شود. بدین معنی که نشان‌گرهای RAPD از نوع غالب‌اند و افرادی که دو نسخه از یک آلل دارند، به طور کمی از افرادی که یک نسخه از آن آلل را دارند، قابل تشخیص نیستند. تفاوت طول قطعه‏ها در RAPD از طریق تکثیر قطعه‌های DNA مکمل با ردیف‌های آغازگرهای اختیاری (ردیف مشخص ولی تصادفی) به‌دست می‌آیند. قطعه‏های تکثیر شده به صورت نوارهایی با وزن مولکولی متفاوت به‌طور مستقیم روی ژل قابل مشاهده‌اند (15).
مزایای RAPD
عدم نیاز به کاوشگر، مواد پرتوزا و غیره؛
امکان بررسی هم زمان چندین جایگاه در ژنوم؛
عدم نیاز به اطلاعات اولیه در مورد ریف DNA برای ساخت آغازگر(16).
معایب RAPD
عدم تکرار پذیری؛
حساسیت بسیار به آلودگی؛
در صورت تغییر شرایط محیطی ظهور باندهای جدید؛
نامعلوم بودن جایگاه نشان‌گر RAPD روی نقشه‌ی ژنتیکی(16).
1-3-3-2-3 تفاوت تک نوکلئوتیدی(SNP)تنوع‌ها و تفاوت‌هایی که به واسطه‏ی اختلاف در یک جایگاه نوکلئوتیدی(به علت جایگزینی، حذف یا ازدیاد) اتفاق می‌افتند، با عنوان تفاوت تک نوکلئوتیدی نامیده می‏شوند. این نوع از تنوع به‌وفور در ژنوم انسان اتفاق می‏افتد به طوری که مطالعات انجام گرفته توسط کاتانو-آنولز و گرس هوف (1998) در ژنوم انسان و اسب نشان می‏دهد که در فاصله‏ی هر دویست و پنجاه تا چهارصد نوکلئوتید یک SNP وجود دارد(17).
با اینکه‌SNP ها به وفور در ژنوم انسان یافت می‌شوند، ولی ایجاد و توسعه‌ی نشان‌گرهای SNP چندان آسان نیست. تهیه نشان‌گر‏های SNP شامل مراحل زیر است:
تعیین ردیف DNA اطراف SNP؛
تکثیر قطعه‌ای منحصر به فرد از DNA به کمک PCR به منظور غربال SNP؛
شناسایی SNP که شامل مشاهده‌ی دو آلل در افراد مختلف می‌باشد؛
مکان‌یابی نشان‌گر SNP و تعیین جایکاه خاص کروموزومی آن؛
تعیین فراوانی دو آلل در جمعیت؛
بررسی SNP در افراد و ژنوتیپ‌های مختلف(17).
برخی از معایب نشاگرهای SNP
SNPها به دلیل داشتن فقط دو آلل در یک جایگاه ژنی نسبت به نشان‌گر‌های چند آللی، اطلاعات کمتری را در نقشه‌های پیوستگی نشان می‌دهند؛
شناسایی نشان‌گرSNP بسیار پر‌هزینه و هم‌چنین زمان‌بر است(17).
1-3-3-2-4 نشان‌گرهای مبتنی برنقاط نشانمند از ردیف(STS)هر نشان‌گری که مبتنی بر واکنش PCR باشد و با استفاده از آغازگرهای اختصاصی (معمولا بیش از بیست نوکلئوتید) ایجاد شود، یک نقطه‌ی نشانمند از ردیف نامیده می‏شود، زیرا پیش از طراحی آغازگر، بی‏شک در یک مرحله ردیف‌یابی صورت گرفته است. نشان‌گرهایی همچون تفاوت طول قطعه‌های قابل تکثیر (ALP) و ریزماهواره‏ها از آن جهت که مستلزم ردیف‏یابی برای طراحی آغازگر به منظور تکثیر DNA در یک نقطه‌ی خاص هستند، ذیل STS دسته‌بندی می‌شوند:
-تفاوت طول قطعه‏های قابل تکثیر(ALP)
-ریز ماهواره‌ها (18).
1-3-3-2-4-1 تفاوت طول قطعه‏های قابل تکثیر(ALP)
ALP یکی از ساده‏ترین و سریع‏ترین نشان‌گرهای مبتنی بر PCR است. اگر ردیف باز‏های قطعه‏ای از DNA در یک موجود مشخص باشد (یا دست کم بخشی از دو انتهای آن قطعه معلوم باشد)، براساس آن می‏توان به طراحی و ساخت مصنوعی آغازگرهایی به طول بیست تا سی نوکلئوتید اقدام کرد. چنان‌چه نمونه‏های مختلف DNA توسط این آغازگرها و از طریق واکنش زنجیره‏ای پلی‌مراز تکثیر و سپس روی ژل الکتروفورز از هم جدا شوند، در صورت وجود اختلاف در طول قطعه‏ی قابل تکثیر، باندهایی به اندازه‏های مختلف تولید خواهند شد که بیانگر وقوع پدیده‏ی حذف یا اضافه در بین نمونه‏های مورد مطالعه است. این تفاوت در اندازه‏ی قطعه‏های قابل تکثیر که جهش‏های ژنتیک را نشان می‏دهد به عنوان نشان‌گرهای ژنتیک مورد استفاده قرار می‏گیرد(14).
مزایای ALP
از نظر کاربردی در بین نشان‌گرهای DNA،یکی از سریع ترین و ارزان‌ترین‌ها است؛
به‌کاربرد مواد پرتوزا یا بیوشیمیایی پیچیده نیاز ندارد؛
به‌تدارک، نگهداری و کاربرد کاوشگرها نیاز ندارد؛
بسیار اختصاصی عمل می‌کند، تکرار پذیری آن خوب است و تا حد بسیار زیادی می‌توان به نتایج آن اعتماد داشت؛
به‌مقدار خیلی کمی از DNA نیاز است؛
هم‌بارز بودن این نشان‌گر امکان تشخیص افراد خالص از هر یک از انواع افراد ناخالص را فراهم می‌آورد(14).
معایب ALP
طراحی و ساخت آغازگرها، به اطلاعات اولیه در مورد ردیف DNAژنوم مورد مطالعه نیاز دارد که با توجه به اینکه ژنوم بسیاری از موجودات به طور کامل در دسترس نیست این روش استفاده بسیار کمی دارد؛
هزینه‌ی اولیه مورد نیاز به منظور تولید تعداد کافی نشان‌گر ژنتیک با توزیع مناسب در سرتاسر ژنوم بسیار زیاد و مستلزم صرف وقت است(14).
1-3-3-2-4-2 ریزماهواره‌هاریزماهواره‏ها شامل واحدهای یک الی شش تایی تکرار شونده هستند که در ژنوم بیشتر یوکاریوت‏ها پراکنده‏شده‏اند. به طوری که در هر ده کیلو جفت باز از ردیف DNA دست کم یک ردیف ریزماهواره‏ای دیده می‏شود. طول ریز‌ماهواره‏ها معمولا کمتر از 100 جفت باز بوده و توسط دو ردیف منحصر به فرد در دو طرف محدود شده‏اند. ریزماهواره‏ها به سه گروه عمده‌ی تکرارهای کامل، تکرارهای ناکامل (معمولا توسط بازهای غیرتکرارشونده قطع می‌شوند) و تکرارهای مرکب(دو یا تعداد بیشتری از واحدهای مجاور یکدیگر) تقسیم می‏شوند. تعداد تکرارها در هر واحد بسیار متفاوت است. حداقل تعداد واحد تکرار‌شونده برای ریز ماهواره‏های دو نوکلئوتیدی به ترتیب ده و هفت بار تکرار تعیین شده است(21).
مزایای ریزماهواره‏ها
کاربرد آنها و تفسیر نتایج نسبتا ساده است؛
سیستم چند آللی(تا 11 آلل) از ویژگی‌های بارز این نوع نشان‌گر است؛
ریزماهواره‌ها بسیار متنوعند؛
به وفور در ژنوم یوکاریوت‏ها یافت می‏شوند؛
بیشتر ریزماهواره‏ها غیر‏عملکردی هستند؛
همبارز هستند [22].
1-4 فراوانی، توزیع و سازماندهی ریزماهواره‏ها در داخل ژنومریزماهواره‌ها بسیار فراوان بوده و در کل ژنوم موجودات به صورت تصادفی پراکنده اند. فراوانی ریزماهواره ها در بین موجودات زنده متفاوت است. برای مثال تخمین زده شده است که ژنوم انسان به طور میانگین ده برابر بیشتر از گیاهان ریزماهواره دارد. علاوه برDNA کروموزومی تعداد زیادی ریزماهواره در DNA کلروپلاست ها نیز گزارش شده است. به کمک روش‏هایی از قبیل دورگه‏گیری در ژل، نقشه‏یابی ژنتیکی و فیزیکی و هم چنین دورگه‏گیری در محل فلورسنت، ثابت شده است که ریزماهواره ها به طور یکنواخت در ژنوم پراکنده‏اند. اگرچه در برخی موارد می توانند به صورت مجتمع قرار گرفته باشند(12).
1-5 مکانیسم ایجاد تنوع در طول توالی‏های تکراریچنین فرض می‏شود که جهش در تعداد واحدهای تکرار شونده در هر یک ازDNA های تکرار شونده با یکی از دو سازوکار کراسینگ آور نامساوی(uco) یا جفت نشدن ناشی از سرخوردن در طول رشته (خطای همانندسازی DNA ) صورت می‏گیرد. بیشتر عقیده بر این است که ریزماهواره‏ها و ماهواره‏ها توسط سازوکار کراسینگ آور نامساوی ایجاد می‏شوند، ولی در مورد ریزماهواره‏ها برخی افراد یکی از دو سازوکار و برخی دیگر هر دو سازوکار را موثر می‏دانند(23).
1-5-1 کراسینگ اور نابرابرگاهی کراسینگ اور نابرابر در داخل تکرارهای ریزماهواره‏ای بین کروموزوم های مشابه یا خواهری اتفاق می‏افتد و سبب تغییر در تعداد واحدهای تکرار شونده می‏شود.(شکل 1-2).کراسینگ اور نابرابر می‏تواند هم در میوز و هم میتوز اتفاق بیفتد. چنین توجیه می‏شود که وجود نواحی تکرارشونده احتمالا مانع از ردیف شدن کامل در همولوگ یا کروموزوم‏های خواهری می‏شود. به نظرمی‏رسد که این نوترکیبی مکانیزم اصلی ایجاد تنوع مینی‏ستلایتی است(23).

شکل 1-2 کراسینگ آور و مبادلات نابرابر بین کروماتیدهای خواهری سبب ایجاد حذف شدگی یا الحاق می‌شود(23.)
1-5-2 عدم جفت شدن ناشی از سرخوردن DNA در طول رشته(خطاهای همانند سازی)گاهی DNA پلی‌مراز در طول همانند سازی در نواحی تکرار شونده‏ی ریز ماهواره‏ای سر می‏خورد و موجب تغییر در تعداد واحد تکرار شونده می‏شود. در حقیقت سر خوردن پلی‌مراز در طول نواحی تکراری موجب عدم جفت شدن کامل دو رشته‏ی DNA شده و در نهایت حلقه‌هایی در رشته‌ی الگو یا رشته‏ی جدید ایجاد می‏شود(شکل1-3). این امر مکانیسم اصلی به وجود آورنده‏ی چندشکلی در میکروستلایت‌هاست(23).

شکل 1-3 متزلزل بودن پلی‌مراز حین همانندسازی DNA می‏تواند طول تکرار را به اندازه یک یا دو واحد تغییر دهد(23).اگر نتیجه‏ی همانند سازی ایجاد واحد های تکرار شونده‏ی اضافی باشد، حلقه در رشته ی جدید و اگر نتیجه‌ی همانند سازی کاهش در تعداد واحد‏های تکرار شونده باشد، حلقه در رشته‏ی الگو تشکیل خواهد شد(23).
گلدستین و شلوترر فرضیه‏ی عدم جفت شدن ناشی از سر‏خوردن در طول رشته را نسبت به فرضیه کراسینگ آور نامساوی به دلایل زیر به واقعیت نزدیکتر دانسته‏اند:
الف)‌در انسان بسیاری از تغییرات ریز ماهواره‏ای موجب تغییر در نشان‌گر های مجاور ناحیه ی ریز ماهواره‏ای نمی‌شود. بنابراین در ایجاد چنین تغییراتی نوترکیبی بی‏تاثیر است. از آنجا که جهش در فرضیه کراسینگ اور نامساوی، وابسته به نوترکیبی است، تغییرات ریز ماهواره ای و عدم تغییر نقاط مجاور با این فرضیه قابل توجیه نیست.
ب)‌نقصان در ژن‏هایی که در نوترکیبی نقش اساسی دارند تاثیری در پایداری ریز ماهواره‏ها ندارد.
ج)‌مطالعات انجام گرفته در ساکارومایسزسرویزیه نشان می‏دهد که پایداری ریز ماهواره‏ها در سلول‏هایی که تقسیم میوز را انجام می‏دهند مشابه با یاخته ها در تقسیم میتوز است. با توجه به اینکه نوترکیبی در میوز بیشتر از میتوز است، پس اگر فرضیه‏ی کراسینگ اور نامساوی صادق باشد، باید ریز ماهواره‏ها در میوز ناپایدارتر از میتوز باشد(23).
1-6 دامنه تنوع واحدهای تکرارشوندهدو مدل متفاوت برای توصیف دامنه‏ی تنوع تعداد واحدهای تکرار شونده‏ی ریز ماهواره‏ای وجود دارد:
1.مدل جهش گام به گام
2. مدل آللی نا محدود
1-6-1 مدل جهش گام به گاماگر فرض کنیم در ریزماهواره‏ها یک گام معادل تغییر در یک واحد تکرار شونده باشد، بنابر این مدل ریز ماهواره‏ها از نظر اندازه فقط در تعداد محدودی گام تفاوت دارند، به‌طوری که هر گام از گام بعدی به وسیله‏ی یک واحد تکرار شونده جدا می‏شود. در این مدل چنین فرض می‏شود که بسیاری از جهش‏های با فراوانی زیاد، فقط ریزماهواره‏ها را در یک گام یا دو گام‌(در یک زمان) تغییر می‏دهند. طرفداران این نظریه معتقدند که در بیشتر آزمایش‏ها، بیشترین تغییر در ساختار ریزماهواره‏ها مربوط به افزایش یا کاهش در یک واحد تکرار شونده بوده است(10).
1-6-2 مدل آللی نا‏محدودبر اساس این مدل هیچگونه محدودیتی در اندازه‏ی پتانسیل ریزماهواره‏ها وجود ندارد. از این رو تعداد نا محدودی از انتخاب‏ها می‌توانند اتفاق بیفتند که تمامی آنها احتمال یکسان را داشته باشند.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند که ترکیبی از این دو مدل(عموما تغییر در یک یا دو واحد تکرار شونده و به مقدار کمتر تغییرات بزرگتر) بهتر می‌تواند تغییرات جهشی در ریزماهواره‏ها را توضیح دهد(10).
1-7 مارکرهای STRتوالی‏های تکراری کوتاه پشت سر هم(STRS) ، توالی‏های تکرارشونده کوتاه با طول 1-13 نوکلئوتید هستند که به شکل سر به دم قرار می‏گیرند. در ژنوم انسان، معمول‏ترینSTR ، توالی دو نوکلئوتیدی [CA]n است،که در این فرمول n تعداد تکرارهاست که معمولا بین 5 تا 20 بار متغیر است(24).
1-8 کاربرد مارکرهای STRمارکرهایSTR کاربردهای فراوانی دارد که از مهمترین آنها تعیین هویت افراد است(25). تعیین هویت در موارد بسیاری کاربرد دارد که از جمله‏ی آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- مطالعات شجره‏ای و روابط فامیلی
2- شناسایی هویت قربانیان حوادث
3- تعیین هویت در موارد جنایی
4- ردیابی تاریخ بشر و مطالعات جمعیتی(26).
1-8-1 مطالعات شجره‏ای و روابط فامیلیاز مارکرهایSTR می توان برای بررسی خویشاوندی دو یا چند نفر استفاده کرد. این نوع مطالعه را آنالیز فامیلی می‌گویند و کاربرد متداول آن در بررسی رابطه والدین ـ فرزندی است(27).
هرساله بیش از 300000 مورد تست ابویت به منظور تعیین رابطه پدر فرزندی در ایالات متحده انجام می‏شود. این تست‏ها معمولا شامل یک مادر، یک کودک و یک یا چند پدر مدعی است. همانطور که می‏دانیم هر فرد دارای دو سری آلل می‏باشد که یک سری آن را از پدر و سری دیگر را از مادر دریافت کرده است. بدین منظور آلل‏های پدر و فرزند برای یافتن تعدادی از جایگاه‏هایSTR مورد بررسی قرار می‏گیرند. اساس این تست بر این است که در فقدان جهش، آلل‏های کودک باید مطابقت کاملی با آلل‏های پدری و مادری داشته باشد(28-29-30).

شکل 1-4 آلل‏های فرزندان مجموعه‏ای از آلل‏های والدین آنها می‏باشد(26).علاوه بر این بسیاری از افراد برای شناسایی اقوام خود از مارکرهایSTR استفاده می‏کنند. برای مثال با آنالیز STR های کروموزومY می توان نسبت فامیلی میان مردان یک خانواده را مشخص کرد. زیرا همان‌طور که می‏دانید کروموزومY توارث پدری دارد و از پدر به تمام پسران به ارث می‌رسد. پس طبیعی است که تمام پسران خانواده در همه‏ی نسل‌هاSTR های یکسانی روی کروموزوم Y خود داشته باشند. آزمایشی که بدین منظور انجام می‏گیرد آزمایش Y-filer نامیده می‏شود. به کمک این آزمایش می‏توان روابط میان برادرها، عمو و برادرزاده و... را مشخص نمود(27-31).
1-8-2 شناسایی هویت قربانیان حوادثفجایع بزرگ، طبیعی یا بدست بشر، می‌تواند جان افراد بسیاری را بگیرد، تست‏‏‏هایی که برای شناسایی قربانیان حادثه انجام می‏شود، تست تعیین هویت قربانیان حادثه نامیده می‏شود. از این تست در مواردی مانند سقوط هواپیما ،آتش سوزی‏های بزرگ و حوادث تروریستی استفاده می‏شود. در این قبیل حوادث با استفاده از اسامی افراد، خانواده‏های آنها شناسایی می‏شوند و پس از مراجعه‏ی خانواده‌ها، از اعضای خانواده شامل پدر، مادر، فرزند، خواهر و برادر نمونه‏ی DNA گرفته می‏شود و نواحی STR آنها بررسی می‏شود. پس از این مرحله با استفاده از DNAبه دست آمده از بقایای اجساد پروفایل ژنتیکی آنها تهیه می‏شود و در نهایت با مقایسه‏ی پروفایل‏های تهیه شده هویت قربانیان شناسایی می‏شود(32).
1-8-3 تعیین هویت در موارد جناییتعیین هویت در موارد جنایی شامل دو بخش می‏باشد:
شناسایی افراد مجهول الهویه
ردیابی مجرمین(25).
1-8-3-1 شناسایی افراد مجهول الهویههر ساله میلیون‏ها نفر در سراسر جهان تحت شرایط مشکوکی مفقود می‏شوند. بسیاری از این افراد قربانی فعالیت‏های مجرمانه از قبیل تجاوز و قتل می‏شوند و هویت آنها ناشناس باقی می‏ماند. در این موارد هم می‏توان از مارکرهای ژنتیکی موجود در DNA افراد برای تعیین هویت آنها استفاده کرد(33).
سه دسته نمونه در مورد افراد قربانی وجود دارد:
1-نمونه مستقیم از فرد قربانی
2-نمونه خانواده قربانی
3-نمونه‌های ناشناس باقی مانده از انسان در صحنه‏ی جرم
این نمونه‏ی باقی مانده می‏تواند استخوان، دندان، بافت، تار مو، لکه ی خون و یا هر چیز دیگری باشد(34).
1-8-3-2 ردیابی مجرمینعلاوه بر این می‏توان از آنالیز DNA برای ردیابی و شناسایی مجرمین استفاده کرد. این که فردی مرتکب جرم و جنایتی بشود و نمونه‌ای از DNA خود را به جا نگذارد، تقریبا غیرممکن است. مو، لکه‌های خون و حتی اثر انگشت، مقادیر بسیار جزئی از DNA را دارند که برای مطالعه با PCR کافی هستند. این بررسی‌ها لازم نیست که بلافاصله انجام شوند، زیرا در سال‌های اخیر، با آزمایش DNA روی مواد بایگانی شده، تعدادی از جنایات گذشته ـ با عنوان پرونده‌های مختومه ـ نیز روشن شده است(35).
باید به خاطر داشته باشیم که یک پروفایل DNA به تنهایی فاقد اعتبار است و کاربردی ندارد. همیشه برای بررسی یک پروفایل DNA نیاز است که یک مقایسه‏ای انجام شود:
1-نمونه ی مورد بررسی که با Q مشخص می شود
2-نمونه شناخته شده که با K نمایش داده می شود
در موارد جنایی، نمونه ی صحنه ی جرم (Q) با نمونه ی فرد مظنون (K) و یا مظانین (K1,K2,K3,K...) مقایسه می شود . در یک مورد بدون مظنون، نمونه ی صحنه ی جرم با نمونه هایی که در اطلاعات کامپیوتری از افراد سابقه دار وجود دارد، بررسی می شود . (K1,K….,KN)(34).

شکل 1-5 شناسائی مجرمین به کمک مارکرهای STR(26).1-8-4 ردیابی تاریخ بشر و مطالعات جمعیتیباستان شناسان با بررسی و مقایسه توالی DNA انسان‌های امروزی با افراد مرده، به کشف منشأ تکاملی انسان امروزی و مسیرهای استقرار انسان در کره زمین می‌پردازند. این زمینه تحقیقاتی آرکئوژنتیک نامیده می‌شود(35).
ردیابی مهاجرت انسانی در طول تاریخ با استفاده از آنالیز DNA روش نوینی است. هدف از این کار تخمین ارتباط میان جمعیت ها بر اساس شباهت‏ها و تفاوت‏هایDNA آنها است. به همین منظور پروژه‏ی عظیمی در سال2005 به منظور ردیابی تاریخ بشر انجام شد که در آن از ده ها هزار نفر از افراد در سراسر جهان آزمایش به عمل آمد. اساس کار بر این مطلب است که اگر تکامل ژنوم‏ها به دلیل انباشتگی جهش ها رخ داده باشد، بنابراین میزان اختلاف در توالی نوکلئوتید های دو ژنوم می تواند زمان حضور جد مشترک آنها را مشخص نماید. انتظار می رود دو ژنومی که اخیرا از یکدیگر جدا شده اند در مقایسه با دو ژنومی که جد مشترک آنها قدیمی‏تر است، اختلاف کمتری داشته باشند(36).
در مطالعه روی یافتن مبدا انسان‏های امروزی و الگوی جغرافیایی مهاجرت‏های بشر از مطالعه‏ی ژن‏ها در جمعیت‏ها می‏توان استفاده کرد. بدین منظور ژن‏های انتخابی جهت بررسی باید دارای گوناگونی باشند. در صورت فقدان گوناگونی ژن‏ها، اطلاعات فیلوژنتیکی بدست نمی‏آید، زیرا همه‏ی افراد حتی اگر به جمعیت‏های مجزایی تقسیم شده باشند که تنها به صورت متناوب با یکدیگر آمیزش داشته‏اند، همچنان دارای همانندی‏های بسیاری خواهند بود. بدین معنی که توالی DNA مورد استفاده در آنالیز فیلوژنتیکی باید از متنوع ترین توالی‏های متغیر باشد(36).
در انسان از سه نوع توالی استفاده می‏شود :
ژن های چند آللی مانند اعضای خانواده‏ی HLA، که اشکال بسیار متفاوتی دارند .
ریز ماهواره‏ها که STR ها نیز جز این گروه به حساب می‏آیند .
DNA میتوکندریایی که به دلیل فقدان سیستم‏های ترمیمی موجود در هسته‌های سلول انسان که نسبتا به سرعت دچار انباشتگی نوکلئوتیدی می‏شوند. انواع مختلف DNA میتوکندریایی موجود در یک گونه را هاپلوگروه می‏نامند(36).
باید توجه نمود که آلل‌ها و هاپلوگروه‌های مختلف به طور هم‌زمان در جمعیت‌ها وجود دارند. به این ترتیب این لوکوس‏ها چند شکلی بوده و به کمک مقایسه ترکیب آلل‌ها و یا هاپلوگروه‌های آنها می‌توان اطلاعات مربوط به وابستگی بین افراد مختلف را بدست آورد. به دلیل جهش‌های ایجاد شده در سلول‏های تولید مثلی هر یک از موجودات، آلل‏ها و هاپلوگروه‏های جدیدی در جمعیت ظاهر می‏شوند. هر یک از آلل‏ها، فراوانی آللی خود را دارند که در طول زمان به دلیل انتخاب طبیعی و تغییر ژنتیکی اتفاقی تغییر می‌کند. انتخاب طبیعی به دلیل تغییر در تناسب (توانائی یک موجود جهت بقا و تولید نسل) رخ می‌دهد و بنابر نظریه‌ی داروین منجر به حفظ انواع مناسب و از بین رفتن انواع زیان آور می‏گردد. به این ترتیب انتخاب طبیعی، فراوانی آلل‏های کاهنده‏ی تناسب را کم کرده و فراوانی آلل‏های افزاینده‌‌ی تناسب را افزایش می‏دهد. در حقیقت در یک جمعیت آلل‏های اندکی ایجاد می‏شوند که تاثیر قابل توجهی بر تناسب موجود داشته باشند، اما هم‌چنان فراوانی آنها به دلیل تغییر ژنتیکی اتفاقی که جز جدا نشدنی طبیعت تولد،تولید مثل و مرگ است در حال تغییر می‏باشد. به دلیل انتخاب طبیعی یا تغییر ژنتیکی اتفاقی ممکن است یک آلل در جمعیت غالب شده و فراوانی آن به صد در صد نیز برسد، به طوریکه این آلل در جمعیت تثبیت شود. اگر یک گونه به دو جمعیت تقسیم شود به طوریکه آمیزش‌های فراوانی بین دو جمعیت رخ ندهد، فراوانی آلل در دو جمعیت به طور مختلف تغییر می‌کند. بنابراین پس از چند ده نسل این دو جمعیت ویژگی‏های ژنتیکی مجزایی را کسب می‏کنند. سرانجام جایگزینی ژنی متفاوتی در این دو جمعیت اتفاق می‏افتد ولی حتی قبل از آن نیز می‏توان از روی اختلاف فراوانی آللی در دو جمعیت، آن دو را از هم باز شناخت(36).
محققان طی سال‏ها تحقیقات در سراسر جهان با استفاده از اصول تئوری اطلاعات، پارامترهای عمومی برای هر جمعیت را به منظور تعیین مقدار اطلاعاتی که مارکرهای STR در جمعیت‏ها به ما می‏دهند، تعریف کردند. در یک نمونه‏گیری از مارکرهای افراد از سراسر جهان، مارکرهایی که بیشترین چندشکلی را در میان جمعیت‏های مختلف داشتند و منحصر به جمعیت‏های خاص بودند، انتخاب شدند .امروزه از این مارکرها برای بررسی تنوع و تفاوت میان جمعیت‏ها استفاده می‏شود(37).
1-9 سایر کاربردهای مارکرهای STRمارکرهای مختلف STR تحت عنوان کیت های تجاری مختلف در کنار تست‏های تعیین هویت کاربردهای گسترده‏ی دیگری دارند که از مهم ترین آنها می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:
جمع آوری سلول های جنینی از خون مادر؛
بیماری های نقشه‏ی ژنومی؛
مشخص نمودن خطوط سلولی؛
تعیین هویت افراد استفاده کننده‏ی سرنگ مشترک؛
تشخیص کلون‏های موفق؛
بررسی و نظارت بر روی پیوند عضو؛
تشخیص کایمرهای ژنتیکی؛
تشخیص تومورهای سرطانی(26).
1-9-1 جمع آوری سلول های جنینی از خون مادرهنگامی که یک خانم باردار است تعدادی از سلول‌های جنینی می‏توانند از راه جفت وارد جریان خون مادر شوند. جمع‌آوری این سلول ها که تحت عنوان micro chimerism خوانده می‏شود و بررسی آنها با مارکرهای STR یک روش غیر تهاجمی برای تعیین رابطه‌ی پدر فرزندی است. همچنین با استفاده از این روش می‏توان جنسیت جنین را نیز تعیین نمود(26).
1-9-2 نقشه‏ی ژنوم بیماری‏ها
اسکن ژنوم انسان برای شناسایی نقشه ژنوم بیماری‏ها به طور معمول با استفاده از حدود چهارصد نشان‌گر STR در سراسر ژنوم در فواصل 10 سانتی مورگان انجام می‏شود. مرکز تحقیقات بیماری‏های ارثی در طول سال ها مطالعات و آزمایشات بسیاری را روی صدها نفر با استفاده از مارکرهای STR انجام داده است. هدف از این آزمایشات یافتن ارتباط میان فراوانی آللی در جمعیت های مختلف و بیماری های ژنتیکی بود. در پژوهش‌های صورت یافته ارتباط میان برخی مارکرها و بیماری‏ها مشخص شد. پس از آن از مارکر‏های مذکور می‏توان برای شناسایی تعیین دقیق محل ناشناخته‏ی ژن بیماری استفاده کرد(26).
1-9-3 تعیین هویت افراد استفاده کننده از سرنگ مشترکیکی دیگر از کاربردهای مارکرهایSTR نشان دادن به اشتراک گذاری سرنگ در میان مصرف کنندگان مواد مخدر است. با این روش و با استفاده ازجایگاه D8 آزمایشگاه قادر به تشخیص هویت فرد و یا افرادی است که از یک سرنگ مشترک برای تزریق مواد مخدر استفاده کرده‏اند. با این روش می‏توان هویت شخصی را که منشا انتقال بیماری عفونی بوده و از سرنگ مشترک با سایر افراد استفاده می‏کرده تعیین نمود(26).
1-9-4 تشخیص کلون‏های موفقهنگامی که یک موجود کلون می‏شود ازSTR Typing برای آزمایش آن موجود استفاده می‏شود. برای مثال در کلون کردن موجوداتی مانند سگ و گربه. این روش برای آزمودن میزان موفقیت در کلون کردن به کار می‏رود. اگر یک پروفایل STR یکسان میان موجود کلون شده و سلول‎های مادری اولیه مشاهده نشود، در این صورت کلون کردن موفقیت آمیز نبوده(26).
1-9-5 بررسی و نظارت روی پیوند عضواز کاربردهای دیگر مارکرهای STR، نظارت پیوند سلول‏های پیوند شده بعد از پیوند مغز استخوان است، آزمایش STR از فردی که پیوند گرفته می‏تواند در تشخیص نارسایی پیوند مفید واقع شود(26).
1-9-6 تشخیص کایمرهای ژنتیکیChimerism حضور دو خط سلولی ژنتیکی متفاوت در یک ارگانیسم است که می‏تواند از طریق پیوند سلول‏های بنیادی خونی و یا انتقال خون و یا به طور ارثی در شخص اتفاق بیفتد. در سال 2004 آزمایشی روی افراد دهنده و گیرنده‏ی پیوند انجام شد که توانایی بالای 27 نشان‌گر STR به کار گرفته شده، ازجمله نشان‌گرهای CODIS در تشخیص کایمرها شگفت انگیز بود(26).
1-9-7 مشخص نمودن خطوط سلولیدر آزمایشگاه خطوط سلولی می‏توانند با سایر خطوط سلولی آلوده شوند. در نتیجه ممکن است با هم مخلوط و یا به یکدیگر تبدیل شوند احراز هویت خط سلولی انسان در حال حاضر به وسیله ی سازمانی در آمریکا انجام شده است. به کمک مارکرهای STR می‏توان آلودگی متقاطع بین خطوط سلولی مختلف را به سرعت کشف کرد و همچنین می‏توان برای مشخص کردن خطوط سلولی انسان به عنوان یک مرجع جهانی سود جست. در طول چند سال گذشته بیش از 500 خط سلولی از انسان به کمک این روش و با استفاده از 8 جایگاه STR بدست آمده است(26).
1-9-8 تشخیص تومورهای سرطانیفقدان هتروزیگوسیتی (LOH) پدیده‏ای است که در آن حذف در یک ناحیه‏ی لوکوس منجر به عدم تکثیر در PCR می‏شود، به طوری که یک هتروزیگوت واقعی به عنوان یک هموزیگوت به نظر می رسد. این پدیده در بسیاری از افراد مبتلا به تومورهای سرطانی دیده می‏شود. بررسی روی بافت های سرطانی با بافت نرمال با استفاده از STR نشان می‏دهد که جایگاه های مختلف در بافت سالم ارتفاع بلندتری نسبت به بافت های سرطانی نشان می دهند؛چرا که LOH سبب حذف در آن ناحیه شده است(26).
1-10 روش‏های کلی شناسایی هویت افراد در سطح مولکولیدو روش کلی برای شناسایی هویت افراد در سطح مولکولی عبارتند از:
اثر انگشت ژنتیکی از طریق هیبرید کردن با DNA جستجوگر
تعیین الگوی DNA با PCR توالی‌های کوتاه تکراری(38).
1-10-1 روش انگشت‌نگاری ژنتیکی از طریق هیبرید کردن با DNA جستجوگراولین روشی که در آنالیز DNA با هدف شناسایی افراد به کار رفت، روشی بود که در اواسط دهه 1980 توسط سر آلک جفری از دانشگاه لیستر ارائه شد . این روش براساس نوع دیگری از تنوع ژنوم انسان، موسوم به توالی تکراری بسیار متغیر پراکنده بود. همانگونه که از نام این توالی‌ها بر می‌آید، این توالی‌ها عبارتند از یک توالی تکراری که در جایگاه مختلفی‌(به‌طور پراکنده) از ژنوم انسان وجود دارد. نکته کلیدی این توالی‌ها این است که جایگاه ژنتیکی آنها متنوع است و در افراد مختلف در جایگاه‌های مختلفی از ژنوم قرار دارند(38).
توالی که در ابتدا برای انگشت‌نگاری ژنتیکی بکار رفت، توالی GGGCAGGANG (N: هریک از چهار نوکلئوتید) بود. برای تهیه اثر انگشت یک نمونه، DNA آن را با آنزیم محدودگر برش می‌دهند و قطعات حاصل را با استفاده از الکتروفورز ژل آگارز از هم تفکیک کرده و با آزمون ساترن بلات مورد بررسی قرار می‌دهند. هیبریداسیون با جستجوگری که دارای این توالی بود چند سری از نوارها را مشخص کرد. هریک از این نوارها مربوط به قطعه‌ای از DNA هضم شده بود که دارای این توالی تکراری بود. به دلیل تنوع جایگاه‌های این توالی اگر این آزمون با نمونه DNA فرد دیگری تکرار شود، نتیجه متفاوتی به دست می‌آید و می‌توان نتایج حاصل را انگشت‌نگاری ژنتیک این افراد محسوب نمود . در شکل 1-6 مراحل انگشت نگاری ژنتیکی نشان داده شده است(38).

شکل 1-6 مراحل انگشت نگاری ژنتیکی(38)
1-10-1-1 محدودیت‏های روش انگشت نگاریاین روش در کارهای جنایی خود را بسیار ارزشمند نشان داد اما سه محدودیت داشت:
مقادیر بالایی از DNA برای انجام آزمون مورد نیاز است، زیرا این روش نیازمند آنالیز هیبریداسیون است. برای انگشت‌نگاری نمی‌توان از مقادیر اندک DNA موجود در مو و لکه‌های خون استفاده کرد.
بحث کردن در مورد الگوهای حاصل از انگشت‌نگاری مشکل است، زیرا نوارهای حاصل شدت و ضعف‌های متفاوتی دارند. از نظر قانونی، کوچک‌ترین اختلاف شدت در انگشت‌نگاری ژنتیکی یک متهم برای برائت او کافی است.
با وجود اینکه جایگاه‌های تکراری پراکنده بسیار متنوع هستند، اما اندک احتمالی نیز برای یکسان بودن یا حداقل تشابه الگوی حاصل از دو فرد وجود دارد. این موضوع می‌تواند منجر به برائت یک متهم شود(38).
1-10-2 روش پروفایلینگ
روش قدرتمند پروفایلینگ DNA چنین مشکلاتی را ندارد. در پروفایلینگ از توالی‌های معروف به توالی‌های چند شکلی STR استفاده می‌شود. در این روش، به وسیله PCR با پرایمرهایی که به توالی‌های جانبی STR می‌چسبند، به سرعت می‌توان مقادیر بسیار اندک DNA را افزایش داد. بعد از PCR، محصولات از نظر اندازه نوارها یا وجود نوارهایی که الل‌ یا آلل‌های موجود در نمونه DNAی مورد آزمون هستند، با الکتروفورز ژل آگارز بررسی می‌شوند. روش پروفایلینگ DNA، به دلیل استفاده از PCR بسیار حساس است و امکان انجام آزمون روی مو و دیگر نمونه‌هایی که مقادیر اندکی DNA دارند، فراهم می‌آورد. در نتایج حاصل نیز شکی وجود ندارد و مقایسه میان پروفایل‌های DNA معمولا به عنوان یک مدرک پذیرفته می‌شود. با استفاده از این روش امکان اینکه دو نفر، البته بجز دوقلوهای یکسان، دارای پروفایل‌ مشابهی باشند برابر یک در 1015 می‌باشد. با توجه به جمعیت کره زمین که حدود 109×6 می‌باشد، امکان تشابه آماری پروفایل مربوطه در دو نفر به قدری اندک است که می‌تواند غیرممکن تلقی گردد. نوع هر STR با PCR بوسیله پرایمرهایی که با فلورسنت نشاندار شده‌اند و به دو طرف نواحی تکرار شونده متصل می‌گردند، تعیین می‌شود. سپس الل‌های موجود در STRها با تعیین اندازه به وسیله ژل الکتروفورز موئینه‌ای مشخص می‌شوند. دو یا چند STR می‌تواند با PCR چندگانه مشخص گردد، مشروط به اینکه محصولات از لحاظ اندازه همپوشانی نداشته باشند یا هر جفت پرایمر با فلورسانت متفاوتی نشاندار شده باشند تا امکان تشخیص در ژل الکتروفورز موئینه را داشته باشند. در شکل 1-7 مراحل روش پروفایلینگ نشان داده شده است‌(38).

شکل 1-7 مراحل پروفایلینگ ‌DNA(36).1-11 تاریخچه استفاده از مارکرهایSTR
مارکرهای STRبرای اولین بار به عنوان ابزاری قوی در تست تعیین هویت انسانی در سال 1990 به‌کار گرفته شدند. دستگاه پزشکی قانونی ((FSS مطالعه برای شناسایی جایگاه‌های جدید و ارتباط جایگاه های شناخته شده با تنوع در جمعیت‏ها را آغاز کرد. پس از آن پلیس سلطنتی کانادا (RCMP) به همراه تعدادی از آزمایشگاه‌های اروپا تلاش‌های اولیه را در رابطه با جایگاه های STR آغاز کردند. اولین جایگاه‏های مورد استفاده شامل چهار جایگاه TH01،VWA ، FES/FPS و.F13A1 نسل دوم کیت‌ها ((SGM شامل جایگاه‌های TH01، VWA‌، FGA ،D8S1179 ،D18S51 و D21S11 بود. پایگاه داده‌های ملی DNA انگلستان ((NDNAD در سال 1995 جایگاه ژن آمیلوژنین (برای تعیین جنسیت) را به کیت SGM اضافه کرد. با توجه به تکنولوژی STR Typingو موفقیت‏هایی که در این زمینه در انگلستان به‌دست آمد، FBI درصدد برآمد که با استفاده از لوکوس‌های STR، بنیان CODIS را شکل دهد(41).
1-12 CODIS چیست؟سیستم شاخص اندیس‌دهی ترکیبی CODISشامل سیزده جایگاه STRاست. در شکل 1-8 محل قرارگیری این جایگاه‌ها روی کروموزوم‌های انسان نشان داده شده‌اند. نرم افزار CODIS در سال 1990 به عنوان نرم افزاری برای FBI تاسیس گردید. این نرم افزار در صورت اولیه برای آنالیز پروفایل‏های RFLP مورد استفاده قرار می‏گرفت که در بانک اطلاعاتی قابل جستجو بود. تکنولوژی DNA پزشکی قانونی و تکنولوژی کامپیوتری با یکدیگر ادغام گردیدند و باعث بهبود این نرم افزار شدند و این بهبود در جهت نیاز‌های پزشکی قانونی صورت گرفت. در سال 1997نرم افزار CODIS بر اساس مارکرهای STR طراحی شد. سیزده جایگاه STRکه امروزه تحت عنوان CODIS خوانده می‏شوند، عبارتند‌از:
D8S2179
D21S11
D7S820
CSF1PO
D3S1358
TH01
D13S317
D16S539
VWA
TPOX
D18S51
D5S818
FGA (42).

شکل 1-8 جایگاه‌های CODIS روی کروموزوم های انسان(25).1-13 کیت مورد استفاده در تعیین هویت
برای تعیین هویت از کیتAmp FI STR Identifiler PCR Amplification استفاده می‌شود، که حاوی 15 جایگاه تترانوکلئوتید STRبه همراه مارکر آمیلوژنین که برای تشخیص جنسیت به کار می‏رود می‏باشد. از این پانزده جایگاه، سیزده جایگاه، جایگاه‌های شناخته شده‏ی سیستم اندیس دهی ترکیبی‌(CODIS) هستند، اما علاوه بر آنها دو جایگاه دیگر هم در این کیت گنجانده شده است. جدول(۱-1) نشان دهنده‌ی نام جایگاه‏های موجود در CODIS، به همراه موقعیت کروموزومی هر یک از جایگاه‏ها و آلل‏های موجود در هر جایگاه است(43).
جدول 1-1 جایگاه‏های موجود در کیت ABIآلل‌های موجود در هر جایگاه موقعیت کروموزومی نام جایگاه
8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18,19 8 D8S2179


24,24.2,25,26,27,28,28.2,29,29.2,
30,30.2,31,31.2,32,32.2,33,33.2,
34,34.2,35,35.2,36,37,38 21q11.2-q21 D21S11
6,7,8,9,10,11,12,13,14,15 7q11.21-22 D7S820
6,7,8,9,10,11,12,13,14,15 5q33.3-34 CSF1PO
12,13,14,15.16,17,18,19 3p D3S1358
4,5,6,7,8,9,9.3,10,11,13.3 11p15.5 TH01
8,9,10,11,12,13,14,15 13q22-31 D13S317
5,8,9,10,11,12,13,14,15 16q24-qter D16S539
15,16,17,18,19,20,21,22,23,24,25,
26,27,28 2q35-37.1 D2S1338
9,10,11,12,12.2,13,13.2,14,14.2,15,
15.2,16,16.2,17,17.2 19q12-13.1 D19S433
11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,21,
22,23,24 12p12-pter VWA
6,7,8,9,10,11,12,13 2p23-2per TPOX
7,9,10,10.2,11,12,13,13.2,14,14.2,
15,16,17,18,19,20,21,22,23,24,25
26,27 18q21.3 D18S51
X,Y Amelogenin
7,8,9,10,11,12,13,14,15,16 5q21-31 D5S818
17,18,19,20,21,22,23,24,25,26,26.2
27,28,29,30,30.2,31.2,32.2,33.2,
42.2,43.2,44.2,45.2,46.2,47.2,48.2
50.2,51.2 4q28 FGA
1-14 معرفی استان‏ها1-14-1 استان کرمانشاه
کرمانشاه یکی از باستانی‌ترین شهرهای ایران است و بر اساس افسانه ها توسط طهمورث دیوبند - پادشاه افسانه‌ای پیشدادیان ساخته شده است. برخی از مورخین بنای آن را به بهرام پادشاه ساسانی نسبت می‌دهند. کرمانشاه در زمان قباد اول و انوشیروان ساسانی به اوج عظمت خود رسید. در اوایل حکومت شاه اسماعیل صفوی سلطان مراد آق قویونلو با 70 هزار نفر کرمانشاه و همدان را اشغال کرد. صفویه برای جلوگیری از تجاوز احتمالی امپراطوری عثمانی این شهر را مورد توجه قرار داد. در زمان شیخ علیخان زنگنه صدر اعظم صفوی به آبادانی و رونق کرمانشاه افزوده شد. تاورنیه، جهانگرد و بازرگان فرانسوی، درباره کرمانشاه چنین نوشته‌ است: ” هم زمان با حمله افغان و سقوط اصفهان که طومار فرمانروایی خاندان صفوی در نوردیده شد، کرمانشاه به جرم قرب جوار، با تهاجم عثمانی‌ها مواجه گردید و بار دیگر شهر رو به خرابی نهاد.“ نادر شاه به منظور آمادگی در مقابل تجاوز عثمانی‌ها، به این شهر توجهی خاص مبذول داشت. در زمان نادر شاه این شهر مورد هجوم عثمانی‌ها قرار گرفت. اما نادرشاه عثمانی‌ها را به عقب راند، ولی در اواخر زندگی نادرشاه، کرمانشاه با محاصره و تاراج عثمانی‌ها مواجه شد. کرمانشاه در عهد زندیه دستخوش آشوب فراوانی گردید. به طوری‌که درکتاب ”تحفه العالم“ عبدالصیف جزایری از کرمانشاه به عنوان خرابه نام برده شده است. در دوره قاجار تا حدی از حملات عثمانی‌ها به ناحیه کرمانشاه کاسته شد. در سال 1267ه.ق، امام قلی میرزا از طرف ناصرالدین شاه به سرحدداری کرمانشاه منصوب شد و مدت 25 سال در این شهر حکومت کرد و در همین دوره بناهایی را احداث و به یادگار گذاشت. این شهر در جنبش مشروطه سهمی به سزا داشت و در جنگ جهانی اول و دوم به تصرف قوای بیگانه درآمد و پس از پایان جنگ تخلیه شد. در نتیجه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، این شهر خسارات زیادی دید و پس از جنگ اقدامات مؤثری در جهت بازسازی آن صورت گرفت. در حال حاضر شهر کرمانشاه، مرکز استان کرمانشاه یکی از هفت کلانشهر کشور(تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرمانشاه و اهواز) است‌(44).
1-14-1-1 موقعیت جغرافیایی
استان کرمانشاه در موقعیت ۳۴ درجه شرقی و ۴۷ درجه شمالی شمالی قرار دارد. از شمال به کردستان، از غرب به کشور عراق، از شرق به استان لرستان و همدان و از جنوب به استان ایلام محدود می گردد. شهرستان‌های این استان عبارت‌اند از: اسلام‌آباد غرب، سنقر، پاوه، صحنه، ثلاث باباجانی، قصر شیرین، جوانرود، دالاهو، روانسر، کرمانشاه، کنگاور، گیلان غرب، سر‌پل ذهاب، هرسین. در شکل1-13 استان کرمانشاه به همراه شهرستان‌های آن دیده می‌شود(44).

شکل 1-9 موقعیت جغرافیائی استان کرمانشاه)44.(1-14-2 استان یَزدیزد سرزمینی کهن با پیشینه‌ای در خور توجه، در تاریخ پر فراز و نشیب ایران است. نام یزد برای اولین بار در آثار دوره‌ی ماد‌ها (701 تا 550 قبل از میلاد) دیده می‌شود که گواهی بر قدمت سه هزار ساله‌ی این سرزمین است. در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی نیز در اسناد و کتیبه‌ها بار‌ها به نام یزد برمی‌خوریم(45).
حسن پیر‌نیا، در کتاب خود،"ایران باستان"،به نقل از تاریخ هرودوت، مورخ یونانی(484 تا 420 قبل از میلاد)، بر مبنای کتیبه‌های داریوش، یزد را بنا بر رسم یونانیان، به نام ایساتیس می‌خواند. وی می‌افزاید: یزد در عصر اشکانی در قلمرو حکومت مهرداد اول بود و در این شهر به نام او سکه ضرب می‌کردند. در دوره‌ی پادشاهی اردشیر بابکان، (241-224‌م) بنیان‌گذار سلسله‌ی ساسانی، یزد زیر نفوذ او بود. پس از ظهور اسلام و فروپاشی دولت ساسانی، در زمان خلافت عمر، و به روایت برخی، در دوران عثمان (دهه ی سوم هجری)، شهر یزد و نواحی آن فتح شد. از آن زمان تا پایان حکومت امویان، فرمانروایان عرب بر این ولایت حکم‌رانی می‌کردند. چنان‌که آمده است، در دوران خلافت حضرت علی(ع)، مسلم ابن زیاد، والی فارس، مالیات یزد را هم می‌گرفت. چنین بود تا هنگامی‌که به‌دست خود ایرانیان، حکومت های مستقل و نیمه مستقلی تشکیل شد و فرمانروایان ایرانی بر ولایت یزد حاکم شدند(45).
مرکز این استان، شهر یزد است. یزد منطقه‌ای خشک و بیابانی است. گروه بزرگی از زرتشتیان ایران در استان یزد و بویژه شهر یزد زندگی می‌کنند. زبان مردم استان یزد فارسی با لهجه یزدی است. آبادی نشینی در این منطقه از قدمت طولانی برخوردار است. این سرزمین از گذرگاه‌های مهم در ادوار تاریخی محسوب می‌شده‌ است. این ناحیه در دوره هخامنشیان از راه‌های معتبر موسسه‌های راهداری، مراکز پستی و چاپاری برخوردار بوده‌است. راهداری در یزد قدیم چنان اهمیتی داشت که خاندان آل مظفر از منصب راهداری ناحیه میبد به پادشاهی رسیدند. با این‌همه این استان از درگیری‌ها و جنگ‌های تاریخ کشور ایران تا حدودی ایمنی داشته‌است. سخت‌گذر بودن راه‌ها به همراه محدودیت منابع آبی مانع عمده تسخیر این منطقه توسط بعضی از حکومت های بزرگ و کوچک حاشیه و پیرامون این منطقه در طول تاریخ بوده‌است. همان طور که در شکل 1-14 دیده می شود استان یزد دارای شهرستان های ابرکوه، اردکان، بافق، بهاباد، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، میبد و یزد می باشد که شهرستان های مهریز و تفت از آب و هوای خوبی برخوردار می باشد (45).
1-14-2-1 موقعیت جغرافیایی
استان یزد در مرکز ایران در قلمرو سلسله جبال مرکزی ایران بین عرض های جغرافیایی 29 درجه و 48 دقیقه تا 33 درجه و 30 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 52 درجه و 45 دقیقه تا 56 درجه و 30 دقیقه شرقی از نصف النهار مبدا قرار گرفته است. استان یزد از سرزمین‌های تاریخی است که در میان ایالت های قدیمی و بزرگ پارس، اصفهان، کرمان و خراسان قرار داشته‌است(45).

شکل 1-10 موقعیت جغرافیائی استان یزد(45).1-15 هدف از تحقیق:آنچه که باعث استفاده از مارکرهای STR در جمعیت شناسی شده است، این واقعیت است که درجه فراوانی آللی هر مارکر STR در هر جمعیت منحصر به فرد است. در حقیقت طبق مطالعات انجام شده فراوانی آلل‏های STR در نژاد‏های مختلف و حتی در مناطق جغرافیایی خاص، تفاوت‏هایی را نشان داده است. بنابراین بررسی هر یک از لوکوس های STR در هر نژاد یا جمعیت خاص برای تفسیر صحت نتایج حاصل از انجام آزمایش های تعین الگوی ژنتیکی به کمکSTR و انجام محاسبات آماری مربوطه امری ضروری است. برای بهره گیری از فواید این فناوری نوپا در زمینه‏ی تشخیص افراد، ضروری است تا فراوانی آللی لوکوس‏هایSTR مختلف در جمعیت بومی کشور مورد بررسی قرار گیرند (45).
مطالعات گذشته روی جمعیت های ایرانی، حضور تعدادی از آلل‏ها را با پلی مورفیسم بالا نشان می‏دهد‌(37-46.)
هدف از این مطالعه به دست آوردن پارامترهای جمعیتی بر اساس فراوانی آللی به دست آمده از شانزده جایگاه STR، در جمعیت‏های کرمانشاه و یزد به منظور بررسی تفاوت ژنتیکی میان این دو جمعیت و سایر جمعیت‏ها می‏باشد.

فصل دوم
2-1 نمونه‌گیریبرای نمونه‌گیری از اقوام کرد و یزد از نمونه هایی که به آزمایشگاه ژنتیک پزشکی تهران رجوع می‌کردند، استفاده شد. پس ازکسب رضایت نامه 4 میلی لیتر خون محیطی از افراد غیر خویشاوند بر اساس محل تولد و اطلاعات مربوط به سه نسل گذشته (پدری و مادری) تهیه شد و در لوله‌های حاوی ماده ضد انعقاد (EDTA) ریخته شد برای تکمیل نمونه‌های یزدی از همکاری آزمایشگاهی در یزد استفاده گردید و برای نمونه‌های کرد به استان کرمانشاه رفته و از آزمایشگاه بیمارستان طالقانی نمونه‌گیری به عمل آمد.
2-2 استخراج DNA به روش نمک اشباعاستخراج DNA با استفاده از روش استاندارد نمک اشباع طبق مراحل زیر انجام شد:
۱- ۳ میلی لیتر از نمونه‌ی خون محیطی حاوی ماده‌ی ضد انعقاد EDTA، داخل فالکون ۱۵ میلی لیتری ریخته شد و با استفاده از آب مقطر سرد به حجم ۱۰ میلی لیتر رسانده شد. سپس فالکون به شدت حرکت داده شد این کار جهت لیز بهتر گلبول‌های قرمز از طریق فرآیند تورژسانس می‌باشد. سپس نمونه را در دستگاه EBA 20 Hettich zentrifugen به مدت ۱۰ دقیقه با دور ۵۰۰۰ سانتریفیوژ شد و محلول رویی خارج گردید و رسوب انتهایی فالکون نگه داشته شد.
۲- با افزودن آب مقطر سرد به رسوب، حجم آن به ۱۰ میلی لیتر رسانده شد و مجدداً با همان شرایط ذکر شده آن را سانتریفیوژ گردید و رسوب حاصل که حاوی گلبول‌های سفید است نگه داشته شد.
۳- پس از افزودن ml10 محلول I استخراج DNA به رسوب، حجم آن به ۱۰ میلی لیتر رسانده شد. سپس در شرایط ذکر شده آن را سانتریفوژ کرده و محلول رویی آن دور ریخته شد.
جدول2-1 محلولI استخراج DNA (محلول لیز کننده گلبول‌های قرمز)غلظت مواد
10 mM Tris-Hcl: pH:7.5
0.32 mM Sacarose
5 mM MgCl2
%1 Triton X-100
4-5/۱ میلی لیتر از محلول II استخراج DNA(از قبل تهیه شده به شرح زیر)، lμ ۲۵ سدیم دو دسیل سولفات ‌ SDS و lμ ۲۰ پروتئیناز K به رسوب سفید رنگ انتهای فالکون افزوده شد.
جدول 2-2 محلول II استخراج DNA (محلول لیز کننده گلبول‌های سفید)غلظت مواد
10 mM Tris-HCl: pH:8.2
2mM EDTA: pH:8
0.45mM NaCl
۵- نمونه‌ها به مدت ۳۰ تا ۴۵ دقیقه در دمایc° ۵۶ و یا به مدت یک شب در دمایc° ۳۷ در انکوباتور قرار داده شد تا رسوب حل شود.
۶- پس از افزودن lμ ۵۰۰ نمک اشباع به نمونه، به آرامی تکان داده شد و به مدت ۱۰ دقیقه در ۴۰۰۰ دور سانتریفیوژ شد. سپس محلول رویی به یک فالکون حاوی ۲ میلی لیتر اتانول خالص (۱۰۰ درصد) انتقال یافت و به آرامی حرکت داده شد تا کلاف DNA شکل بگیرد.
۷- کلاف DNA توسط سمپلر به درون یک ویال حاوی ۱ میلی لیتر الکل ۷۰ درصد انتقال یافت تا الکل 100 خارج شود. در مرحله‌ی بعدی ویال را به مدت ۳ دقیقه در ۱۳۰۰۰ دور در دستگاه 20 Hettich zentrifugen Mikro سانتریفیوژ گشت.
۸- محلول رویی دور ریخته شد و ویال حاوی DNA به مدت ۵ دقیقه در انکوباتور قرار داده شد تا اتانول کاملاً تبخیر گردد.
۹- بر حسب میزان DNA بین ۵۰ تا ۳۰۰ ماکرولیتر TE به آن افزوده و به مدت یک شب در انکوباتور C°۳۷ قرار داده شد تا DNA به طور کامل حل شود.
جدول 2-3 ترکیبات TEغلظت محتویات
10mM Tris-Hcl, PH:7.6

Text of Final Project -فایل پروژه - ریسرچ-.Pdf)

-2-4-2 پارامترهای عملیاتی 30........................................
-3-4-2 پارامترهای دینامیکی31
-5-2 محاسبه پارامترهای دینامیکی ماشین سنکرون بر اساس پارامترهای اساسی
ماشین31
-1-5-2 محاسبه راکتانسهای ماشین 33..................................................................................
-2-5-2 محاسبه ثابت زمانی های ماشین35
5
-6-2 مراتب مختلف مدلهای ماشین سنکرون بر اساس مدل دو محوری پارک37
فصل سوم: بررسی روشهای شناسایی پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون..39
-1-3 مروری بر پیشینه شناسایی پارامترهای ژنراتورهای سنکرون 40..............................
-2-3 انواع روشهای تعیین پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون 42................................
-1-2-3 روشهای کلاسیک اندازه گیری پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای شبکه42
-2-2-3 روشهای جدید تعیین پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون43
فصل چهارم: شناسایی بلادرنگ پارامترهای ژنراتور سنکرون با استفاده از شبکه عصبی
مصنوعی ....45
-1-4 کلیات و اصول کارشبکه های عصبی 46....................................
-2-4 اصول کار شبکه عصبی تخمین گر پارامترها46
-1-2-4 دادههای آموزشی و آموزش شبکه عصبی.48
-2-2-4 تست شبکه عصبی تخمینگر50
-3-4 نتایج 51...................................................................
-1-3-4 نمونههایی از نتایج شبکه عصبی تخمینگر53
-2-3-4 بررسی تحلیلی نتایج .89
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادات ...97
ضمیمهها100
ضمیمهالف- طرحهای بکار گرفته شده برای شبیهسازی ژنراتور سنکرون101
ضمیمهب- نمودار پارامترهای بکار گرفته شده در شبیهسازی ژنراتور سنکرون..105
منابع و ماخذ.110
6
فهرست جدول ها
عنوان شماره صفحه
1-2 : مراتب مختلف مدلهای ژنراتور سنکرون 24
1-4 : فهرست پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون 38
2-4 : نتایج شبکه عصبی در دوره آموزش و تست از دیدگاه فراوانی خطا 81
3-4 : نتایج شبکه عصبی در دوره آموزش و تست از دیدگاه دامنه خطا 82

7
فهرست شکلها
عنوان شماره صفحه
: 1-1 نمای کلی فرایند ارزیابی و بهبود سیستمهای قدرت 3
: 1-2 مدارهای استاتور و روتور ماشین سنکرون 9
:2-2 مدار معادل ماشین بر اساس تئوری پارک 13
:3-2 توزیع شار در ماشین سنکرون طی دورههای زیرگذرا، گذرا و ماندگار 18
:4-2 مدار معادل ژنراتور سنکرون در حالت ماندگار 19
:5-2 مدار معادل ماشین سنکرون در دوره گذرا 20
:6-2 مدار معادل ماشین سنکرون طی دوره زیر گذرا 20
:7-2 مدار معادل ماشین جهت استخراج ثابت زمانی های گذرای مدار باز 21
: 8-2 مدارمعادل ماشین جهت استخراج ثابت زمانی های زیر گذرای مدار باز 22
: :1-4 طرح کلی سلول عصبی انسان 32
:2-4 شکل کلی سلول عصبی مصنوعی 33
:3-4 ساختار شبکه عصبی توسعه یافته 33
:4-4 شکل کلی روش تهیه اطلاعات بهرهبرداری ژنراتورهای سنکرون 35
:5-4 آلگوریتم آموزش شبکه عصبی 36
:6-4 طرح کلی روش تست و بهرهبرداری از شبکه عصبی 37
:7-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند آموزش برای تخمین xd" 39
:8-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 39
:9-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 40
:10-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xd" 40
:11-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 41
:12-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 41
:13-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xd" 42

8
:14-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 42
:15-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 43
:16-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xd" 43
:17-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 44
:18-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 44
:19-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xd" 45
:20-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 45
:21-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحلهآموزش 46
:22-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xd" 46
:23-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 47
:24-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 47
:25-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند آموزش برای تخمین xq" 48
:26-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 48
:27-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 49
:28-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xq" 49
:29-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 50
:30-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 50
:31-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xq" 51
:32-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 51
:33-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 52
:34-4 نمودار خروجی شبکه عصبی تحت تست برای تخمین xq" 52
:35-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 53
:36-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 53
:37-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xq" 54
:38-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 54
:39-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 55
9
:40-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xq" 55
:41-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 56
:42-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 56
:43-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند برای تخمین Td" 57
:44-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 57
:45-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 58
:46-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Td" 58
:47-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 59
:48-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 59
:49-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Td" 60
:50-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 60
:51-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحلهآموزش 61
:52-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Td" 61
:53-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 62
:54-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 62
:55-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Td" 63
:56-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 63
:57-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 64
:58-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Td" 64
:59-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 65
:60-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 65
:61-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند آموزش برای تخمین Tq" 66
:62-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 66
:63-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 67
:64-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Tq" 67
:65-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 68
10
:66-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 68 :67-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Tq" 69 :68-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 69 :69-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحلهآموزش 70 :70-4 نمودار خروجی شبکه عصبی تحت تست برای تخمین Tq" 70 :71-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 71 :72-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 71 :73-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Tq" 72 :74-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش 72 :75-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش 73 :76-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Tq" 73 :77-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست 74 :78-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست 74 ض-:1 طرح شبیه سازی ژنراتور سنکرون متصل به شین بینهایت با اغتشاش تغییر 88 ناگهانی تحریک ض-:2 طرح شبیه سازی ژنراتور سنکرون متـصل بـه شـین بینهایـت بـا اغنـشاش 89 اتصالکوتاه درترمینال ژنراتور ض-:3 طرح شبیه سازی ژنراتور سنکرون متصل به شین بینهایت با اغتشاش تغییر 90 ناگهانی توان ورودی ض-:4 تغییرات مقادیر Xd بکار گرفته شده 92 ض-:5 تغییرات مقادیر Xd' بکار گرفته شده 92 ض-:6 تغییرات مقادیر Xd" بکار گرفته شده 92 ض-:7 تغییرات مقادیر Xq بکار گرفته شده 93 ض-:8 تغییرات مقادیر Xq" بکار گرفته شده 93 ض-:9 تغییرات مقادیر Xl بکار گرفته شده 93 ض-:10 تغییرات مقادیر Td' بکار گرفته شده 94 ض-:11 تغییرات مقادیر Td" بکار گرفته شده 94 11
ض-:12 تغییرات مقادیر Tq" بکار گرفته شده 94
ض-:13 تغییرات مقادیر Rs بکار گرفته شده 95
ض-:14 تغییرات مقادیر WR بکار گرفته شده 95
ض-:15 تغییرات مقادیر H بکار گرفته شده 95
12
چکیده پایاننامه:
این پروژه روشی نو را برای بکارگیری رؤیتگرهای شبکه عـصبی در جهـت شناسـایی و تعیـین پارامترهـای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون با استفاده از اطلاعات بهرهبرداری ارائه کرده است. اطلاعات بهـرهبـرداری از طریق اندازهگیریهای بلادرنگ بعمل آمده در قبال اغتشاشات حوزه بهرهبرداری فراهم مـیشـود. دادههـای آموزشی مورد نیاز شبکه عصبی از طریق شبیهسازیهای غیرهمزمـان بهـرهبـرداری از ژنراتـور سـنکرون در محیط یک ماشین متصل به شین بینهایت فراهم شده است. مقـادیر نمونـه ژنراتورهـای سـنکرون در مـدل مذکور بکار گرفته شدهاند. شبکه آموزش دیده در قبال اندازهگیریهای بلادرنگ شبیهسازی شـده در جهـت تخمین پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون تست شده است. مجموعه نتایج بدست آمده نشان دهنـده قابلیتهای نوید بخش شبکه عصبی مصنوعی در حوزه تخمین پارامترهای دینامیکی ژنراتورهـای سـنکرون، بصورت بلادرنگ و با استفاده از اطلاعات بهرهبرداری میباشد. اگرچه برای دست یـابی بـه خطـای تخمـین قابل قبول در مسیر شناسایی کلیه پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون، پارهای اصلاحات ضروری بـه نظر میرسد. در نگاه کلّی این اقدامات تکامل بخش را میتوان به دو مجموعه: پیشنهادات مربوط به اصـلاح شبکه عصبی رؤیتگر در حوزه شبیهسازی و آموزش و بخش دیگر را به عنوان گامهای تکاملی تلقی نمود، که سازماندهی این گامها در مبادی ورودی و خروجی شبکه عصبی، زمینه مناسبتـری را بـرای بهـرهگیـری از قابلیتهای آن فراهم خواهد کرد.
کلید واژه:
ژنراتور سـنکرون، پارامترهـای دینـامیکی، شناسـایی بلادرنـگ، شـبکههـای عـصبی مـصنوعی، اطلاعـات بهرهبرداری
13
14
مقدمه:
در سالهای اخیر با پیشرفت سیستمهای کامپیوتری, سیستمهای هوش مصنوعی نیز متولد شده و رشد کرده است. یکی از سیستمهای هوش مصنوعی, شبکه های عصبی مصنوعی هستند. این شبکه ها به علت عواملی چون قطعیت در پاسخ, سادگی در اجرا, قابلیت انعطاف بالا و .... جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده اند. با توجه به ساختار و کارکرد شبکه های عصبی مصنوعی و اهمیت تعیین پارامترهای دینامیکی اجزاء سیستمهای قدرت از جمله ژنراتورهای سنکرون, بهره گیری از شبکه های عصبی مصنوعی در این حوزه قابل طرح است. از طرف دیگی نتایج ارائه شده از بکار گیری این شبکه ها در حوزه های مشابه, کارکردهای نوید بخشی را نشان می دهد. با توجه به مراتب فوق این پروژه بر آنست تا با طراحی و اجرای طرح شناسایی پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون با استفاده از شیکه عصبی مصنوعی, قابلیت های این سیستم را در حوزه شناسایی بلادرنگ پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون نیز بیازماید.
15
فصلاول:

کلیات
16
سیستم های قدرت متشکلند از مجموعه ای از مراکز تولید(نیروگاهها) که توسط شبکه های انتقال و توزیع و تجهیزات حفاظتی و کنترل آن به مراکز مصرف متصل می گردند. وظیفه اصلی یک سیستم قـدرت تولیـد و تامین انرژی الکتریکی مورد نیاز مصرف کنندگان با حفظ شرایط سه گانه:
-1 ارزانی قیمت انرژی
-2 کیفیت بالا
-3 امنیت تامین انرژی میباشد. مراد از امنیت، پیوستگی و تداوم در تولید و تامین انرژی می باشد. عوامل مؤثر در امنیـت عبارتنـد از:
-1 سرمایه گذاری اولیه (تجهیزات سیستم ) -2 روشها و امکانات نگهداری و تعمیرات سیستم قدرت.
همانگونه که در کلیه وسایل و سیستم های غیرالکتریکی همواره دو ویژگی ارزانـی و بـالا بـودن کیفیـت-
امنیت با یکدیگر متعارض و متقابل می باشند در مقوله انرژی الکتریکی و سیستم هـای قـدرت نیـز بهمـان گونه خواهد بود. امنیت یک سیستم قدرت در حقیقت درجه و میدان توانایی آن سیستم در مواجهه با حـوادث
اغتشاشات می باشد . امنیت کلی یک سیستم به دو زیر شاخه:
امنیت دینامیکی
امنیت استاتیکی
قابل تقسیم است. از توانایی سیستم قدرت برای حفظ و نگهداری خود در دوره وقوع اختلال (که خود از سـه دامنه فوق گذرا-گذرا-دینامیک تشکیل شده است) با عنوان امنیت دینامیکی تعبیر مـی گـردد. بـا توجـه بـه اهمیت بسیار زیاد امنیت سیستمهای قدرت، فرایند ارزیابی وبهبود آن همواره مورد توجه مهندسـین طـراح و بهرهبردار بوده، به قسمی که عملیات ارزیابی و بهبود امنیت سیستم های قدرت یکی از وظایف بسیار مهـم و اساسی مراکز کنترل و بهره برداری شبکه های قدرت می باشد. شکل کلی فرایند ارزیـابی و بهبـود سیـستم های قدرت در شکل1-1 بیان شده است. باتوجه به اهمیت امنیت در سیستم های قدرت و همچنین تغییرات مستمری که در حین عملیات بهره برداری 24 ساعته در شبکه اتفاق می افتد ضرورت دارد که دائماً از طرف بهره بردار، عملیات بهره برداری به شکلهای مختلف بر روی سیستم های قدرت اعمال گردد،اما با توجه بـه ویژگی بالا بودن امنیت نباید این عملیات بگونه ای باشدکه سبب بروز اغتشاش در رفتار سیستم و در نتیجـه نقض غرض گردد. از طرفی سیستم قدرت هر کشور منحصر بفرد بوده به قسمی که نمونه دومی نمی تـوان برای آن ایجاد نمود. بنابر این با توجه به ویژگی منحصر بفرد بودن سیستمهای قدرت و ضـرورت اجتنـاب از عملیات بهره برداری بررسی نشده، برای ارزیابی اولیه از نتایج عملیات بهره برداری و یا طراحی ضرورتاً مـی باید از یک نمونه مشابه سیستم قدرت استفاده نمود تا بتوان ابتداً نتایج مانورهای طراحی یا بهـره بـرداری را برآن آزمایش و در صورت اطمینان از بی خطر بودن، نتایج آن مانورها را بر شبکه واقعی اعمال نمود.
17

نمونه مشابه سیستم قدرت را شبیه ساز1 و عملیات آزمایشی بـرروی نمونـه مـشابه را محاسـبات و مطالعـات شبیه سازی2 گویند. فرایند شبیه سازی سیستمهای قدرت فارغ از اینکه دیجیتال باشد یـا آنـالوگ از مراحلـی بدین ترتیب تشکیل شده است:
_1 شناسایی اجزاء سیستم قدرت
_2 ساخت و یا استخراج معادلات حاکم بر اجزاء
_3 ترکیب اجزاء و یا معادلات آنها
_4 حل معادلات با روشهای ریاضی بوسیلهکامپیوتر
_5 استخراج نتایج که در این میان مدلسازی اجزاء سیستم قدرت که همان شناسایی و استخراج معـادلات حـاکم بـر اجـزاء آن
است یکی از قدم های اصلی این فرایند بشمار میرود. به بیان دیگر یک متخـصص شـبکه در روش کـاری خود اولویت بندی هایی دارد که اولین آنها رساندن انرژی الکتریکی تولیدی به مصرف کننده است، در مرحله
دوم به تامین امنیت شبکه اهتمام می ورزد. و نهایتاً تلاش خویش را در جهت بهبود هر چـه بیـشتر کیفیـت انرژی که به مصرف کننده تحویل داده می شود مصروف می دارد. اگر چه بسیاری از اقداماتی که در جهـت امنیت سیستم های قدرت انجام می شود کیفیت توان را نیز ارتقاء می دهد. تامین امنیت سیستم خود شـامل مراحل و اولویتهایی است که اولین گام آن را مقاوم سازی و پایدار سازی شبکه در حالت های گذرا می باشد

1-simulator 2-simulation
18
و دومین گام شامل پایدار سازی دینامیکی شبکه می شود. از دیدگاه فرکانسی می توان حالت هـای گـذرا در شبکه را با نوسانات فرکانس بالا و حالت های دینامیکی آن را با نوسانات فرکانس پایین معرفی کرد. در اکثر شبکه های دنیا خاصه با پیچیده شدن شبکه ها پدیده نوسانات فرکانس پایین مشاهده شده است. ژنراتورهـا به عنوان تولید کننده نقش اصلی در ارتباط با این نوسانات دارند. اینها از نوع نوسان در پارامترها هستند و با اغتشاشات حالتهای گذرا متفاوتند. گاه این اغتشاشات بدون رخ دادن هیچ واقعهای در طی کار معمول شـبکه بوجود می آیند مثلاً با تغییر تپ ترانس درکم باری و مواردی از این قبیل. اگرچه در مرحله بعد از حالت هـای گذرای شبکه (از دیدگاه زمانی) نیز چنین بحثی مطرح می شود. بایـد توجـه داشـت کـه ایـن نوسـانات را در مقایسه با فرکانس شبکه، فرکانس پایین نام نهاده اند. دامنه فرکانسی مطرح از کسر یک تا چند هرتـز اسـت که بطور معمول بازه 0.5-2.5HZ را در بر می گیرند و در موارد حدی 0.1-4HZ می باشد. این نوسانات را به انواع :
-1 محلی
-2 بین ناحیه ای تقسیم کرده اند. که نوسانات یک ماشین نسبت به شبکه بزرگ یا شین بی نهایت متّصل به آن را محلّی نـام
نهاده اند. نوسانات بین ناحیه ای نمونه هایی مانند دو ژنراتور که با خطوطی به هم متصل هستند یا مجموعه دو ناحیه با یکدیگر را در برمی گیرد. از دیدگاه فرکانسی نیز این دو نوع نوسانات دینامیکی باهم تفاوت دارند.
ثابت می شود عامل این نوسانات، مد مکانیکی توربوژنراتور است. همانگونه کـه پـیشتـر توضـیح داده شـد تامین امنیت سیستم های قدرت در برابر نوسانات دینامیکی مانند سایر شاخه ها نیازمند شبیه سازی شبکه از این زاویه دید میباشد. مقادیر پارامترهای دینامیکی اجزاء در این شبیه سازی دارای نقش کلیدی هـستند. بـا توجه به نقش ژنراتور در میان اجزاء شبکه از دیدگاه نوسانات دینامیکی تعیین پارامترهـای آن بـسیار مهـم و تعیین کننده خواهد بود. صحت و دقّت تعیین این پارامترها وابسته است به روش بکار گرفته شده برای بـرای تعیین آنها . این مطالب موجب پیدایش روشهای گوناگون برای تعیین این پارامترها شده است. از طرف دیگـر این پارامترها برای هر ژنراتور مقدار ثابتی نیستند و بخـاطر عـواملی چـون پیرشـدن ژنراتـور، ایجـاد بعـضی خطاهای داخلی و ..... تغییر می کنند. این شرایط موجـب طـرح روشـهای بلادرنـگ1 در تعیـین پارامترهـای دینامیکی ژنراتور سنکرون شده است. از جهت دیگر روش بکارگیری و تبعات عملی یک تکنیک شناسـایی و ملزومات آن نیز حائز اهمیت است. گروهی از این روشها اگر چه نتایج نسبتاً دقیق و قابل اعتمادی نیز فراهم می آورند لیکن به علت خطر های ناشـی از تـست هـای مطـرح در آنهـا (ماننـد آزمـایش اتـصال کوتـاه2 و
باربرداری( 3 و یا ملزوماتشان چون جداسازی ژنراتور از شبکه چندان مطلـوب نیـستند. بعـضی از اجـزاء ایـن گروه روشها به مرور مطرود شده اند. مقالات جدید ارائه شده در سایر اجزاء این گروه با هـدف بهبـود آنهـا و حذف مشکلات مذکور شکل گرفتهاند. دسته دیگر این روشها نمونههـایی هـستند کـه بـا چنـین مـشکلاتی

3-On-Line 4-Short Circuit 5-Load Rejection
19
مواجه نیستند(مانند استفاده از تخمینگر شبکه عصبی مصنوعی.(1 کارهای انجام شده درباره ایـن روشـها در راستای بهبود هرچه بیشتر آنها و یا اطمینان از نتایج حاصله توسط آنها شکل گرفته اند. با توجه بـه مقدمـه ذکر شده ابتداً لازم است کلیات روشهای مدل سازی ژنراتور سنکرون مورد بررسی قرارگیـرد تـا درگـام بعـد نسبت به بررسی روشهای شناسایی پارامترهای آن اقدام شود.

6- Artificial-Neural Network
20
فصل دوم:

مدل سازی ماشین سنکرون
21
-1-2 پیشگفتار:
شبیه سازی رفتار ژنراتورهای سنکرون برای انجام مطالعات گوناگون دینامیکی در سیستمهای قدرت، مستلزم انتخاب یک مدل مناسب جهت مدلسازی ماشین میباشد. مدل ارائه شده برای هر سیستم شامل یک ساختار و تعدادی پارامتر میباشد که جهت پیشگویی رفتار آن سیستم در حالتهای مورد نظر بکار گرفته میشود. مدل مورد استفاده برای یک سیستم باید به سادگی قابل فهم بوده، بکارگیری آن سهل باشد و در عین حال بتواند رفتار سیستم را با دقت و صحت قابل قبولی برای یک محدوده مشخص پیشگویی نماید.
بعبارت بهتر رفتار پیشبینی شده سیستم بواسطه شبیهسازی براساس مدل ارائه شده تا حد قابل قبولی به رفتار واقعی سیستم نزدیک باشد. هر چند این دو خاصیت از مدل یعنی سادگی و واقعی بودن همواره در تضاد با یکدیگر هستند، (یعنی مدلهای واقعی به ندرت ساده هستند و مدلهای ساده به ندرت میتوانند واقعی باشند)، اما میتوان جهت رسیدن به پاسخ دلخواه مصالحهای منطقی مابین این دو خاصیت برقرار کرد. مدل دو محوری پارک از معمولترین و پذیرفتهترین مدلهای ماشین سنکرون میباشد. در این فصل ابتدا اصول مدلسازی ماشین سنکرون براساس تئوری دو محوری پارک به اختصار بررسی میشود، سپس پارامترهای ماشین سنکرون معرفی شده و نحوه محاسبه پارامترها براساس مدل دو محوری پارک و همچنین نحوه مدلسازی ماشین با داشتن پارامترهای آن بررسی میگردد. همچنین در این فصل ارتباط میان مرتبههای مختلف مدل پارک با نوع ژنراتور و نوع مطالعه مورد نظر تشریح میشود.
-2-2 ساختار فیزیکی ماشین سنکرون:
-1-2-2 ساختار روتور و استاتور:
بزرگترین و شاید متداولترین ماشین های الکتریکی که با سرعت سنکرون می چرخند، ماشین های سنکرون سه فاز میباشند. اگرچه ساخت ماشین های سنکرون سه فاز پر هزینه میباشد، اما بازده بالای این ماشینها در قدرتهای بالا بزرگترین مزیت آنها میباشد.
استاتور ماشینهای سنکرون معمولاً متشکل از یک هسته مورق فرومغناطیس با شیارهایی جهت قرار گیری سیم پیچیهای سه فاز گسترده میباشد. روتور ماشین نیز میتواند بصورت قطب برجسته یا قطب صاف ساخته شود. ماشینهای قطب برجسته اغلب به عنوان ژنراتورهای آبی جهت تطبیق سرعت پائین توربین-
های آبی با سرعت سنکرون استفاده میشوند. قطبهای روتور این نوع ماشین به صورت جداگانه ساخته شده و سپس بر روی یک استوانه سوار میشوند. ساختار روتور گرد یا قطب صاف نیز برای کاربردهای سرعت بالا مناسب است. ماشینهای سنکرون با روتور گرد با دو یا چهار قطب به عنوان ژنراتورهای واحدهای بخاری جهت تطابق با سرعت بالای توربین به کار میروند. همچنین در این ماشینها میتوان نسبت قطر به طول روتور را به منظور محدود کردن تنش های مکانیکی ناشی از نیروهای گریز از مرکز کوچک گرفت.
22
-2-2-2 سیمبندیهای ماشین
ماشین سنکرون سه فاز معمولاً متشکل از یک سیم پیچی سه فاز به عنوان آرمیچر و یک سیم پیچی تحریک میباشد که بنام سیم پیچی میدان نیز نامیده میشود. سیمپیچی آرمیچر معمولاً در ولتاژی بسیار بالاتر از ولتاژ تحریک کار میکند و از این رو نیازمند فضایی بیشتر برای عایقبندی مناسب میباشد.
همچنین با توجه به اینکه جریانهای گذرای شدیدی از این سیمپیچیها عبور می کند، باید قدرت مکانیکی کافی داشته باشند. از این رو معمول است که سیمپیچی آرمیچر را بر روی استاتور ماشین قرار دهند. از نظر فضایی سیمپیچیهای سه فاز آرمیچر، 120º با یکدیگر اختلاف مکان دارند و این موضوع سبب میشود که با چرخش یکنواخت روتور و به تبع آن چرخش یکنواخت میدان تحریک، در این سیمپیچیها ولتاژهایی القا شود که از نظر زمانی 120º با یکدیگر اختلاف فاز دارند. سیم پیچی تحریک یا میدان معمولاً بر روی روتور قرار داده میشود. در ماشینهای قطب برجسته معمولاً میله های مسی یا برنجی در سطح قطب جای می-
گیرند که عموماً این میلهها در دوانتها به وسیله حلقههایی به یکدیگر متصل میشوند تا یک قفس سنجابی شبیه آنچه در یک موتور القایی وجود دارد، ساخته شود. مجموعه این میلهها و حلقهها به عنوان سیم پیچی میراکننده میباشند.
روتور ژنراتورهای قطب صاف بصورت استوانهای است که از فولاد یکپارچه ساخته میشود. سیم پیچیهای میدان در این گونه روتورها بصورت یکنواخت در شکافهای بدنه روتور توزیع شدهاند که معمولاً به کمک گوههایی در جای خود محکم میشوند. اغلب در چنین ماشینهایی سیم پیچی میراکننده وجود ندارد، زیرا که روتور یکپارچه فلزی اجازه عبور جریانهای گردابی را فراهم می آورد که تاثیری مشابه جریانهای سیمپیچی-
های میراکننده دارد. برخی از سازندگان تاثیر میرایی بیشتر و قابلیت عبور جریان مولفه منفی را با استفاده از گوههای فلزی مستقر در شکافهای سیمپیچی تحریک (که در انتها به یکدیگر متصل شدهاند) یا با استفاده از میلههای مسی مستقل زیر گوههای نگه دارنده، فراهم میآورند.
-3-2 توصیف ریاضی ماشین سنکرون
-1-3-2 معادلات ریاضی حاکم بر ماشین سنکرون
در این قسمت مدل ریاضی ماشین سنکرون بر اساس تئوری دو محوری بصورت خلاصه پارک تشریح می-
شود. شکل (1-2) مدارهای در نظر گرفته شده برای استاتور و روتور ماشین را نشان میدهد. مدار استاتور شامل یک سیم پیچی سه فاز است و روتور نیز یک سیم پیچی تحریک و یک سیمپیچی میراکننده بر روی محور d و دو سیم پیچی میراکننده بر روی محور q دارد. تعداد سیم پیچیهای میراکننده در نظرگرفته شده به عوامل متعددی از جمله نوع ژنراتور بستگی دارد که در قسمتهای بعدی به آن اشاره خواهد شد. مدل نشان داده شده در شکل (1-2) مدل 2-2 براساس استاندارد IEEE Std 1110 میباشد.
23
i fd d ωr a e fd q ib i1d ikq Ψb Ψa θ eb i1q b a ia ea ec
c

Ψc
ic

شکل :(1-2) مدارهای استاتور و روتور ماشین سنکرون
:c , b, a سیم پیچی های سه فاز استاتور : fd سیم پیچی تحریک

: 1d سیم پیچی میرا کننده محور d

1q و : 2q سیم پیچی های میراکننده محور q : ωr سرعت زاویه ای روتور برحسب رادیان بر ثانیه
: θ زاویه مابین محور مغناطیسی روتور و محور مرجع (محور مغناطیسی فاز (a
در بدست آوردن معادلات ماشین سنکرون برای ساده سازی فرضیات زیر درنظر گرفته میشود:
الف ) شکافهای موجود بر روی سطح داخلی استاتور تاثیر قابل توجهی بر اندوکتانسهای روتور درحال حرکت ندارند.
) پسماند مغناطیسی آهن استاتور و روتور قابل صرف نظر کردن است.
) از نظر تاثیر متقابل استاتور و روتور، سیم پیچیهای استاتور بصورت سینوسی در امتداد فاصله هوایی
توزیع شدهاند.
هر چند در مدل ارائه شده اثر اشباع مستقیماً منظور نشدهاست، اما با تصحیح راکتانسهای دو محور با استفاده از ضرایب اشباع و یا با داخل کردن مولفههای جبرانکننده درتحریک میدان اصلی، پدیده اشباع نیز لحاظ میشود.
با فرض حالت ژنراتوری معادلات ولتاژ مربوط به سیم بندی های استاتور و روتور را میتوان به شکل روابط
(1-2) و (2-2) نوشت.
Ψs d vs  −is Rs  dt (1-2) d vr  −ir Rr  Ψr dt که در آن :
24
vs  v a vb vc t vr  v f v1d v1q v2q t is  i a ib ic t ir  i f i1d i1q i2q t Ys  Ya Yb Yc t Yr  Y f Y1d Y1q Y2q t Ra 0 0 0 Rb Rs  0 0 0 Rc Rf 0 0 0 R1d Rr  0 0 0 0 0 R1q 0 0 0 0 R2q :درک نایب ریز لکش هب ناوت یم ار روتور و روتاتسا یاهرودراش تلاداعم Ψs  Lssis  Lsrir (2-2) Ψ  Lt .i  L i r sr srr r : نآ رد هک
Lss  − −

Lls  L0 − Lms cos 2θr 1 L0 − Lms cos 2(θr − π 1 L0 − Lms cos 2(θr  π − 3 ) − 3 ) 2 2 1 π 2π 1 2 L0 − Lms cos 2(θr − 3 ) Lls  L0 − Lms cos 2(θr − 3 ) − 2 L0 − Lms cos 2(θr −π) 1 L0 − Lms cos 2(θr  π 1 L0 − Lms cos 2(θr  π) Lls  L0 − Lms cos 2(θr  2π ) − ) 2 3 2 3 25
0 0 L f 1d Llf  L f 0 0 L L L  L 1d l1d 1df L1q 2q Ll1q  L1q 0 0 rr Ll 2q  L2q L2q1q 0 0 Ls 2q cosθr Ls1q cosθr 2π Ls 2q cos(θr − 2π ) ( cos(θr − 3 3 2π Ls 2q cos(θr  2π ) 3 ( 3 cos(θr 
s1q
s1q

L L

Ls1d sin θr
Ls1d sin(θr − 23π )

Ls1d sin(θr  23π )

Lsf sin θr 2π t ( − r sin(θ sf L  rs L sr L 3 ( 2π sin(θr  Lsf 3 با استفاده از دسته معادلات (2-1) و((2-2 میتوان بطور کامل ماشین سنکرون را بررسی نمود. اما همچنانکه در این معادلات نیز دیده میشود، معادلات دارای عباراتی هستند که با θ تغییر میکنند. با توجه به اینکه θ نیز تابعی از زمان میباشد، این موضوع سبب پیچیدهتر شدن تحلیل ماشینهای سنکرون می-
شود. میتوان با تبدیل مناسبی متغیرهای استاتور را به شکل سادهتری درآورد. این تبدیل به نام تبدیل پارک معروف است. تبدیل پارک به صورت رابطه (3-2) میباشد.
2π cos(θ  Sa ) 3 (3-2) Sb ) 2π −sin(θ  3 1 Sc 2
( 2π − cos(θ cosθ 3 2 2π 3 ) −sin(θ − 3 −sinθ 1 1 2 2
Sd
Sq S0
که S میتواند هر کدام از متغیرهای ولتاژ، جریان یا شاردور ماشین باشد. عکس تبدیل پارک نیز بصورت رابطه (4-2) بیان میشود.
1 −sinθ Sd 2 (4-2) Sq 1 ( 2π −sin(θ − 2 3 S0 1 ( 2π −sin(θ  2 3
cosθ 2π 2 ( cos(θ − 3 3 ( 2π cos(θ  3
Sa
Sb Sc
با اعمال تبدیل، معادلات حاکم بر ماشین و متغیرهای متناظر بسیار ساده میشوند. این ساده شدن در دو مفهوم کلیدی زیر ریشه دارد:
الف: با اعمال این تبدیل در شرایط بهرهبرداری عادی و حالت ماندگار تمامی جریانها و شارهای سیم-
پیچیهای استاتور و روتور دارای مقدار ثابتی خواهند بود.
26
ب: با انتخاب دو محور d و q که 90درجه اختلاف فاز دارند، شارهای تولید شده توسط جریانها بر روی یک محور هیچ پیوندی با شارهای محور دیگر نخواهند داشت. بنابراین دو دسته متغیر متعامد بدست خواهد آمد که این موضوع باعث ساده سازی بسیاری خواهد شد، زیرا هم باعث ساده سازی مقادیر راکتانسها میشود و هم می توان مدار معادل ماشین را بصورت دو مدار مستقل از هم در نظر گرفت.
معادلات نهایی پریونیت شده در دستگاه مرجع روتور به شکل روابط (5-2) و (6-2) میباشند. جزئیات بدست آوردن این معادلات در مراجع مختلف تشریح شدهاست و در اینجا از تکرار مجدد آن خودداری می-
شود. باداشتن روابط فوق، رفتار الکتریکی ماشین شبیه سازی می شود.
(5-2)
(6-2)

Yd 1 d Yq + wr V d = - i d Ra - w0 dt w0 Y d 1 Y + wr + a R q = - i q V q w0 dt d w0 Yfd 1 d efd = i fd Rfd + w0 dt Y d 1 + 1d R 1d 0 = i 1d w0 dt Y d 1 + 1q R 1q 0 = i 1q w0 dt Y2q d 1 0 = i 2q R 2q + w0 dt id Xad Xad Xl  Xad 1 Yd i fd Xad Xlf  Xad Xad  Yfd Xad Xad W0 Xl1q  Xad i1d Y1d i Xaq Xaq Xl  Xaq Yq i q Xaq Xl1q  Xaq Xaq 1  Y1q W 1q Xaq Xaq 0 Xl2q  Xaq i2q Y 2q x 0i 0 1 Y0 = - w0 براساس روابط ولتاژ و شار ارائه شده میتوان مدار معادل ماشین سنکرون را بدست آورد. این مدار درشکل
(2-2) نشان داده شده است.
27

الف: محور طولی،

ب: محور عرضی، q
xl i 0 R0
+
V 0
ج: محور صفر

-
شکل :(2-2) مدار معادل ماشین بر اساس تئوری پارک
-2-3-2 معادلات حرکت
معادلات حرکت معادلاتی هستند که اهمیت اساسی در مطالعات پایداری سیستمهای قدرت دارند. این معادلات که بعنوان معادلات لختی چرخشی نیز نامیده میشوند، تاثیر عدم تعادل بین گشتاور الکترومغناطیسی و گشتاور مکانیکی ماشین سنکرون را بیان مینمایند. در این بخش نیز معادلات حاکم بدون ذکر جزئیات بیان میشوند که برای دسترسی به جزئیات کامل میتوان به مراجع مختلف موجود مراجعه نمود.
زمانی که عدم تعادل بین گشتاورهای اعمال شده بر روی روتور وجود داشته باشد، گشتاور خالص اعمال شده، باعث شتاب گرفتن (یا کندشدن حرکت) روتور میشود. این گشتاور برابر است با:
Ta  Tm −Te(5-2)
: Ta گشتاور شتاب دهنده برحسب N.m
28
: Tm گشتاور شتاب مکانیکی برحسبN.m : Te گشتاور الکترومغناطیسی برحسب N.m معادله حرکت نیز به صورت رابطه (6 - 2) میباشد: (6-2) TaTm−Te dωr J dt در شبیه سازیهای ماشین سنکرون معمولاً شارها به عنوان متغیرهای حالت فرض میشوند. در این صورت توان الکتریکی ماشین در مبنای واحد به شکل رابطه (7-2) خواهد بود.
Pe ωr (ψd iq −ψqid )(7-2)
با تقسیم رابطه توان الکتریکی بر سرعت مکانیکی روتور، رابطه گشتاور الکترومغناطیسی به شکل رابطه -2) (7 در میآید :
Te ψd iq −ψqid(8-2)
-4-2 پارامترهای ماشین سنکرون
در معادلات حاکم بر ماشین سنکرون که در قسمت 3-2 ارائه شد، اندوکتانسها و مقاومتهای مدارهای استاتور و روتور به صورت پارامتر ظاهر شدند. این پارامترها موسوم به پارامترهای اصلی یا اساسی ماشین هستند و بصورت اجزای مدارهای معادل دو محور d و q در شکل (2-2) قابل تشخیص هستند. هر چند این پارامترها بطور کامل مشخصههای الکتریکی ماشین را بیان میکنند، اما آنها را نمیتوان از عکسالعملهای قابل اندازهگیری ماشین مستقیماً بدست آورد. از اینرو، روش مرسوم در تعیین اطلاعات ماشین این است که آنها را برحسب پارامترهایی بیان میکنند که از رفتار قابل مشاهده ماشین در پایانههای آن قابل تشخیص بوده و تحت آزمایشهای مناسب، قابل اندازهگیری هستند. در این قسمت انواع پارامترهای ماشین و ارتباط آن با پارامترهای اساسی مورد بررسی قرار میگیرد.
-1-4-2 پارامترهای اساسی ماشین
پارامترهای اساسی ماشین یا پارامترهای مدار معادل، از اعمال تبدیل پارک بر روی معادلات حوزه زمان ماشین سنکرون بدست میآیند و مشخص کننده عناصر مدارهای معادل محورهای طولی و عرضی ماشین هستند. تعداد این پارامترها با مرتبه مدل تغییر میکنند. از مشکلات عمده کار با این پارامترها، مشخص نبودن دقیق مقدار همگی آنها است. بعبارت دیگر روشی برای تعیین مقادیر دقیق این پارامترها بصورت یک-
جا وجود ندارد و روشهای موجود همگی مقادیر تقریبی مربوط به این پارامترها را بدست می دهند.
29
بعنوان نمونه اگر مدل 2-2 استاندارد IEEE Std1110 که در شکل (1-2) نشان داده شدهاست را درنظر بگیریم، کلیه عناصر مداری که در شکل نشان داده شدهاند، پارامترهای مدار معادل بوده و به راحتی قابل محاسبه و اندازهگیری نمیباشند. حتی بعضی از آنها مخصوصاً بعضی از پارامترهای برخی از شاخههای مدار محور q وجود فیزیکی خارجی نداشته و صرفاً جهت مدل سازی رفتار ماشین در نظر گرفته میشوند.
-2-4-2 پارامترهای عملیاتی
همانگونه که از نام این پارامترها پیداست، پارامترهای عملیاتی، ماشین سنکرون را از دید سیستمی بیان می-
کنند و معین کننده رابطه ورودی و خروجی ماشین سنکرون هستند. در این حالت تغییرات شار محور طولی و عرضی، تغییرات جریان محورهای طولی و عرضی و تغییرات ولتاژ سیستم تحریک بعنوان ورودی یا خروجیهای سیستم در نظرگرفته شده و با استفاده از پارامترهای عملیاتی این ورودیها و خروجیها به یکدیگر مرتبط میشوند.
در شکل عملیاتی, معادلات روتور را میتوان به صورت سیستمی با پارامترهای گسترده محسوب کرد. این پارامترها را می توان از طریق محاسبات طراحی و یا آسانتر از طریق آزمایش پاسخ فرکانسی بدست آورد.
زمانیکه تعداد محدودی مدار برای روتور در نظر گرفته شود، می توان این پارامترها را بصورت نسبت دو چند جملهای برحسب S (عملگر لاپلاس) بیان نمود. درجه چند جملهای مخرج حداکثر برابر تعداد مدارهای فرض شده بر روی روتور است. پارامترهای عملیاتی نسبت به پارامترهای مدار معادل کاربرد بیشتری داشته و به ماشین وجهه سیستمی میدهند. این پارامترها درحقیقت مشخصههای فرکانسی ماشین سنکرون هستند و عبارتند از یک دسته منحنیهای مشخصه یا روابط تحلیلی که رابطه بین امپدانس مختلط (یا عکس آن) را نسبت به لغزش در فرکانس نامی مشخص مینمایند. در زیر سه مشخصه فرکانسی مهم ماشین معرفی می شوند .
الف ) امپدانس عملیاتی محور طولی ( ( Zd(s)
این مشخصه بصورت نسبت بین دامنه مولفه اصلی و ماندگار ولتاژ آرمیچر (ناشی از مولفه محور طولی جریان آرمیچر) به دامنه مولفه اصلی و مختلط این جریان که بصورت تابعی از فرکانس بیان میشود، تعریف شده و آن را Zd(s) مینامند. این مشخصه را در حالتی که سیم بندی میدان اتصال کوتاه گردیده است، برای فرکانسهای مختلف اندازهگیری مینمایند.
ب) امپدانس عملیاتی محور عرضی ( ( Zq(s)
این مشخصه بصورت نسبت بین دامنه مولفه اصلی ولتاژ آرمیچر تولید شده توسط شار مغناطیسی محور عرضی ناشی از مولفه جریان آرمیچر در جهت محور عرضی به دامنه مولفه اصلی این جریان تعریف شده و بر حسب تابعی از فرکانس(لغزش) بیان میگردد.
ج) مشخصه فرکانسی G(s) بین سیم بندی میدان و آرمیچر
30
این مشخصه به صورت نسبت بین دامنه مولفه اصلی ولتاژ آرمیچر ناشی از جریان سیمبندی میدان در فرکانسهای مختلف به دامنه مولفه اصلی ولتاژ اعمالی در سیم بندی میدان تعریف میگردد.
-3-4-2 پارامترهای دینامیکی
این پارامترها به لحاظ سابقه، اهمیت و کاربرد فراوان آنها پارامترهای استاندارد ماشین نامیده میشوند، اما از آنجائیکه بیشتر حالتهای گذرا و دینامیکی ژنراتور را مدنظر دارند، به آنها پارامترهای دینامیکی نیز اطلاق می شود. یکی از دلایل اهمیت این پارامترها، قابلیت تشخیص و اندازهگیری آنها میباشد. این پارامترها را میتوان با استفاده از آزمایشهای خاصی که بعضی استانداردها نیز به آن اشاره دارند، مستقیماً بدست آورد. با استفاده از این پارامترها میتوان ژنراتور سنکرون را بویژه در حالات گذرا و دینامیکی تحلیل نمود. آزمایشات مربوط به استخراج این پارامترها سابقه نسبتاً زیادی دارد. تقسیم بندی این پارامترها که شامل اندوکتانسها و ثابت زمانیها هستند، به صورت پارامترهای دینامیکی محور طولی،محور عرضی همچنین پارامترهای
تندگذر و کندگذر میباشند که بسته به نوع تحلیل، جهت بررسی یک پدیده، پارامترهای مورد نیاز متفاوت
خواهد بود. این پارامترها بطور خلاصه شامل راکتانسهای سنکرون ( X q , X d )، راکتانسهای تندگذر و کندگذر محورهای طولی و عرضی( ( X ′q′, X ′d′, X ′q , X ′d ثابت زمانیهای کندگذر و تندگذر مدار باز محورهای طولی و عرضی ( ( T ′′qo ,T ′′do ,T ′qo ,T ′do و ثابت زمانیهای کندگذر و تندگذر اتصال کوتاه محورهای طولی و عرضی ( ( Tq′′,Td′′,Tq′,Td′ می باشند.
-5-2 محاسبه پارامترهای دینامیکی ماشین سنکرون بر اساس پارامترهای
اساسی ماشین
در محاسبه مقادیر اولیه شارهای گذرا در مدارهای تزویج شده از تئوری ثابت بودن شار دور استفاده میشود.
این تئوری بطور خلاصه عبارتست از اینکه شاردور مدار القائی با مقاومت و emf کوچک نمیتواند بطور لحظهای تغییر یابد. در حقیقت اگر emf یا مقاومتی در مدار موجود نباشد، شاردور آن ثابت خواهد ماند. این تئوری را میتوان در محاسبه جریانها بلافاصله بعد از تغییر شرایط مدار برحسب جریانهای قبل از تغییر استفاده کرد. هنگامی که یک اغتشاش همانند اتصال کوتاه در سمت استاتور ماشین اتفاق میافتد، شار استاتور تغییر میکند. پاسخ ماشین به اغتشاش براساس نحوه تغییرات جریانها و شارها عموماً به سه دوره زیرگذرا، دوره گذرا و ماندگار تقسیم میشود. در دوره زیرگذرا تغییر در جریان سیمپیچیهای میراکننده مانع از نفوذ شار ایجاد شده توسط استاتور به روتور میگردد. با کاهش جریان سیم پیچیهای میراکننده، دوره گذرا آغاز میشود که در آن تغییر جریانهای سیمپیچی میدان همان اثر را، اما ضعیفتر خواهد داشت. در نهایت در حالت ماندگار شار ایجاد شده استاتور به داخل روتور نفوذ خواهد کرد. شکل (3-2) توزیع شار در دورههای زیر گذرا، گذرا و ماندگار ماشین پس از وقوع یک اغتشاش سمت استاتور را نشان میدهد که بر اساس مسیر شار در هر یک از این حالتها میتوان راکتانسهای سنکرون، گذرا و زیرگذرای ماشین را تعریف کرد.
31

دوره زیرگذرا

دوره گذرا

حالت ماندگار

25%

25%

90 9090

90 9090

25%
25%
شکل (3-2) توزیع شار در ماشین سنکرون طی دورههای زیرگذرا، گذرا و ماندگار
در این قسمت نحوه محاسبه پارامترهای دینامیکی ماشین سنکرون برحسب پارامترهای اساسی یا همان پارامترهای مدار معادل ماشین تشریح میشود. همچنین مدار معادل ماشین برای هر یک حالتهای ماندگار، گذرا و زیرگذرا ارائه میشود. مدل در نظر گرفته شده برای ژنراتور بر اساس استاندارد IEEE Std1110،
32
مدل 2-2 میباشد. در صورت استفاده از مدلهایی با مرتبه متفاوت، رابطه پارامترهای دینامیکی تغییر یافته اما نحوه محاسبه آنها بصورت مشابه میباشد.
-1-5-2 محاسبه راکتانسهای ماشین
الف – راکتانسهای سنکرون
معمولاً اندوکتانس را به عنوان نسبت شاردور به جریان تعریف می کنند. وقتی که قله mmf گردان در امتداد محور d قرار گرفت، نسبت شاردور استاتور به جریان استاتور اندوکتانس محور (Ld) d نامیده میشود.
با بدست آمدن اندوکتانسها بدیهی است که راکتانسهای متناظر نیز به سادگی قابل محاسبه هستند.
همچنین وقتی قله mmf گردان در امتداد محور q قرار بگیرد، نسبت شاردور استاتور به جریان آن، اندوکتانس سنکرون محور (Lq) q خواهد بود. شکل (4-2) مدار معادل ماشین در شرایط حالت ماندگار را نشان می دهد.
x fd xl x1q xl i fd i1q  0 x1d X d → x2q X q → xad xaq 0 i i2q  0 1d الف-مدار معادل محور d ب-مدار معادل محورq شکل :(4-2) مدار معادل ژنراتور سنکرون در حالت ماندگار
در حالت ماندگار، راکتانسهای سنکرون محور d و q به ترتیب با توجه به شکل (4-2) محاسبه می شوند.
مقادیر این راکتانس ها در روابط (9-2) و (10-2) ارائه شده است.
(9-2) X d  xl  xad
(10-2) X q  xl  xaq
ب- راکتانسهای گذرا
برای محور مستقیم، با توجه به اینکه مقاومت سیمپیچیهای میراکننده معمولاً بزرگتر از مقاومت سیم بندی میدان میباشد، جریان القایی در این سیم پیچیها بسیار سریعتر از جریانهای القایی در سیم بندی میدان میرا میشود. برای دوره گذرا فرض میشود که حالت گذرای میراکننده با میرایی فوقالعاده زیاد تمام شده است، در حالیکه جریانهای القایی در سیم بندی میدان هنوز برای مخالفت با تغییر شاردور ناشی از جریان-

های استاتور تغییر میکنند. مدارهای معادل ماشین در دوره گذرا مطابق شکل (5-2) می باشد. مدار معادل محور q نیز به طریق مشابه قابل توجیه است.

33
x fd xl Vfd x1d X ′d → xad i1d  0 الف-مدار معادل محور d ب-مدار معادل محورq
شکل :(5-2) مدار معادل ماشین سنکرون در دوره گذرا
براساس مدارهای معادل بدست آمده، راکتانس های گذرای محورهای d و q به شکل روابط (11-2) و(-2 (12 محاسبه می گردند.
(11-2) xad x fd x fd xl  X ′d  xl  xad xad  x fd (12-2) xaq x1q x1q xl  X ′q  xl  xaq x aq x 1q ج-راکتانس های زیر گذرا
در دوره زیرگذرا، جریانهای گذرای القا شده در سیم بندیهای روتور سعی دارند تا شاردور هر یک از مدارهای روتور را در ابتدا ثابت نگه دارند. براین اساس مدارهای معادل محورهای d و q ماشین سنکرون در این حالت مطابق شکل (6-2) میباشد.

الف-مدار معادل محور dب-مدار معادل محورq
شکل :(6-2) مدار معادل ماشین سنکرون طی دوره زیر گذرا
در این حالت برای محور d راکتانس دیده شده معادل سه راکتانس موازی xad ، x fd و x1d میباشد که با xl سری شده است. راکتانس زیر گذرای مدار باز محور q نیز مشابه محور d محاسبه میشود. براساس مدار معادل های ارائه شده، این راکتانس ها طبق روابط (13-2) و (14-2) محاسبه میشوند.
(13-2) xad x fd x1d xl x fd  x1d X ′d′  xl  xad xad x fd  xad x1d  x fd x1d 34
(14-2) xad x fd x1d xl x1d x fd  X ′d′  xl  xad x x x ad x fd x ad x fd 1d 1d -2-5-2 محاسبه ثابت های زمانی ماشین
حضور دو مجموعه سیم بندی برروی روتور، دو مجموعه ثابت زمانی مختلف را سبب شدهاست. مجموعه با مقادیر بزرگتر مربوط به ثابت زمانیهای گذرا و مجموعه با مقادیر کوچکتر مربوط به ثابت زمانیهای زیرگذرا هستند. معمولاً سیم بندیهای میراکننده که مقاومت بیشتری نسبت به سیم بندیهای میدان دارند، با ثابت زمانیهای زیرگذرا متناظرند.
ثابت زمانیهای گذرا و زیرگذرا بر روی محورهای d و q معمولاً در دو حالت تعریف میشوند. در یک حالت که استاتور مدار باز است و ثابت زمانیهای مدار باز تعریف میشود، ( ( T ′′qo ,T ′′do ,T ′qo ,T ′do، و درحالت دیگرسیم پیچی استارتور بصورت اتصال کوتاه فرض می شود( .( Tq′′,Td′′,Tq′,Td′ میتوان نشان داد که نسبت ثابت زمانی گذرای محور d با استاتور اتصال کوتاه به ثابت زمانی گذرای محور d با استاتور مدار باز برابر است با نسبت راکتانس ظاهری که جریان استاتور با سیم بندی میدان اتصال کوتاه شده می بیند، به راکتانسی که جریان استاتور با سیم بندی میدان مدار باز میبیند.
الف -ثابت زمانی های گذرا
مدار معادل ماشین جهت استخراج ثابت زمانیهای گذرای مدار باز محور d و q در شکل (7-2) نمایش داده شدهاست.

Rfd
′ T do ← R1d
i1q=0
xfd
Rsxl
x1d
xad
الف :
محور dب: محورq
شکل :(7-2) مدار معادل ماشین جهت استخراج ثابت زمانی های گذرای مدار باز
براساس فرضیات فوق و مدارمعادل شکل (7-2) ثابت زمانیهای مدارباز ماشین بصورت روابط (15-2) و
(16-2) بدست می آیند. (15-2) xfdxad 1 T ′do  ω0 R fd (16-2) x1qxaq 1 T ′qo  R ω 0 1q 35
همچنین مقادیر ثابت زمانیهای گذرا با استاتور اتصال کوتاه شده بر اساس روابط (17-2) و (18-2) محاسبه میشوند.
(17-2) x′d  Td′ xd T ′do (18-2) x′q  Tq′ xq T ′qo ب- ثابت زمانیهای زیر گذرا
ثابت زمانی زیرگذرای مدار باز محور d عبارتست از زمان لازم برای کاهش مولفه d جریان به مقدار 1e ام مقدار اولیه خود، هنگامی که در ترمینال ماشینی که با سرعت نامی می چرخد، بطور ناگهانی اتصال کوتاهی رخ دهد. بعبارت دیگر این ثابت زمانی عبارتست از ثابت زمانی جریان سیمبندی میراکننده d وقتی سیمبندی میدان اتصال کوتاه شده و سیمبندیهای استاتور مدار باز باشند. از مقاومت سیم بندی میدان در این دوره کاهش ولتاژ صرف نظر میشود. ثابت زمانی های زیر گذرای مدار باز محور q نیز به طریق مشابه تعریف میشوند. مدار معادل ماشین جهت استخراج ثابت زمانیهای زیرگذرای مدار باز مطابق شکل (8-2) میباشد.

براساس فرضیات فوق و مدار معادلهای ماشین در دوره زیرگذرا و ثابت زمانیهای زیرگذرای مدار باز ماشین بر اساس روابط (19-2) و (20-2) محاسبه میگردند.

الف : محورdب:محورq
شکل :(8-2) مدارمعادل ماشین جهت استخراج ثابت زمانی های زیر گذرای مدار باز
(19-2)
(20-2)

 x fd xad x fd  xad x1q xaq  aq x x 1q
1 1 ′′ xad  ω x1dxfd x1d R R 0 Tdo  ω 1d 0 1d 1 1 ′′ xaq  ω x2qx1q x2q 2q R 0 R 0 Tqo  ω 2q 36
-6-2 مراتب مختلف مدلهای ژنراتور سنکرون براساس مدل دو محوری پارک
روابط ارائه شده در قسمت (3-2) تا حدود قابل قبولی عملکرد الکتریکی دینامیکی یک ماشین سنکرون را بیان می کنند. اما گاهی این روابط را نمی توان بطور مستقیم برای مطالعات سیستمهای قدرت بزرگ بکار برد. از طرفی برخی از اوقات نیز لازم است رفتار ماشین سنکرون با جزئیات بیشتری مدل شود. در مدل دو محوری پارک همانگونه که قبلاً هم تشریح شد، مقادیر استاتور به دو سری مقادیر در دو جهت تبدیل می-
شوند که یکی در راستای محور مغناطیسی سیم پیچی میدان بوده (محور (d و دیگری با 90 درجه اختلاف با محور d عمود بر محور مغناطیسی سیم پیچی میدان میباشد (محور .(q محور d روتور شامل سیم پیچی میدان و سیم پیچیهای میراکننده میباشد. محور q نیز شامل سیم پیچیهای میراکننده این محور است.
باتوجه به تعداد سیم پیچیهای درنظر گرفته شده برای محور d و q روتور، مراتب مختلفی برای مدل ژنراتور سنکرون متصور است. براساس استاندارد IEEE Std 1110، مدل ژنراتور بایک شماره دورقمی Model AB مشخص میشود که A تعداد سیم پیچیهای درنظر گرفته شده برای محور d روتور و B

تعداد سیمپیچیهای منظور شده برای محور q روتور میباشد. جدول (1-2) مراتب مختلف ژنراتور سنکرون را نشان میدهد. نوع مدل انتخاب شده برای ژنراتور سنکرون وابسته به پارامترهای مختلفی از جمله نوع ژنراتور و ساختار فیزیکی روتور و انواع مطالعه مورد نظر است که در قسمتهای بعدی تشریح میشود.
37
جدول :(1-2) مراتب مختلف مدلهای ژنراتور سنکرون

فصل سوم:

بررسی روشهای شناسایی پارامترهای
دینامیکی ژنراتورهای سنکرون
39
-1-3 مروری بر پیشینه شناسایی پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون:
بحث پارامترهای دینامیکی ماشین سنکرون و یا به عبارت دیگر این مطلب کـه بـرای بیـان رفتـار ماشـین سنکرون در حالتهای گذرا از راکتانسهای مربوط به حالت دائم نمیتوان استفاده کرد، برای اولین بار در سـال
1920 با طرح مفهوم راکتانس اتصال کوتاه مطرح گردید. بعدها این ایده بعنوان پایه و اسـاس اولیـه تئـوری
"ثابت بودن شاردور در برگیرنده" قرار گرفت و در مقالاتی توسط دوهرتی1 درسال 1923 و بیـولی2 در سـال
1929 دوباره عنوان گردید.
آقای کری3 این مطلب را به این صورت طرح کرد که در هر مدار بسته بلافاصله بعد از هر تغییر بوجود آمـده در جریان، ولتاژ ویا موقعیت فیزیکی این مدار نسبت به موقعیت مدارات دیگـر کـه بـا آن بطـور مغناطیـسی درگیر میباشند، شار دور در برگیرنده ثابت باقی خواهد ماند . با توجه به مقاومت موجود در سیم پیچی میدان و دیگر سیم پیچیهای روتور (دمپرها) و در نتیجه تغییرات حاصله در شاردور در بر گیرنده در طی مدت زمان بعد از وقوع تغییرات ناگهانی، لزوم معرفی ثابت زمانیهای گوناگون ماشین نیز بعدها بـرای تحلیـل دقیـق تـر مورد ملاحظه قرار گرفت.
بر این اساس پارک4 و روبیرتسون5 در سال 1928 راکتانسهای دیگری از قبیل راکتانسها و ثابـت زمانیهـای محور عرضی و محور طولی را برای رژیم های تندگذر و کندگذر و به همین صورت مفاهیم دیگری همچون حالات کندگذر و تندگذر را در شارها، ولتاژها و جریانها نیز مطرح نمودند. گام بعدی در همین رونـد معرفـی مدار معادل ماشین بود. بسط منطقی این طریقه تحلیـل رفتـار ماشـین (بعـد از هـر تغییـر ناگهـانی) معرفـی مدارهای مربوط به محورهای طولی و عرضی ماشین با این فرض بود که بتوان یک اندوکتانس متقابل بـین سیم بندیهای موجود در روتور و استاتور تعریف نمود. بدین ترتیب و با در نظر گرفتن یک اندوکتانس متقابـل برای کوپلاژ بین سیم بندیهای روتور و استاتور و همچنین انتساب یک اندوکتانس پراکندگی به هـر کـدام از سیم بندیها (استاتور، میدان وبدنه روتور) مدار معادل مربوط به محور طولی ماشین. در سال 1931،کیلگوری6
در طی یک پروژه - ریسرچفاکتورهای مؤثر در محاسبات مربوط به بدست آوردن راکتانسهای ماشین سـنکرون را کـه مبنای خواص فیزیکی و ابعاد هندسی ماشین(استاتور، روتور و سیم پیچی میدان) میباشند بیان نمود. در ایـن مسیر در سال 1929، پارک نیز ایده محورهای طولی و عرضی برای ماشین را که قبلا توسط خـود او مطـرح شده بود به تبدیلات d-q که طی آن کمیات مربوط به سه فاز به متغیرهای q-d مرتبط می گردیـد بـسط داده و به این ترتیب پایه معادلات ماشین بر مبنای تئوری دو محوری بنا نهاده شد.

1-Doherty 2- Biowly 3- Cary 4- Park 5- Robertson 6- Kilgore
40
در سال 1931، شروین1 روابط لازم جهت بدست آوردن پارامترهای ماشین سنکرون را بـرای حالـت دائـم و گذرا، از طریق نتایج آزمایش ارائه نمود و این در حقیقت اولین روش پذیرفته شده بطور عام برای آزمایشهای ماشین سنکرون بود.که در سال 1945 میلادی توسط کمیته مربوط به ماشین سنکرون AIEE چاپ گردید.
از لحاظ تاریخی کمیته ماشینهای الکتریکی و استاندارد شماره 115 مربوط به IEEE ماحصل همان کمیتـه و همان روش آزمایشی ارائه شده در طی سالهای بعدی می باشد.
در طی اوائل دهه 60 میلادی به همان صورت که ابزار و تکنیکهای محاسباتی کـه در تحلیـل سیـستمهای قدرت بکار می رفت از لحاظ ابعاد و سرعت با روند رو به رشدی روبرو بود نیاز به مـدلهای دقیـقتـر ماشـین سنکرون جهت مطالعات پایداری نیز محسوس شده و بـرای ایـن خـاطر روشـهای کلاسـیک بدسـت آوردن پارامترهای ماشین سنکرون نیز دوباره مورد توجه بیشتر و دقیقتر قرار گرفت. در طی ایـن سـالها عـلاوه بـر مقالات متعددی که در این رابطه به چاپ رسید، استانداردهایی نظیر اسـتانداردBS, IEC, IEEE مربـوط به بخش ماشین نیز به دفعات متعدد چاپ و مورد تجدید نظر قـرار گرفتنـد. ایـن اسـتانداردها از میـان انـواع روشهای متفاوت و گوناگونی که ارائه میگردیدند و با توجه به رعایت نکات عملی و تکنیکهای انـدازهگیـری در طی جلسات متعدد کمیتههای ماشینهای الکتریکی، آنهایی را که تا حدی قابل قبول تشخیص مـی دادنـد انتخاب کرده و در استانداردها به عنوان روشهای کلاسیک مطرح و مورد تایید قرار می دادنـد. از مشخـصات مهم آزمایشات کلاسیک مربوط به قبل از دهه 80 تاکید روی آزمایش اتصال کوتاه سه فاز ناگهـانی و سـعی در بدست آوردن پارامترهای ماشین بـا اسـتفاده از چنـین آزمایـشی بـود کـه در حـال حاضـر هنـوز هـم در مشخصات ارائه شده در نیروگاهها نتایج حاصل از آزمایش اتصال کوتاه ناگهانی ارائه می گردد.
از جمله نکات محدودکننده اینگونه آزمایشها عدم دسترسی به پارامترهای مربـوط بـه محـور عرضـی، عـدم صرفه اقتصادی و قابلیت انجام آن در محل نیروگاهها و در تحت ولتاژ نامی بود. در حقیقت تـا قبـل از سـال
1983 روشهای دسترسی به پارامترهای مربوط به محور q در استانداردها مسکوت گذارده شده بود.
در طی سالهای 1960 الـی 1980 آزمایـشات گونـاگونی جهـت پاسـخگویی بـه سـؤالاتی از قبیـل اهمیـت پارامترهای مربوط به محور عرضی و همچنین درجه دقّت مورد لزوم برای پارامترهای ماشین و یا درجه مدل بکار رفته برای ماشین مطرح شده است. آزمایشات نیروگاه نورث فلیت2 در سال 1969 و تحقیقات انجام شده مؤسساتی چون EPRI, NPCC & Ontario-Hydro از این دسـتهانـد. ایـن مجموعـه فعالیـتهـا نتایجی از این قبیل را به همراه داشت:
در شبیه سازی دینامیکی رفتار ماشینهای الکتریکی، اطلاع دقیـق از پارامترهـای ماشـین بـه انـدازه درجه مدل انتخابی اهمیت دارد. این اهمیت در باب پارامترهای محور عرضی بارزتر است.
در تعیین پارامترهای ماشین همواره آزمایشاتی که منجر به تغییرات کوچک(بزرگ) در مقادیر ولتاژ و جریانهای ماشین گردند، اطلاعات مناسبی از پارامترها برای مطالعات مربوط بـه اغتـشاشات بـزرگ (کوچک) را در اختیار قرار نمیدهد.

7- Shervin 8- North Fleet
41
با توجه به این نکته پارامترها باید بسته به نوع مطالعه تصحیح و بهینه سازی شوند.
ارزش پارامترهای محور عرضی در شبیه سازی رفتار توربوژنراتورهای با روتـور یکپارچـه بـه حـدی است که انجام آزمایشهای جداگانه در این جهت راتوجیه میکند.
بدین ترتیب در سالهای بعد از 1980 آزمایشهای جدیدتری چون میرائی شار1 جایگاه ویژهای در حوزه تعیـین پارامترهای دینامیکی ماشینهای سنکرون پیدا کردند.
-2-3 انواع روشهای تعیین پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون:
به طور کلی آزمایشهای موجود در حوزه تعیین پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون را می توان به دو دسته :
روشهای کلاسیک
روشهای جدید
تقسیم بندی کرد. روشهای کلاسیک، آزمایشهایی محدود را تشکیل میدهند که عموماَ از نظر زمانی نیز، بـر روشهای جدید تقدم دارند. مهمترین معیارهای مطرح در انتخاب روشهای مورد استفاده عبارتنداز:
انجام آزمایش در آن کشور ممکن باشد و به ابزار پیچیده نیاز نداشته باشد.
استانداردهای معتبر آن را تایید کند.
با بکارگیری آن تعداد بیشتری از کمیتها را بتوان شناسایی کرد.
آن روش قادر به اندازهگیری پارامترهای محور عرضی نیز باشد.
-1-2-3 روشهای کلاسیک اندازهگیری پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون:
روشهای کلاسیک روشهایی محدود هستند که عموما قبل از دهه 80 میلادی ابداع شدهاند و بـا انجـام آنهـا تنها یک یا چند پارامتر شناسایی میشود. این روشها برروی هر ژنراتـوری قابـل اجـرا بـوده و بـه تجهیـزات پیشرفته و پیچیده نیاز ندارد. تغییرات این روشها در خلال این سالها عموما از جنس اصلاح روابط محاسـباتی میباشد. اغلب آنها استاندارد شدهاند، ولی متاسفانه با انجام هر یک از این آزمایشها تنهـا تعـداد محـدودی از پارامترها بدست میآیند. از نقاط ضعف این روشها مساله تعیین پارامترهای محور q اسـت. از معایـب عمـده دیگر بعضی از این روشها مخرب بودن آنهاست. با این شرایط مجوز استفاده از این روشها علیرغم اسـتاندارد بودن آنها صادر نمیگردد.
به عنوان نمونه آزمایش اتصال کوتاه سهفاز اگر چه نتایج خوبی را از جهت تعیین پارامترها در بر داشته باشد، به علت آثار مخرب الکتریکی و مکانیکی جبران ناپذیر آن چندان مورد توجـه نیـست. اغلـب کمیتهـایی کـه توسط آزمایشهای کلاسیک تعیین میشود بر پایه مدل استاندارد IEEE تبیین شـدهانـد بـا یـک سـیمپـیچ میرایی محور طولی و عرضی. بسیاری از این روشها در تعیین پارامترها برای مدلهایی از مرتبـه بـالاتر ناکـام خواهند بود.

9- dc decay
42
-2-2-3 روشهای جدید در تعیین پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون:
همگام با رشد سیستمهای کـامپیوتری، توسـعه تجهیـزات انـدارهگیـری و پدیـد آمـدن سیـستمهای هـوش مصنوعی، مجموعه جدیدی از روشها برای شناسایی پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون پدیـد آمدنـد.
بطور کلی در این روشها با اعمال ورودیهای مناسب در وضعیتهای متفاوت روتور(ایـستا یـا متحـرک) و ثبـت خروجیها، توابع انتقال ماشین شناسایی شده است. سپس با فرض یک مدل خاص بـرای ماشـین مـیتـوان پارامترهای ماشین را با روشهای مناسبی تخمین زد. اخیرا مدلهایی با مرتبه بالاتر نیز در اسـتانداردها مطـرح شدهاند. شناسایی پارامترهای دیگری که همگام با رشد درجه مدل مطرح شدهاند را صرفا میتوان با اسـتفاده از روشهای جدید تعیین پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون شناسایی کرد، اگر چه توانایی روشهای مذکور در تعیین این پارامترها متفاوت است. در مجموع روشهای جدید را میتوان تلاشـهایی بـرای دسـتیـابی بـه اهداف زیر دانست:
أ- دستیابی به روشهای بلادرنگ در تخمین پارامترها ب- استفاده از اطلاعات بهره برداری برای شناسایی پارامترها ت- شناسایی پارامترها با دقت هرچه بیشتر ث- تلاش در سادهسازی مکانیزم تخمین
به عنوان نمونه از مهمترین روشهای مطرح در این دسته به موارد زیر میتوان اشاره کرد: (1 روشهای بنا شده برپایه سیستمهای هوش مصنوعی:
(a تخمین پارامترهای دینامیکی با استفاده از شبکه عصبی (b تخمین پارامترهای دینامیکی با استفاده از الگوریتم ژنتیک
(2 روشهای بنا شده بر پایه تکنیکهای معادلات معادلات جزئی: (a تعیین پارامترها با استفاده از تکنیک اجزاء محدود
(3 شناسایی پارامترها ماشین سنکرون با استفاده از تست پاسخ فرکانسی
(4 شناسایی پارامترها با استفاده از دامنه وسیع تحریک
(5 شناسایی پارامترها با استفاده از اطلاعات تست باربرداری
(6 شناسایی پارامترها با استفاده از اطلاعات میرایی شار
(7 شناسایی پارامترها با اطلاعات بدست آمده از اغتشاشات بهره برداری (a تخمین پارامترها با استفاده از اغتشاشات بزرگ بهره برداری (b تخمین پارامترها با استفاده از اغتشاشات کوچک بهره برداری
عموم این روشها غیر مخرب بوده و نتایج خوبی را در تخمین پارامترها نشان داده اند. از نکات قابـل توجـه در این روشها توانایی آنها در تعیین پارامترهای محور عرضی علاوه بر محور طولی و همچنـین امکـان تخمـین پارامترها، متناظر مدلهایی با درجههای مختلف است. البته این به معنی توانایی برابر این روشها برای تخمین
43
و شناسایی پارامترها در جهات مختلف نیست. البته همه این روشـها در حـال تکامـل و بهبـود مـیباشـند و
بسیاری از آنها هنوز استاندارد نشدهاند.
44
فصل چهارم:

شناسایی بلادرنگ پارامترهای
دینامیکی ژنراتورهای سنکرون با
استفاده از رویتگر شبکه عصبی
45
-1-4 اصول کار شبکه های عصبی:
یکی از روشهای مشهور در حوزه هوش مصنوعی شبکه عصبی مصنوعی است. شبکههای عصبی مـصنوعی الهام گرفته از شبکه عصبی انسان هستند که توانایی بالایی در تقلید رفتار توابـع غیـر خطـی از خـود نـشان دادهاند. انسان با استفاده از تجربیاتی که از وقایع پیرامون خود دارد و ارتباطی که بین آن وقایع و عوامل مؤثر بر آنها برقرار میکند، نسبت به تخمین وقایع آتی بر پایه وضـعیت عوامـل مـؤثر اقـدام مـینمایـد. براسـاس تحلیلهای موجود شبکه عصبی مغز انسان از لایههای مختلفی تشکیل شده که لایه خـارجی آن(کـورتکس)
متصل به مجاری ورودی است. این ورودیها در انسان حواس او هستند. تجربیات ما به صورت تفاوت قوت و ضعف نقاط اتصال سلولهای عصبی به یکدیگر(سیناپسها) بروز مـیکنـد. هـر یـک از نـرونهـا پیونـدهای متعددی با سلولهای لایه بعد دارند.

شکل:1-4 طرح کلی سلول عصبی انسان
مسلم است که هرچه تعداد پیوندهای عرضی بیشتر باشد شبکه توانایی بیشتری در آموزش رفتـار توابـع غیـر خطی خواهد داشت.
-2-4 اصول کار شبکه عصبی تخمین گر پارامترها:
با درنظر گرفتن مبادی ذکر شده، مراحل شبیهسازی شبکههای عصبی بدین صورت خواهد بود:
ساخت نرون مصنوعی
ساختاربندی آن در قالب لایههای مختلف
تهیه بانک اطلاعات لازم برای آموزش شبکه عصبی
آموزش شبکه عصبی
تست شبکه
46

شکل :2-4 شکل کلی سلول عصبی مصنوعی
لایههای شبکه عصبی را به سه دسته لایه ورودی، لایه خروجی، و لایه (لایههای) مخفی تقسیم مـیکننـد.
تعداد عناصر لایه ورودی و خروجی باید برابر تعداد ورودی، خروجیهای در نظـر گرفتـه شـده بـرای شـبکه باشند. افزایش تعداد لایههای مخفی در شبکه عصبی دو اثر متضاد را به همراه دارد. از یک طرف تقلیـد هـر چه بهتر رفتار هر تابع غیر خطی را امکان پذیر می سـازد و از طـرف دیگـر مـشکلات شـبیه سـازی و مـدت آموزش را افزایش میدهد. در عمل باید بسته به شرایط، بین این دو عامل بهینهسازی شود. در عمل در طـی تحقیقات متعدد انجام شده شبکه عصبی با یک لایه مخفی به عنوان حالت بهینه مطرح شده است.

شکل:3-4 ساختار شبکه عصبی توسعه یافته
همانگونه که پیشتر مطرح شد تعداد نرونهای لایه خروجی شبکه عصبی برابـر تعـداد خروجـیهـای در نظـر گرفته شده برای آن شبکه است. در این طرح، شبکه عصبی با یک خروجی در نظر گرفته شده است. بنابراین برای تخمین هر یک از پارامترهای مورد نظر باید یک شبکه مستقل تـشکیل شـده، آمـوزش دیـده و مـورد استفاده قرار گیرد. این روش اگرچه مشکلاتی را در تشکیل و آموزش شبکههای متعدد به همـراه دارد لـیکن گامی در جهت دستیابی به حداکثر قابلیت شبکههای عصبی در تخمین پارامترهـای دینـامیکی ژنراتورهـای سنکرون بر اساس دادههای بهرهبرداری است. همانگونه که همواره بهینهسازیهای تک هدفه نتایج بهتـری از جهت دستیابی به نتیجه مورد نظر دارند، با توجه به تشابه ساختاری این معنی در باب شـبکههـای عـصبی نیز صادق است. تعداد نرونهای لایه ورودی نیز برابر تعداد ورودیهای در نظر گرفته شده برای شبکه عـصبی
47
است. تعداد شش ورودی برای شبکه مورد نظر در نظر گرفته شده است. تعداد ورودیها در این طرح با توجه به مجموعه پارامترهای قابل اندازهگیری در خروجی ژنراتورهای سنکرون انتخاب شده است. البته انتخـاب و ترتیب آرایش این پارامترها برپایه رؤیت پذیری پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون در رفتار دینـامیکی آن شکل گرفته است. این بحث در طی مطالعات پیشین انجام شـده در مرکـز مطالعـات دینامیـک ایـران مـورد بررسی قرار گرفته است.
-1-2-4 دادههای آموزشی و آموزش شبکه عصبی تخمینگر:
از نکات بسیار مهم در تشکیل شبکه عصبی مـصنوعی، بانـک اطلاعـات آموزشـی مـورد اسـتفاده اسـت. در تجربیات گذشته که در حوزه استفاده از شبکههای عصبی مصنوعی مطرح است، گاه اصلاح مکانیزم تهیـه و تغییر دامنه دادههای آموزشی، یک شبکه عصبی با نتایج ضعیف را به شبکهای بـا نتـایج قابـل قبـول تبـدیل کرده است. شاید بتوان مهمترین نکته در گردآوری اطلاعات آموزشـی را شـمول و فراگیـری آن نـسبت بـه حالتهای مختلف رفتاری مطرح در حوزه مورد نظر دانست. اگرچه این شمول را نباید با بزرگی ابعـاد اشـتباه گرفت. عامل مهم نگاه ریشهای و بنیادین به حالات مطرح در آن حوزه است. از آنجا که این شبکه بر آنـست تا بر پایه اطلاعات بهرهبرداری نسبت به تخمین پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون اقدام نماید، لـذا بایـد بانک اطلاعات لازم برای آموزش شبکه عصبی در این حوزه فراهم شود. مجموعه اغتـشاشاتی کـه در طـی بهرهبرداری از ژنراتورها رخ میدهد را میتوان به سه دسته عمده تقسیم کرد:
اغتشاشاتی که در حوزه تحریک رخ می دهند
اغتشاشاتی که در حوزه توان ورودی رخ میدهند
اغتشاشاتی که در شبکه تحت تغذیه رخ میدهند
بدین ترتیب از هر یک از این حوزههای سهگانه یک نمونه شایع به عنوان نماینده آن گروه بـدین ترتیـب در
نظر گرفته شده است:
تغییر ناگهانی %10 در تحریک ژنراتور
تغییر ناگهانی %10 در توان ورودی ژنراتور
وقوع اتصال کوتاه سهفاز 10-5)میلی ثانیه) در خروجی ژنراتور
48

شکل :4-4 شکل کلی روش تهیه اطلاعات بهرهبرداری ژنراتورهای سنکرون
(برای آموزش و تست شبکه عصبی)
60 مجموعه از مقادیر نمونه پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون به عنوان مقـادیر پایـه در تـشکیل بانـک اطلاعات آموزشی شبکه عصبی در نظر گرفته شده است. این مجموعه از دادههایی مربوط به:
واحدهای بخاری- فسیلی
واحدهای بخاری-فسیلی با پیوند عرضی
واحدهای بخاری- هستهای
واحدهای آبی
واحدهای با توربین احتراقی
تشکیل شده است. برای هر مجموعه از این پارامترها دو گام افزایشی و دو مرحله کاهش در نظر گرفته شده
است. هر یک از این مراحل تغییرات %10 پارامترها را بهمراه خواهد داشت. مجموعه نهایی دربرگیرنـده 225
مجموعه از مقادیر نمونه پارامترهای دینامیکی ژنراتور سنکرون میباشد. مجموعه یک ژنراتور متصل به شین
بینهایت برای شبیه سازی رفتار ژنراتور سنکرون در نظر گرفته شده است. برای این که آثـار تفـاوت سـاختار
شبکه در رفتار ژنراتور نیز لحاظ شده باشد در هر مرحله از شبیهسازی بصورت همگام با تغییرات پارامترهـای
ژنراتور، تغییراتی در حوزه پارامترهای شبکه نیز در نظر گرفته شده است. در هر دوره شبیه سازی از خروجـی
ژنراتور 1000 نمونهگیری با فاصله زمانیهایی برابر0,01 ثانیه بعمل آمده است. 20 نمونه از اندازهگیری های
انجام شده و پارامترهای متناظر با آن به عنـوان مجموعـه اطلاعـات آموزشـی در نظـر گرفتـه شـده اسـت.
نمونههای منتخب از میان اندازهگیریهای انجام شده با گامهای متغیر و قابل کنترل گزینش شـدهانـد، ایـن
رویکرد امکان تهیه تصویری بهتر از رفتار دینامیکی ژنراتور سنکرون در قبال یک اغتـشاش را بـا رعایـت دو
مشخصه حداقل حجم اطلاعات و حفظ حداکثر مشخصات رفتاری فراهم میآورد.
49

شکل:5-4 آلگوریتم آموزش شبکه عصبی
آموزش شبکه بر پایه الگوریتم پسانتشار و با استفاده از راهبرد مارکوئیس_لونبرگ انجام شده است. برای هر یک از انواع سهگانه اغتشاشات ذکر شده بانک اطلاعات آموزشی مستقلی در نظـر گرفتـه شـده اسـت. ایـن روش امکان مقایسه بین نتایج اخذ شده در قبال هر یک از انواع اغتشاشات را فـراهم مـیآورد. ایـن راهبـرد امکان مقایسه درجه قابلیت اطمینان نتایج حاصل از تخمین پارامترهای گوناگون در قبال اغتشاشات مختلـف را نیز فراهم میĤورد.
-2-2-4 تست شبکه عصبی تخمینگر:
تست شبکه عصبی با استفاده از اطلاعات بهره برداری که در مجموعه آموزشی لحـاظ نـشده، شـکل گرفتـه است. بدین ترتیب تصویر واقعگرایانهتری از قابلیتهای شبکه مذکور خواهیم داشت. برای تحقق این معنـی اطلاعات مربوط به 75 ژنراتور سنکرون متفاوت با نمونه های مطـرح شـده در مجموعـه آموزشـی، دادههـای حاصل از اندازهگیریهای بعمل آمده در قبال رفتار دینامیکی آنهـا و مقـادیر حقیقـی پارامترهـای دینـامیکی متناظر با آن به عنوان مجموعه دادههای تست شبکه عصبی در نظر گرفته شده است. طرح کلی روش تست و بهرهبرداری شبکه عصبی مذکور در شکل4-6 بیان شده است. هریک از مراحـل آمـوزش و تـست شـبکه عصبی تخمینگر با مشخصات ذکر شده در قبال سه اغتشاش نمونه مطرح در نظر گرفته شده است.
50

شکل:6-4 طرح کلی روش تست و بهرهبرداری از شبکه عصبی
-3-4 نتایج:
مجموعه نتایج در سه بخش سازماندهی شده است. هربخش در برگیرنده نتایج آموزش و تست شبکه عصبی بر پایه یکی از انواع سهگانه اغتشاش میباشد. این طریقه بررسی امکان مقایسه بهتر نتایج را فراهم سـاخته، شاهدی بر رؤیت پذیری پارامترهای دینامیکی ژنراتورهای سنکرون در ازای اغتشاشات مختلف مـیباشـد. از طرف دیگر بررسی مقایسهای نتایج درجه دقـت شـبکه عـصبی در تخمـین پارامترهـای دینـامیکی بـر پایـه اطلاعات مختلف بهرهبرداری را نیز بیان میکند. برداشتهای مقایسهای امکان تعیین بهتر قابلیتهای شبکه عصبی را بدور از آثار ناشی از الگوی آموزشی فراهم میآورد، زیرا ابعاد و مکانیزم تشکیل مجموعـه آموزشـی در تخمین همه این پارامترها مشابه بوده است.
برای بررسی رفتار هر شبکه عصبی دو معیار اصلی دامنه و توزیع فراوانی خطا در نظر گرفتـه شـده اسـت. در تحلیل بر اساس توزیع فراوانی خطا، درصد فراوانی غالب و دامنه خطای متناظر با آن بیان شدهاند. با توجه به حجم زیاد مجموعه نتایج، چند نمونه از شبکههای تخمینگر و دادههای بدست آمده از طریق آنها در مرحلـه آموزش و تست ارائه شده است. این مجموعه به سه حوزه آموزش و تست بر اساس اطلاعـات بهـرهبـرداری شکل گرفته برپایه تغییر ناگهانی تحریک، تغییر ناگهانی تـوان ورودی و اغتـشاش حـوزه شـبکه متـصل بـه ژنراتور تقسیم شده است. برای فراهم سازی امکان مقایسه بیشتر، نتایج متناظر هر پارامترکه با استفاده از هر یک از بانکهای اطلاعاتی سهگانه مذکور بدست آمده اسـت در اختیـار خواننـده محتـرم قـرار گرفتـه اسـت.
پارامترهای دینامیکی مطرح برای ژنراتورهای سنکرون _در نگاه اشتراکی بین انواع مختلف آن _کـه مـا بـه تخمین آنها همت گماشته ایم مجموعهای بدین صورت را تشکیل خواهد داد:
51
جدول( (1-4 ردیف نام پارامتر مشخصه واحد
1 راکتانس سنکرون محور d Xd pu
2 راکتانس حالت گذرا محور d Xd' Pu
3 راکتانس فوق گذرا محور d Xd" Pu
4 راکتانس سنکرون محور q Xq pu
5 راکتانس فوق گذرا محور q Xq" Pu
6 راکتانس پوتیه Xl pu
7 ثابت زمانی محور d در دوره گذرا Td' s
8 ثابت زمانی محور d در دوره فوق گذرا Td" s
9 ثابت زمانی محور q در دوره فوق گذرا Tq" s
10 ثابت اینرسی H s
52
-1-3-4 نمونههایی از نتایج شبکه عصبی تخمینگر:
پارامتر مورد تخمین: X"d
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی تحریک

شکل :7-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند آموزش برای تخمین xd"

شکل :8-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
53

شکل :9-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :10-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xd"
54

شکل :11-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل :12-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
55
پارامتر مورد تخمین: X"d
اغتشاش مورد استفاده: وقوع اتصال کوتاه در شبکه متصل به ژنراتور


شکل :13-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xd"

شکل :14-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
56

شکل :15-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :16-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xd"
57

شکل :17-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل :18-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
58
پارامتر مورد تخمین: X"d
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی توان ورودی

شکل :19-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xd"

شکل:20-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
59

شکل:21-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحلهآموزش

شکل :22-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xd"
60

شکل :23-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل:24-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
61
پارامتر مورد تخمین: X"q
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی تحریک

شکل :25-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند آموزش برای تخمین xq"

شکل :26-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
62

شکل :27-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :28-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xq"
63

شکل :29-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :30-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش
64
پارامتر مورد تخمین: X"q
اغتشاش مورد استفاده: وقوع اتصال کوتاه در شبکه متصل به ژنراتور

شکل :31-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xq"

شکل :32-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
65

شکل :33-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :34-4 نمودار خروجی شبکه عصبی تحت تست برای تخمین xq"
66

شکل :35-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل :36-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
67
پارامتر مورد تخمین: X"q
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی توان ورودی

شکل :37-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین xq"

شکل :38-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
68

شکل :39-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :40-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین xq"
69

شکل :41-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل:42-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
70
پارامتر مورد تخمین: T"d
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی تحریک

شکل :43-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند برای تخمین Td"

شکل :44-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
71

شکل :45-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :46-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Td"
72

شکل :47-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :48-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش
73
پارامتر مورد تخمین: T"d
اغتشاش مورد استفاده: وقوع اتصال کوتاه در شبکه متصل به ژنراتور

شکل :49-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Td"

شکل:50-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
74

شکل:51-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحلهآموزش

شکل :52-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Td"
75

شکل :53-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل :54-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
76
پارامتر مورد تخمین: T"d
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی توان ورودی

شکل :55-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Td"

شکل :56-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
77

شکل :57-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :58-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Td"
78

شکل :59-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل:60-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
79
پارامتر مورد تخمین: T"q
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی تحریک

شکل :61-4 نمودار خروجی شبکه عصبی درفرایند آموزش برای تخمین Tq"

شکل :62-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
80

شکل :63-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :64-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Tq"
81

شکل :65-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :66-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش
82
پارامتر مورد تخمین: T"q
اغتشاش مورد استفاده: وقوع اتصال کوتاه در شبکه متصل به ژنراتور

شکل :67-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Tq"

.
شکل:68-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
83

شکل:69-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحلهآموزش

شکل :70-4 نمودار خروجی شبکه عصبی تحت تست برای تخمین Tq"
84

شکل :71-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل :72-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
85
پارامتر مورد تخمین: T"q
اغتشاش مورد استفاده: تغییر ناگهانی توان ورودی

شکل :73-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند آموزش برای تخمین Tq"

شکل :74-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله آموزش
86

شکل :75-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله آموزش

شکل :76-4 نمودار خروجی شبکه عصبی در فرایند تست برای تخمین Tq"
87

شکل :77-4 هیستوگرام خطای شبکه عصبی در مرحله تست

شکل:78-4 نمودار خطای تخمین شبکه عصبی در مرحله تست
88
-2-3-4 بررسی تحلیلی نتایج:
در طی این پروژه، شبیه سازیهای مربوطه در جهت تخمین کلیه پارامترهای مذکور انجام شده و بـر اسـاس اغتشاش بکار گرفته شده در تهیه دادههای بهرهبرداری تقسیم بندی و مقایسه شـده اسـت. بررسـی تحلیلـی نتایج در قالب شاخصبندیهای زیر ارائه شده است:
.1 بررسی مقایسهای رفتار شبکه عصبی تخمینگر در دوره آموزش:
.A تحلیل نتایج بدست آمده بر پایه توزیع فراوانی خطا:
این بررسی بر پایه توزیع فراوانی خطای شبکه عصبی تخمینگر در مرحلـه آمـوزش، شـکل گرفتـه است. در مسیر تخمین هر یک از پارامترها نتایج سهگانه بدست آمده به ترتیب بر اساس برازندگی از دیدگاه حداقل خطا مرتب شده است. این نتایج برپایه اغتشاش متناظر با آنها نام گذاری و در جـدول
2-4 جای گرفتهاند.
.B تحلیل نتایج بدست آمده بر پایه حداکثر دامنه خطا:
نتایج سهگانه بدست آمده در تخمین هریک از پارامترها بر اساس شـاخص حـداکثر خطـا ارزیـابی و اولویت بندی شدهاند. نتایج این تحلیل به ترتیب بیان شده در گام قبل نامگذاری و در قالـب جـدول
3-4 در اختیار قرار گرفته است.
.2 بررسی مقایسهای رفتار شبکه عصبی تخمینگر در دوره تست:
.A تحلیل نتایج بدست آمده بر پایه توزیع فراوانی خطا:
این بررسی بر پایه توزیع فراوانی خطای شبکه عصبی تخمینگر در مرحله تست، شکل گرفته است.
در مسیر تخمین هر یک از پارامترها، نتایج سهگانه بدست آمده بر اساس برازندگی از دیدگاه حداقل خطا ترتیب یافته است. این نتایج برپایه اغتشاش متناظر با آنها نام گـذاری و در جـدول 2-4 جـای گرفتهاند. به علّت اهمیت خاص نتایج حاصل در این بخش، علاوه بر تحلیلهای فوق شاخص خطای متناظر با فراوانی غالب و درصد فراوانی مربوطه در بهترین حالت نیز ارزیابی و در جدول 2-4 ارائـه شده است.
.B تحلیل نتایج بدست آمده بر پایه حداکثر دامنه خطا:
89
نتایج سهگانه بدست آمده در تخمین هریک از پارامترها بر اساس شاخص حداکثر خطا ارزیابی و بـر اساس برازندگی مرتب شده است. نتایج این تحلیل به همان صورت نامگذاری و در جدول 3-4 ارائه شده است.
درباب عملکرد شبکه عصبی در تخمین :Xd
با مقایسه نتایج بدست آمده با استفاده اغتشاشات مختلف هیستوگرام خطای شبکه در مرحله آموزش بهتـرین توزیع فراوانی را در وقوع قبال اتصال کوتاه در ترمینال ژنراتور نشان میدهـد نتـایج حاصـله بـر پایـه تغییـر ناگهانی تحریک و تغییر توان ورودی در مراتب بعدی قرار میگیرند.
از نظر دامنه خطا نیز در این مرحله بهترین نتایج به ترتیب در قبال نتایج حاصله از وقوع اتصال کوتاه, تغییـر توان ورودی و تغییر ناگهانی تحریک شکل گرفته اند.
در مرحله تست بهترین توزیع فراوانی در مرحله اول مربوط به نتـایج حاصـل از تغییـر ناگهـانی تحریـک، در مرحله دوم مربوط به نتایج حاصله بر پایه وقوع اتصال کوتاه و نهایتًا از تغییر توان ورودی بدست میآید.
کمترین دامنه خطا به ترتیب متعلق به تخمین برپایه نتایج حاصل از وقوع اتصال کوتاه، تغییر تـوان ورودی و نهایتًا تغییر تحریک میباشد.
در مرحله تست محدودترین دامنه خطا مربوط به وقوع اتصال کوتاه است. نتایج حاصل از تغییر تـوان ورودی و تغییر ناگهانی تحریک در مراتب بعدی قرار دارند.
%73,3 از نتایج دارای خطای کمتر از %9,2 دامنه تغییرات Xd هستند.
درباب عملکرد شبکه عصبی در تخمین :X'd
هیستوگرام خطای شبکه در مرحله آموزش نتایجی بدین ترتیب را در بر داشته است: در مرحلـه اول بهتـرین نتایج همراستا با تغییر ناگهانی تحریک شکل گرفته است، در مرحله دوم با تغییـر تـوان ورودی و در مرحلـه سوم با استفاده از وقوع اتصال کوتاه در خروجی ژنراتور.
کمتریم دامنه خطا در مرحله آموزش مربوط به وقوع اتصال کوتاه در ترمینال ژنراتور و در مرحله دوم و سـوم
مربوط به تغییر ناگهانی تحریک و توان ورودی ژنراتور میباشد.
در مرحله تست نمودار خطای شبکه نتایج مشابهی را در قبال اغتشاشهای سهگانه بجای گذاشته است و بـه سختی میتوان بین آنها تمایز قائل شد. شاید بتوان نتایج مربوط به تغییر توان ورودی، و در گامهـای بعـدی مربوط به تغییر ناگهانی تحریک و وقوع اتصال کوتاه در خروجی ژنراتور دانست.
90
کمترین دامنه خطا در این مرحله بترتیب مربوط به تغییر ناگهانی تحریک، وقوع اتصال کوتـاه و تغییـر تـوان ورودی میباشد.
%70 نتایج دارای خطای کمتر از %8,9 دامنه تغییرات X'd میباشند.
درباب عملکرد شبکه عصبی در تخمین :X"d
نمودارهای بدست آمده در مرحله آموزش از دیدگاه توزیع فراوانی خطا بهترین نتایج را متناظر با وقوع اتصال کوتاه در ترمینال ژنراتور و در مراحل بعدی همراستا با تغییر توان ورودی و تغییر تحریک، نـشان مـیدهنـد.

final-4-5

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 6: نمودار دایره ای درصد فراوانی میزان دسترسی به اینترنتاوقات خرید اینترنتیپاسخگویان بر حسب این که هر چند وقت یکبار برای خرید از اینترنت استفاده میکنند به 4 گروه تقسیم شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-8 مشاهده میکنید. با توجه به جدول 7/11 درصد از پاسخگویان همیشه، 2/12 درصد اغلب اوقات، 4/40 درصد گاهی اوقات و 7/35 به ندرت برای خرید از اینترنت استفاده میکنند.
جدول 4-8 توزیع فراوانی اوقات خرید اینترنتی
هر چند وقت یکبار برای خرید از اینترنت استفاده میکنند فراوانی درصد
همیشه 45 %7/11
اغلب اوقات 47 %2/12
گاهی اوقات 155 %4/40
به ندرت 37 %7/35
جمع 384 100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 7: نمودار دایره ای درصد فراوانی اوقات خرید اینترنتیزمان آخرین خرید اینترنتیپاسخگویان بر حسب این که آخرین بار چه زمانی خرید اینترنتی انجام دادهاند در 4 گروه طبقه بندی شدهاند.که فراوانی آنها را در جدول 4-9 مشاهده میکنید. با توجه به جدول 8/31 درصد از پاسخگویان 3-2 روز پیش، 6/28 درصد3-2 هفته پیش 1/14 درصد 3-2 ماه پیش و 5/25 درصد بیش از چندین ماه پیش خرید اینترنتی انجام دادهاند.
جدول 4-9 توزیع فراوانی زمان آخرین خرید اینترنتی
آخرین زمان خرید اینترنتی فراوانی درصد
3-2 روز پیش 122 %8/31
3-2 هفته پیش 110 %6/28
3-2 ماه پیش 54 %1/14
بیش از چندین ماه پیش 98 %5/25
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 8: نمودار دایره ای درصد فراوانی زمان آخرین خرید اینترنتیسابقه خرید اینترنتیپاسخدهندگان بر حسب این که چه میزان سابقه خرید اینترنتی دارند در 4 گروه طبقه بندی شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-10 مشاهده میکنید. با توجه به جدول 3/6 درصد از پاسخگویان تنها یکبار، 17 درصد5-2 بار 7/17 درصد 8-5 بار و 56 درصد بیش از 8 بار خرید اینترنتی انجام دادهاند.
جدول 4-10 توزیع فراوانی سابقه خرید اینترنتی
میزان سابقه خرید اینترنتی فراوانی درصد
تنها یکبار 36 %3/6
5-2 بار 65 %17
8-5 بار 68 %7/17
بیش از 8 بار 215 %56
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 9: نمودار دایره ای درصد فراوانی سابقه خرید اینترنتیطریق دستیابی به پرسشنامهپاسخگویان بر اساس طریقهی دستیابیشان به پرشسنامه در 4 گروه طبقه بندی شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-11 مشاهده میکنید. با توجه به جدول، 3/57 درصد از پاسخگویان از طریق Facebook، 2/10 از طریق Twitter، 5/12 درصد از طریق Google Plus و 20 درصد از طریق Email به پرسشنامه دسترسی پیدا کردهاند.
جدول4-11 توزیع فراوانی طریق دستیابی به پرسشنامه
طریق دستیابی به پرسشنامه فراوانی درصد
Facebook 220 %3/57
Twitter 39 %2/10
Google Plus 48 %5/12
Email 77 %20
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 10: نمودار دایره ای درصد فراوانی طریق دستیابی به پرسشنامهوسایل خریداری شده از طریق اینترنتپاسخگویان بر حسب اینکه بیشتر چه نوع وسایلی را از طریق اینترنت خریداری میکنند به 6 دسته تقسیم شدهاند. که فراوانی آنها را در جدول 4-12 مشاهده میکنید. با توجه به جدول، 9/16 درصد از پاسخگویان کتاب و موسیقی، 24 درصد وسایل الکترونیکی، 8/0 درصد مواد غذایی، 1/3 درصد وسایل دکوری و تزئینی، 9/3 درصد لباس و 3/51 درصد سایر وسایل را از اینترنت خریداری میکنند.
جدول 4-12 توزیع فراوانی وسایل خریداری شده از اینترنت
وسایل خریداری شده فراوانی درصد
کتاب و موسیقی 65 %9/16
وسایل الکترونیکی 92 %24
مواد غذایی 3 %8/0
وسایل دکوری و تزئینی 12 %1/3
لباس 15 %9/3
سایر 197 %3/51
جمع 384 %100

نمودار STYLEREF 1 s ‏4 SEQ نمودار * ARABIC s 1 11: نمودار دایره ای درصد فراوانی وسایل خریداری شده از اینترنتآمار استنباطی
نقش آمار توصیفی در واقع، جمع‌آوری، خلاصه کردن و توصیف اطلاعات کمّی به دست‌آمده از نمونه‌ها یا جامعه‌ها است. اما محقق معمولا کار خود را با توصیف اطلاعات پایان نمی‌دهد، بلکه سعی می‌کند آنچه را که از بررسی گروه نمونه به دست آورده است به گروه‌های مشابه بزرگتر تعمیم دهد. تئوری‌های روان‌شناسی از طریق تعمیم نتایج یک یا چند مطالعه به آنچه که ممکن است در مورد کل افراد جامعه صادق باشد به وجود می‌آیند. از طرف دیگر در اغلب موارد مطالعه تمام اعضای یک جامعه ناممکن است. از اینرو محقق به شیوه‌هایی احتیاج دارد که بتواند با استفاده از آنها نتایج به دست‌آمده از مطالعه گروه‌های کوچک را به گروه‌های بزرگتر تعمیم دهد. به شیوه‌هایی که از طریق آنها ویژگی‌های گروه‌های بزرگ براساس اندازه‌گیری همان ویژگی‌ها در گروه‌های کوچک استنباط می‌شود آمار استنباطی گفته می‌شود(دلاور،1385). برای تحلیل مدل های رگرسیونی و همچنین آزمون همبستگی از نرم افزار LISREL استفاده می شود.
آزمون فرضیه های تحقیق
در این بخش ابتدا فرضیه های اشاره شده در فصل دوم مورد بررسی و آزمون قرارگرفته و در نهایت به تجزیه و تحلیل و بررسی مساله اصلی تحقیق پرداخته شده است.با توجه به اینکه به هر سؤال پرسشنامه امتیازی داده شده است، برای پاسخ به فرضیهها از متوسط امتیازات مربوط به سوالات استفاده شده است. به عبارتی باید 2مدل رگرسیونی و 2آزمون همبستگی داشته باشیم یعنی داریم:
آزمون رگرسیونی اول
متغیر پاسخ متغیرهای مستقل
اطمینان به فروشگاه اینترنتی امنیت درک شده
شایستگی درک شده
خیرخواهی درک شده
رعایت حریم خصوصی
آزمون رگرسیونی دوم
متغیر پاسخ متغیرهای مستقل
قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی امنیت درک شده
شایستگی درک شده
آزمون همبستگی
آزمون اول آزمون دوم
اطمینان به فروشگاه اینترنتی اطمینان به فروشگاه اینترنتی
توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی
بنابراین، متغیرهای پژوهش در قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی به صورت مدل مفهومی زیر است:

به هر سؤال پرسشنامه امتیازی بین 2- تا 2 داده شده است. بنابراین، با توجه به آزمونهای آماری مربوط به فرضیات، از متوسط امتیازات، نوع تأثیر و میزان اهمیت مشخص میگردد و در نهایت اگر احتمال خطا(P-value) کوچکتر از 5 درصد باشد به این معنی خواهد بود که فرضیه پژوهش قابل قبول است و یا از نظر آماری داریم:
پاسخ به فرضیه تحقیق منفی است: H0:μ=0
پاسخ به فرضیه تحقیق مثبت است: H1:μ≠0
آزمون فرض نرمال بودن متغیرهاقبل از تعیین نوع آزمون مورد استفاده به خصوص در آزمون های مقایسه ای لازم است از نرمال بودن متغیر ها مطمئن شویم. در صورتی که متغیر ها نرمال باشند، استفاده از آزمون های پارامتری توصیه می شود و در غیر این صورت استفاده از آزمون های معادل غیر پارامتری مد نظر قرار خواهد گرفت. برای تعیین نرمال بودن متغیر ها بایستی سطح معنی داری بررسی شود ، اگر سطح معنی داری از عدد 05/0 بیشتر بود متغیر نرمال و در غیر اینصورت متغیر تحت بررسی غیر نرمال است. ابتدا به بررسی نرمال بودن متغیر های تحت بررسی به تفکیک می پردازیم.
جدول STYLEREF 1 s ‏4 SEQ جدول * ARABIC s 1 1: نتایج آزمون شاپیرو متغیر های مورد بررسی
ردیف عوامل نماد آماره شاپیرو ویلک سطح معنی داری نتیجه
1 امنیت درک شده x1552/0 921/0 نرمال
2 شایستگی درک شده x2987/0 284/0 نرمال
3 خیرخواهی درک شده x3218/1 103/0 نرمال
4 رعایت حریم خصوصی x4446/0 968/0 نرمال
5 اطمینان به فروشگاه اینترنتی x5849/0 466/0 نرمال
6 توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی x6349/1 353/0 نرمال
7 ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی x7716/0 831/0 نرمال
8 قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی y894/0 743/0 نرمال
فرضیه های پژوهشفرضیه : بررسی عوامل موثر بر اطمینان به فروشگاه اینترنتینام متغیر نماد نقش
امنیت درک شده x1متغیر مستقل
شایستگی درک شده x2متغیر مستقل
خیرخواهی درک شده x3متغیر مستقل
رعایت حریم خصوصی x4متغیر مستقل
اطمینان به فروشگاه اینترنتی x5متغیرپاسخ
x5=β0+β1x1+β2x2+β3x3+β4x4درجه آزادی مربعات تصحیح شده میانگین مربعات تصحیح شده مقدار-فیشر سطح معناداری
رگرسیون 4 840.106 210.026 27855.16 0.000
خطا 379 2.858 0.008 کل 383 842.963 x5 = 0.02173 + 0.88535 x1 + 0.22876 x2 + 0.14104 x3 + 0.36292 x4فرضیه اول : بررسی تاثیر امنیت درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: امنیت درک شده تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: امنیت درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x11 133.680 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که امنیت درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
فرضیه دوم : بررسی تاثیر شایستگی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: شایستگی درک شده تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: شایستگی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x21 19.979 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که شایستگی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
فرضیه سوم : بررسی تاثیر خیرخواهی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: خیرخواهی درک شده تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: خیرخواهی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x31 10.003 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که خیرخواهی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
فرضیه چهارم : بررسی تاثیر رعایت حریم خصوصی بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: رعایت حریم خصوصی تاثیری بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی ندارد.
H1: رعایت حریم خصوصی تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x41 16.004 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که رعایت حریم خصوصی تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
اعتبار مدل
بررسی معنادار بودن رگرسیون: بررسی جدول خلاصه مدل (تفسیر R2) رگرسیون این امکان را به ما می دهد که معناداری مدل کلی رگرسیونی را بررسی کنیم.
ضریب تعیین ضریب تعیین تصحیح شده آماره فیشر P-مقدار دوربین واتسون
89.44 0.6917 27855.16 0.000 2.425
تحلیل همبستگی متغیرهای مستقل امنیت درک شده، شایستگی درک شده،خیرخواهی درک شده و رعایت حریم خصوصی بر متغیروابسته اطمینان به فروشگاه اینترنتی معادل 89.44R2= و مقدار ضریب تعیین تصحیح شده برابر 0.6917 است .همچنین مقدار آماره دوربین- واتسون 035/2 است که مناسب است. ( عدد بین 1.5 تا 2.5 مورد قبول است) . بنابر این داده ها از استقلال مناسبی برخوردار است .
بررسی فرض نرمال بودن باقیمانده های مدل رگرسیونی:
به صورت تحلیلی می توان از آماره ی شاپیرو استفاده کرد:
متغیر آماره آزمون شاپیرو سطح معنی داری نتیجه
باقیمانده ها 1.845 0.873 نرمال
از نظر نموداری نیز می توان از کاغذ نرمال استفاده کرد. مشاهده می کنیم که تقریبا همه ی باقیمانده ها حول یک خط ثابت هستند . فرض نرمال بودن به صورت توصیفی نیز برقرار است.

نمودار بررسی نرمال بودن باقیمانده ها
بررسی استقلال باقیمانده ها: اگر باقیمانده ها دارای همبستگی مثبت و همبستگی منفی باشند مدل نامعتبر است. به این منظور نمودار مانده ها را در برابر ترتیب زمانی جمع آوری آنها رسم می کنیم اگر دارای شکل خاصی نباشد مانده ها از هم مستقل اند. در شکل زیر داده ها در یک قسمت نمودار تمرکز نکرده اند و به طور تصادفی در اطراف خط پخش شده اند، بنابراین استقلال باقیمانده ها تایید می شود.

نمودار بررسی بررسی استقلال باقیمانده ها
ثابت بودن واریانس خطا: نمودار باقیمانده ها بر حسب مقادیر برازش شده اگر شکل خاصی نداشته باشد و باقیمانده ها به طور مساوی پراکنده شده باشند در اطراف خط دلیلی بر اعتبار مدل رگرسیونی است.

نمودار بررسی ثابت بودن واریانس خطا
فرضیه پنجم : بررسی رابطهی بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه وجود ندارد.
H1: بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
همبستگی بین میزان همبستگی پیرسن آماره تی P-مقدار
x5 و x60.676372 17.9477 2.2e-16
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
فرضیه ششم : بررسی رابطهی بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی
H0: بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه وجود ندارد.
H1: بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه منفی معناداری وجود دارد.
همبستگی بین میزان همبستگی پیرسن آماره تی P-مقدار
x5 و x70.8986212- 40.0328- 1.2e-19
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه منفی معناداری وجود دارد.
فرضیه : بررسی عوامل موثر بر اطمینان به فروشگاه اینترنتینام متغیر نماد نقش
توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی x6متغیر مستقل
ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی x7متغیر مستقل
قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی yمتغیرپاسخ
y=β0+β6x6+β7x7درجه آزادی مربعات تصحیح شده میانگین مربعات تصحیح شده مقدار-فیشر سطح معناداری
رگرسیون 2 9.6558 4.82791 1980.46 0.000
خطا 381 0.9288 0.00244 کل 383 10.5846 y = -0.01780 + 0.5111 x6 + 0.7478 x7فرضیه هفتم : بررسی تاثیر توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی
H0: توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی ندارد.
H1: توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری مثبت بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x61 352.01 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری مثبت بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
فرضیه هشتم : بررسی تاثیر ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی
H0: ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی ندارد.


H1: ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری منفی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
متغیر درجه ی آزادی آمار فیشر P-مقدار
x71 1660.68 0.000
با توجه به سطح معناداری0.05 و مقدار بدست آمده برای پی مقدار 0.000 نتیجه می گیریم که ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری منفی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
اعتبار مدل
بررسی معنادار بودن رگرسیون: بررسی جدول خلاصه مدل (تفسیر R2) رگرسیون این امکان را به ما می دهد که معناداری مدل کلی رگرسیونی را بررسی کنیم.
ضریب تعیین ضریب تعیین تصحیح شده آماره فیشر P-مقدار دوربین واتسون
0.9123 0.9118 1980.46 0.000 1.876
تحلیل همبستگی متغیرهای مستقل امنیت درک شده، شایستگی درک شده،خیرخواهی درک شده و رعایت حریم خصوصی بر متغیروابسته اطمینان به فروشگاه اینترنتی معادل 91.23R2= و مقدار ضریب تعیین تصحیح شده برابر 0.9118 است .همچنین مقدار آماره دوربین- واتسون 1.876است که مناسب است. ( عدد بین 1.5 تا 2.5 مورد قبول است) . بنابراین داده ها از استقلال مناسبی برخوردار است .
بررسی فرض نرمال بودن باقیمانده های مدل رگرسیونی:
به صورت تحلیلی می توان از آماره ی شاپیرو استفاده کرد:
متغیر آماره آزمون شاپیرو سطح معنی داری نتیجه
باقیمانده ها 2.471 0.341 نرمال
از نظر نموداری نیز می توان از کاغذ نرمال استفاده کرد. مشاهده می کنیم که تقریبا همه ی باقیمانده ها حول یک خط ثابت هستند. فرض نرمال بودن به صورت توصیفی نیز برقرار است.

نمودار بررسی نرمال بودن باقیمانده ها
بررسی استقلال باقیمانده ها: اگر باقیمانده ها دارای همبستگی مثبت و همبستگی منفی باشند مدل نامعتبر است. به این منظور نمودار مانده ها را در برابر ترتیب زمانی جمع آوری آنها رسم می کنیم اگر دارای شکل خاصی نباشد مانده ها از هم مستقل اند. در شکل زیر داده ها در یک قسمت نمودار تمرکز نکرده اند و به طور تصادفی در اطراف خط پخش شده اند، بنابراین استقلال باقیمانده ها تایید می شود.

نمودار بررسی بررسی استقلال باقیمانده ها
ثابت بودن واریانس خطا: نمودار باقیمانده ها بر حسب مقادیر برازش شده اگر شکل خاصی نداشته باشد و باقیمانده ها به طور مساوی پراکنده شده باشند در اطراف خط دلیلی بر اعتبار مدل رگرسیونی است.

نمودار بررسی ثابت بودن واریانس خطا

فصل5: نتیجه گیری و بحثفصل پنجمنتیجه گیری و بحث
مرور کلی تحقیقفروش اینترنتی یکی از شاخه های بازاریابی الکترونیک است که در آن به مشتریان این امکان داده میشود تا از طریق اینترنت و با استفاده از وب سایت طراحی شده توسط شرکتها، از دامنه وسیعی از خدمات استفاده نمایند . مشتریان به سادگی به تجارت های تحت وب اطمینان نمی کنند و اطلاعات خود را در اختیار آنها قرار نمی دهند. اطمینان مصرف کنندگان به تجارت الکترونیک در مقایسه با معاملات رو در رو دارای ابعاد منحصر به فردی مانند استفاده گسترده از تکنولوژی در معاملات، طی مسافت، ماهیت غیر شخصی محیط اینترنت است. درضمن، پذیرش خدمات الکترونیکی توسط مصرف کنندگان و تمایل به استفاده از هر یک از خدمات از جمله خرید اینترنتی ارتباط مستقیم با ادراک آنها از ویژگی خدمت مورد نظردارد.
ریسک ادراک شده و اعتماد به عنوان دو عامل تاثیرگذار در رفتار افراد در مقابل استفاده از خدمات اینترنتی مطرح میباشد. ریسک ادراک شده به عنوان یک مفهوم روانشناسی یکی از عوامل اصلی در عدم استفاده مشتریان از خدمات خرید از طریق اینترنت مطرح میشود، در حالی که روانشناسان اجتماعی اعتماد را به عنوان عامل اصلی کاهش دهنده ریسک که بر این مشکل غلبه میکند، ارائه میکنند. همچنین اعتماد به عنوان قلب سیستم خرید اینترنتی مطرح شده است، در واقع اعتماد به عنوان عنصری مهم بر رفتار مصرف کننده تاثیر میگذارد و موفقیت پذیرش تکنولوژیهای جدید را تعیین میکند.
در این تحقیق از روش ارزش‌گذاری با استفاده از نظرسنجی پرسشنامه‌ای 5گزینه ای و تخمین آماره همبستگی بین متغیرهای مستقل و مدل رگرسیونی بین متغیرهای مستقل و متغیرپاسخ به منظور شناسایی بهتر عوامل تاثیرگذار در فروش اینترنتی استفاده می‌شود.
بحث و نتیجهگیریهدف اول تحقیق ، بررسی تاثیر امنیت درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی می باشد. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد امنیت درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف دوم تحقیق، بررسی تاثیر شایستگی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتیبود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که شایستگی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف سوم تحقیق بررسی تاثیر خیرخواهی درک شده بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که خیرخواهی درک شده تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف چهارم تحقیق، بررسی تاثیر رعایت حریم خصوصی بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که رعایت حریم خصوصی تاثیری مثبت بر اطمینان به فروشگاه اینترنتی دارد.
هدف پنجم تحقیق، بررسی رابطه ی بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که بین توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
هدف ششم تحقیق، بررسی رابطه ی بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که بین ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی و اطمینان به فروشگاه اینترنتی رابطه منفی معناداری وجود دارد.
هدف هفتم تحقیق، بررسی تاثیر توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که توانایی فروشگاه در ارایه خدمات اینترنتی تاثیری مثبت بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
هدف هشتم تحقیق، بررسی تاثیر ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی بود. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مشخص شد که ریسک ادراک شده از خدمات فروشگاه های اینترنتی تاثیری منفی بر قصدخریدازفروشگاه های اینترنتی دارد.
پیشنهادات تحقیقدر ادامه چندین پیشنهاد سودمند برای بهبود هرچه بیشتر فروش اینترنتی ارائه می کنیم
خدمات پس از فروش شامل تامین قطعات یدکی، وجود تعمیرگاه و تعمیرکار مجاز، مهارتهای فنی عوامل تعمیرکننده، دراختیار داشتن ابزار مناسب، وقت شناسی و تحویل به موقع، تضمین حسن انجام خدمات، نصب و راه اندازی و آموزش استفاده برای کاربران می شود و از جمله خدماتی هستند که نقش کلیدی درایجاد تلقی مثبت نسبت به کالا و درنتیجه خشنودی مشتری دارند.
از آنجا که ایجاد نظام تولید سالها به طول انجامیده و به آسانی تغییر نمی‌کند، پــایه ریزی یک ساختار قوی و فراگیر در ابتدا می تواند پیشگیری از عارضه های بعدی باشد. توزیع صحیح و موفق، چهار کلید اساسی دارد: تقسیم بازار صحیح، شناسایی درست مشتریان هر بازار، انتخاب درست بازار هدف و مدیریت کارامد.
بهتر است از روش هایی استفاده کنید که کاربران به سایت شما اعتماد کرده و خرید کنند.برای مثال می توانید نظرات مشتریان راضی را نمایش دهید و یا به ارائه گارانتی و امتیازات ویژه بپردازید.
به کاربران این اجازه را دهید که بتوانند به راحتی در سایت به صفحات دیگر دسترسی پیدا کنند.همچنین می توانید از تصاویر گرافیکی همراه با دستورالعمل استفاده نمایید در این صورت آنچه شما تمایل به انجام آن توسط بازدیدکننده دارید، به خوبی درک خواهد شد.
محدودیتهای تحقیقیافتههای این تحقیق فهم ما را حول موضوع شناسایی ارایه مدلی جهت بررسی نقش اعتماد الکترونیک در کسب و کارهای آنلاین بود.
چندین پرسشنامه به دلیل نداشتن اعتبار درست در جواب ها از نمونه حذف شدند.
پیشفرض این پژوهش فروش اینترنتی در ایران بوده است و برای اجرای این صحیح این پژوهش در مکان هایی غیر از ایران باید با توجه به شرایط، فرهنگ و دیگر وعوامل نمونه های جدیدی تهیه کرده و مدل پیشنهادی این پژوهش را دوباره بررسی نماییم.
این تحقیق در یک مقطع زمانی خاص اجرا شده است و بایستی به دفعات تکرار شود و لذا در به کار گیری نتایج باید محتاط بود.
بسمه تعالی
جناب آقای / سرکار خانم ...............................................
پرسشنامه ی پیش روی شما، مربوط به پایان نامه ی اینجانب، ---------------، دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته مدیریت -------- (گرایش --------) دانشگاه آزاد اسلامی پردیس علوم و تحقیقات شهرقدس می باشد. موضوع این پایان نامه «ارایه مدلی جهت بررسی نقش اعتماد الکترونیک در کسب و کارهای آنلاین» می باشد.
نظر شما در نتایج این تحقیق کاملاً مؤثر و مهم می باشد و جواب های شما محفوظ بوده و جایی پخش نمی شود. لذا خواهشمندم با دقت به سوالات پاسخ فرمایید و از گزینه های داده شده فقط یک گزینه را علامت بزنید. لطفاً سؤالات را بی پاسخ نگذارید.
پیشاپیش از توجه و دقت شما سپاسگذارم.
در این پرسشنامه برای اندازهگیری و کمیسازی نظر پرسش شوندگان، از طیف لیکرت 5 تایی استفاده میشود. با توجه به سوال و بر اساس شدت نظرتان، برای هر سوال فقط یکی از اعداد 2- ، 1- ، 0 ، 1 و 2 را انتخاب نمایید. به عنوان مثال، برای بالاترین سطح رضایت، عدد 2 و برای پایین ترین سطح رضایت، عدد 2- را مرقوم فرمایید.
لطفاً در ابتدا مشخصات فردی خودتان را در جدول زیر مشخص نمایید:
جنسیت: الف) مرد ب) زن
وضعیت تاهل: الف) مجرد ب) متاهل
سن: الف) کمتراز22سال ب) 22-27سال ج)27-32 سال د) بالاتراز32 سال
تحصیلات: الف) زیر دیپلم ب) دیپلم وفوقدیپلم ج) لیسانس و فوق لیسانس د)دکتری
میزان درآمد: الف) کمتراز700000تومان ب) بین 700000تومان تا 1000000 تومان
ج) بین 1000000 تا 1300000 تومان د)بیش از 1300000 تومان هـ ) عدم اشتغال
میزان دسترسی به اینترنت: الف) کمترازیک روز در هفته ب) بین2تا3روزدرهفته
ج) بین4تا5روزدرهفته د)هرروز
هرچند وقت یکبار از اینترنت استفاده می کنید؟ الف) همیشه ب) اغلب اوقات
ج) گاهی اوقات د)به ندرت
آخرین باری چه زمانی خرید اینترنتی انجام داده اید؟ الف) 3-2 روز پیش ب) 3-2 هفته پیش
ج) 3-2 ماه پیش د) بیش از چندین ماه پیش
چه میزان سابقه خرید اینترنتی دارید:؟ الف) تنها یکبار ب) 5-2 بار
ج) 8-5 بار د) بیش از 8 بار
از چه طریق به پرسشنامه اخیر دسترسی پیدا کرده اید؟ الف) Facebook ب) Twitter
ج) Google Plus د) Email
بیشتر چه وسایلی را از طریق اینترنت خریداری می کنید؟ الف) کتاب و موسیقی ب) وسایل الکترونیکی
ج) مواد غذایی د) وسایل دکوری و تزئینی هـ ) لباس و) سایر
آدرس پست الکترونیک: Email:
لطفاً در ادامه میزان موافقت خود را با هر یک از جملات، بر اساس خرید از فروشگاه های آنلاین، در قیاس با خرید حضوری مشخص کنید:
1.کیفیت کالاهای خریداری شده از فروشگاه های آنلاین بالا است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
2. از اینکه اطلاعات شخصی مجازی من حفظ می شوند اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
3. در فروشگاه آنلاین، من می توانم محصولات ارزان تری بخرم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
4. تنوع کالاهای فروشگاه آنلاین در خرید از آن فروشگاه مؤثر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
5. برقراری ارتباط با فروشندگان آنلاین آسان تر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
6. تنوع موجود در کالاهای فروشگاه آنلاین بالاتر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
7. به نظر من در خرید آنلاین احتمال سرقت اطلاعات بانکی وجود دارد.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
8. فروشگاه های آنلاین خدمات خود را بدون توجه به اینکه من کیستم، ارائه می کنند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
9. فکر می کنم فروشگاه های آنلاین نه تنها در مورد منافع خود، بلکه منافع مصرف کنندگان را نیز مد نظر قرار می دهند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
10. من می توانم به دفعات به فروشگاه های آنلاین اعتماد کنم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
11. دریافت کالا از فروشگاه آنلاین آسان تر و بهتر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
12. اطلاعات منتشر شده مربوط به محصول توسط فروشگاه های آنلاین واقعی است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
13. فروشگاه های آنلاین خدمات صادقانه ای را ارائه می دهند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
14. در فروشگاه آنلاین، من می توانم زمان زیادی را برای جستجو و خرید محصولات صرف کنم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
15. در فروشگاه آنلاین، من می توانم محصولات با کیفیت بالاتری خریداری کنم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
16. سرعت ارائه خدمات فروشگاه آنلاین در مراجعات بعدی به آن فروشگاه مؤثر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
17. در خرید آنلاین احتمال پرداخت وجه و عدم دریافت کالا یا خدمات وجود دارد.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
18. در فروشگاه آنلاین، من می توانم محصولاتی را خریداری کنم که به سختی در روش سنتی یافت می گردید.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
19. به نظر من روند خرید آنلاین آسان تر از خرید حضوری است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
20. از اینکه اطلاعات شخصی حقیقی من حفظ می شوند اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
21. از اینکه فروشگاه های آنلاین تعهدات خود را عملی خواهند کرد اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
22. ارسال به موقع و سالم کالاهای یک فروشگاه آنلاین، در میزان مراجعات بعدی به آن فروشگاه مؤثر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
23. فروشگاه های آنلاین خدمات پس از فروش مطلوبی ارائه می کنند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
24. پیدا کردن آنچه که کالای مورد نیاز در فروشگاه آنلاین راحت تر است.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
25. از اینکه اطلاعات بانکی من حفظ می شوند اطمینان دارم.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
26. در خرید آنلاین ممکن است فروشنده به تعهدات خود در قبال خدمات پس از فروش عمل نکند.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □
27. تحویل و توزیع کالا به موقع و می باشد و سلامت کالا در هنگام نقل و انتقال حفظ می شود.
بسیار کم □ کم □ متوسط □ زیاد □ بسیار زیاد □

منابع
آذر، ع. و مؤمنی، م. (1384)، آمار و کاربرد آن در مدیریت، جلد دوم، تهران: انتشارات سمت.

bew226

فصل سوم اختصاص به روش تحقیق دارد. در این فصل به تعریف نظری و عملی متغیرها، ابزار جمعآوری اطلاعات، اعتبار و پایایی، جامعه آماری، حجم نمونه، نحوه نمونهگیری، روش تکنیک تحقیق، محدودیت و مشکلات تحقیق، پرداخته شده است.
فصل چهارم دربرگیرنده یافتههای تحقیق است. در این فصل ابتدا تصویری از نمونه آماری ترسیم شده است سپس توصیفی از متغیرهای مربوطه ارائه شده است و در پایان فصل نیز فرضیات تحقیق مورد آزمون قرار گرفتهاند.
فصل پنجم به نتیجهگیری و ارائه پیشنهادها میپردازد.

فصل اولکلیات
1-1 مقدمهدر این فصل ابتداء به بیان مسأله ، اهمیت و ضرورت تحقیق و در ادامه به تشریح اهداف تحقیق پرداخته میشود و در ادامه با مروری بر سیر تاریخی پدیده پایان میپذیرد.
1ـ2ـ بیان مسألهسلامتی بهترین نعمتی است که خداوند به بشر ارزانی داشته است. اما ما تا موقعی که بیمار نشویم و یا از یک بیمار مراقبت ویژه نداشته باشیم از این امر غافلیم. در سلامتی / بیماری انسان عوامل گونهگون فردی، اجتماعی، فیزیولوژیکی، جسمانی، اقتصادی و تغذیهای دخالت دارند و سلامتی / بیماری صرفاً نتیجه یک بعد زیست شناختی نیست. تأثیر افکار، باورها، اعمال و غیره ... بر سلامتی بسیار بیشتر از تأثیر علم پزشکی است. و سلامت تحت نفوذ تمامی ابعاد اجتماعی است (مجید پزشکی ، 1385 : 9). در این میان ما به معرفی یکی از انواع بیماریهای ژنتیکی پرداخته و به دنبال دلایل اجتماعی شیوع آن در کشوریم.
بیماری پیکییو یک بیماری متابولیک ارثی است که تظاهرات اصلی آن عقبماندگی ذهنی شدید، پرفعالیتی همراه با حرکات بیهدف و تشنج است. اغلب بیماران به حدی دچار عقبماندگی ذهنی هستند که نیاز به مراقبت 24 ساعته یا نگهداری تمام وقت در آسایشگاه را دارند (دلیلی، 1393 : 4).
از نقطه نظر ژنتیکی تمام اختلالاتی که منجر به پیکییو میشوند از نوع اتوزومال مغلوب بوده و این الگوی ارثی تحت تأثیر ازدواجهای فامیلی قرارداشته و شانس بروز اختلال را 2 برابر افزایش میدهد.
در ایران ازدواجهای فامیلی بخصوص دربرخی مناطق شایع هستند و بدین ترتیب بروز این بیماری، تحت تأثیر این فرآیند قرار میگیرد(همان منبع).
سن متوسط تشخیص درشرایطی که غربالگری اعمال نمیشود 2 سالگی است. در این سن صدمات مغزی کامل شده و درمان تنها از شدت حرکات بی هدف میکاهد وصدمات مغزی غیر قابل برگشت خواهد بود. بنابراین برای این بیماری غربالگری در دوران نوزادی ارزشمند است (همان منبع).
با توجه به تعاریف فوقالذکر این بیماری در صورت عدم تشخیص به موقع منجر به تغییرات مهمی در شیوه زندگی فرد میگردد. کاهش بهره هوشی و عقبماندگی ذهنی شدید ناشی از بیماری توأم با کاهش سطح انرژی، بدلیل رژیم غذایی خاص و محدود ومشکلات ناشی از آن ، توانایی انجام کار و فعالیتهای عادی اجتماعی روزمره فرد را تحت تأثیر قرار میدهد، به طوری که زندگی عادی بیمار و مراقبین وی را مختل میسازد.
در این پژوهش به دلیل درگیری مستقیم پژوهشگر با بیماری پیکییو و علاقه شخصی برای تشخیص به موقع آن، و کاهش بار بیماری در کشور و خانوادههای بیماران به معرفی نسبی آن پرداخته و سوال اساسی در این تحققیق عوامل اجتماعی مرتبط با عدم تشخیص به موقع بیماری و پیامدهای اجتماعی آن بر خانواده بیماران است.
1-3- ضرورت تحقیقبیماری های ژنتیکی بر اثر نارسایی یا جهش در ژنها به وجود میآید و موارد ابتلا به آن در کشورمان به علت شیوع ازدواجهای میان خویشاوندی رو به ازدیاد است.لازم به ذکر است که اغلب ناهنجاری های ژنتیکی و بیماریهای ارثی قابل پیشگیری و پیشبینی است و در صورت مشاورههای ژنتیکی و انجام آزمایشهای مناسب قبل و بعد از ازدواجهای خویشاوندی میتوان از تولد کودکان معلول و عقبمانده ذهنی جلوگیری کرد(وزارت بهداشت و درمان، کنترل بیماری پیکییو، 1384 : 15).
در این راستا اهمیت انجام مباحثی مانند آزمایشات ژنتیکی و اجبار در انجام آن در ازدواجهای فامیلی میتواند در حوزه سلامت و پیشگیری از بیماریهای غیر واگیردار مورد توجه قرار گیرد. جلوگیری از این نوع پیوندهای زناشویی میان خویشاوندی یکی از راهکارهای اساسی برای کاهش بیماری و هزینههای بخش سلامت است که بار بیماری را در جامعه کاهش خواهد داد. البته باید یادآور شد که بین بیماری ژنتیکی و ارثی تفاوت کوچکی وجود دارد. در بیماری ارثی پدر و مادر هر دو مبتلا به بیماری انتقالی هستند ولی در بیماری ژنتیکی پدر و مادر ناقل ژن معیوب هستند در اینجاست که اهمیت آزمایش ژنتیک در ازدواجهای میان خویشاوندی خود را نشان میدهد(قطبی ، 1387 : 139).
طبق سیاستهای ابلاغی سلامت از سوی رهبر معظم انقلاب در بند 2ـ1 ، اولویت پیشگیری بر درمان و در بند 1ـ2 آگاهسازی مردم از حقوق و مسئولیتهای اجتماعی خود و استفاده از ظرفیتهای ارائه مراقبت های سلامت برای رشد معنویت و اخلاق اسلامی در جامعه و سایر بندهای این سیاست کلی نظام سلامت باز بر اهمیت پیشگیری بر درمان را نشان میدهد(برنامه پنجم توسعه، 1393).
سازمان بهداشت جهانی شعار «سلامتی مردم در سال 2020» که دارای دو هدف برتر یعنی اول ـ ارتقای کیفیت و طول مدت زندگی با نشاط و دوم برطرف کردن عوامل مختلکنندهی سلامتی با 10 شاخص موثر بر سلامتی را در دستور کار خود قرار دادهاند(مهناز شوقی، 1392 : 19 -18). با توجه به نکات گفته شده فوقالذکر ضرورت انجام اینگونه تحقیقات در جامعه امروز ایران لازم و ضروری به نظر میرسد.چرا که داشتن یک فرزند مبتلا ، پیامدهای نا مطلوبی بر خانواده و بیماران و کاهش کارآمدی آنان ، از جمله یک سری مسایل نظیر افسردگی، انزوای اجتماعی، اختلال در رسیدگی به کارهای منزل و مشکلات مالی و اقتصادی از درمان را در پی دارد. با توجه به شعار بهداشت جهانی در سال 2020 در راستای برطرف کردن عوامل مختل کننده سلامتی در این نوشتار میزان تأثیر و پیامدهای بیماری بر خانواده بیماران را در ابعاد اقتصادی – اجتماعی سنجیده و نشان داده میشود.
1-4- اهمیت تحقیقفنیل کتونوریا بیماری ژنتیکی اتوزومال رسسیو (غیر وابسته به جنس) است، یعنی، پدر و مادر خود ناقل خاموش و حامل ژن بروز این بیماری هستند. ازدواجهای میان خویشاوندی مهمترین علت بیماریهای ارثی – تغذیهای مثل فنیل کتونوریا است (دلیلی، 1393: 6).
وجود ناقلان در یک جامعه به نسبت 1 نفر در 50 نفر است و احتمال اینکه دو نفر با یکدیگر ازدواج کنند 1 در 2500 است و اگر این پدر و مادر ناقل بچهدار شوند، در هر بارداری به میزان 25% احتمال به دنیا آمدن نوزاد مبتلا به پیکییو وجود خواهد داشت. تاکنون بیش از 500 جهش ژنتیکی متفاوت که بروز این بیماری را موجب میشوند، شناخته شده است. تفاوت این جهشهای ژنتیکی این است که برخی جهشها باعث کاهش فعالیت آنزیم فنیل آلانین و برخی سبب نبود فعالیت آنزیم میشوند. به این ترتیب، میزان کمبود یا کاهش فعالیت آنزیم در هر کودک متفاوت است. در این امر نیاز کودک به فنیل آلانین مورد نیاز روزانه را درمان رژیمی و تنظیم برنامه غذایی معین میکند (دلیلی، 1393 : 8).
شیوع بالای بیماری در کشور و عوارض جبرانناپذیر مغزی بیماری در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع که جز باغربالگری بیماری قابل پیشگیری نمیباشد، مسئوولین وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی را بر آن داشت تا برنامه غربالگری نوزادان را در سطح ملی برنامه ریزی نمایند. پیشرفتهای علم پزشکی و به ویژه علم ژنتیک در سالهای اخیر ، امکانات متعددی را در زمینه شناسایی علل و مداخلههای به موقع جهت پیشگیری از عوارض مختلف بیماریهای غیرواگیردار بویژه بیماریهای غدد و متابولیک در نوزادان بوجود آورده است (قطبی ، 1387 : 125).
اهمیت موضوع از آن جهت است که برآورد تخمین زده شده توسط دفتر غیرواگیردار مرکز مدیریت بیماریها و گروه غربالگری نوزادان مرکز تحقیقات غدد درون ریز و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی برای نسبت سود به هزینه در اجرای طرح غربالگری نوزادان مشابه با مطالعات غربی و حدود 8/7به 1 بوده است. در حال حاضر غربالگری نوزادان برای بررسی فنیل کتونوری و کمبود آنزیم G6PD در استانهای تهران، مازندران و فارس صورت میپذیرد (قطبی، 1387: 125) .
بروز این بیماری بر حسب تحقیقات به عمل آمده در ایران و مطالعه شیراز از سال 79 تا 82 بررسی 3937 نفر نوزاد پسر و 3505 نوزاد دختر که مورد آزمایش غربالگری قرار گرفتهاند، 7 مورد گزارش شده است.
و مطالعهی دیگری در اصفهان از بین 1611 بیمار عقب ماندهی ذهنی آسایشگاهها 36 مورد (2%) ابتلاء گزارش شده است. (قطبی ، 1387 : 143).
جدول 1-1- مقایسه بیماران در کشورهای مختلف (دلیلی، 1393: 9)ردیف کشور جمعیت متولد شده(نفر) فراوانی ردیف کشور جمعیت متولد شده(نفر) فراوانی
1 ایرلند 4500 1 مورد 10 ایتالیا 11500 1 مورد
2 فنلاند 200000 1 مورد 11 ترکیه 4800 1 مورد
3 امریکای شمالی 15000 1 مورد 12 ژاپن 128000 1 مورد
4 یونان 19000 1 مورد 13 چین 212000 1 مورد
5 بلغارستان 18000 1 مورد 14 تایوان 19412 1 مورد
6 لهستان 7000 1 مورد 15 نروژ 41000 1 مورد
7 آلمان 7400 1 مورد 16 هند 13000 1 مورد
8 اسپانیا 14000 1 مورد 17 ایران 3627 1 مورد
9 انگلیس 8000 1 مورد با عنایت به مطالب فوقالذکر در صورت اجرای طرح ملی غربالگری در سراسر کشور علاوه بر کاهش بیماری و هزینههای ناشی از آن، تبعات اجتماعی – اقتصادی – فرهنگی آن نیز کاهش مییابد. در پژوهش حاضر محقق در پی معرفی اجمالی بیماری و پیامدهای ناخواسته آن و تأثیر مثبت اجرای طرح غربالگری و اهمیت آن برای کل جامعه است.
1-5- اهداف تحقیق:پژوهش حاضر بدنیال دستیابی به برخی هدفهاست که به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم جریان تحقیق را رهبری میکند،این اهداف در مقوله هدف اصلی و اهداف فرعی قابل دستهبندی است.
هدف اصلی:
تبیین عوامل اجتماعی مرتبط با عدم تشخیص به موقع بیماری پیکییو و پیامدهای اجتماعی آن بر خانواده بیماران در شهر تهران.
اهداف فرعی:1- به نظر میرسد بین جنس بیمار و ابعاد بیماری و شدت بیماری رابطه وجود دارد.
2- به نظر میرسد بین سن بیمار و ابعاد بیماری و شدت بیماری رابطه وجود دارد.
3- به نظر میرسد بین قشر اجتماعی و ابعاد بیماری و شدت بیماری رابطه وجود دارد.
4- به نظر میرسد بین نسبت خویشاوندی والدین و ابعاد بیماری و شدت بیماری رابطه وجود دارد.
5- به نظر میرسد بین تعداد فرزندان مبتلا و ابعاد بیماری و شدت بیماری رابطه وجود دارد.
6- به نظر میرسد بین میزان دسترسی و کیفیت خدمات پزشکی و ابعاد و شدت بیماری رابطه وجود دارد.


7- رابطه بین جنس، سن، قشر اجتماعی، نسبت خویشاوندی والدین و تعداد فرزندان مبتلا با میزان دسترسی و کیفیت خدمات پزشکی.
1-6- فرآیند تاریخی پدیده مورد بررسی:بیماری فنیل کتونوریا یا پیکییو اولین بار توسط یک پزشک نروژی به نام «ایوار آزبورن فولینگ» در سال 1934 کشف و به عنوان یک اختلال سوخت و ساز موروثی معرفی گردید (دلیلی، 1393 : 5). دکتر فولینگ یکی از اولین پزشکانی بود که از تجزیه و تحلیلهای کامل و دقیق شیمیایی برای مطالعه و بررسی بیماری استفاده نمود. تجزیه و تحلیل ذقیق او از ادرار دو برادر و خواهر تحت تأثیر بیماری او را بر آن داشت تا از سایر پزشکان محدودهی «اوسلو» بخواهد تا آنها هم ادرار سایر افراد آلوده به این بیماری را آزمایش کنند. این امر منجر به یافتن مادهای مشابه و یکسان شد که او در 8 بیمار دیگر نیز یافت کرده بود. مادهی یافت شده تحت آزمایش و تحلیلهای شیمیایی و اساسی اولیهی بیشتری قرار گرفت. او آزمایشهایی طراحی کرد که باعث افزایش اسید بنزوییک و بنزآلدهید میشدند، و این امر به نتیجهگیری توسط او شد که این ترکیب حاوی حلقه بنزن است (دلیلی، 1393: 6).
یکسال بعد لیون پیرسون متخصص ژنتیک از انگلستان، بدلیل ویژگی ظهور فنیل کتون در ادرار، واژه فنیل کتونوری را برای توصیف این بیماری بکار برد و به اختصار (پیکییو) نامیده شد. بلکل برای اولین بار رژیم فنیل آلانین محدود را برای درمان بیماران فنیل کتونوریا پیشنهاد کرد. هو (woo) در سال 1983 برای اولین بار ژن فنیل آلانین را توضیح داد و جهش کدکننده این آنزیم را دلیل نقص در فعالیت آنزیم PHA معرفی کرد (دلیلی، 1393: 6).
اوائل 1960 گاتری روش مناسب به منظور اندازهگیری سطوح خونی فنیل آلانین معرفی کرد که تست گاتری نامیده شد. غربالگری و معرفی (پیکییو) معمولا با استفاده از آزمایش PHLC تشخیص داده میشود. اواسط دهه 1960 فرمولای کم فنیل آلانین به صورت تجاری عرضه گردید. اواخر 1980 مشخص شد، ژن مسئول انتقال از پدر و مادر دقیقاً شناسایی شد. و استاندارد محدود میزان فنیل آلانین برای مراقبت از مبتلایان بین 2 تا 6 میلیگرم در سرم خون تعیین شد. ژن این بیماری روی کروموزوم 12 قرار گرفته است . چنانچه والدین هر دو حاملاین ژن باشند معمولاً در ازدواجهای خویشاوندی این احتمال بالاتر است، احتمال ابتلا به هرفرزند 25% میباشد(همان منبع).

فصل دومپیشینه، مبانی و چارچوب نظری تحقیق
2-1- مقدمهدر این فصل قصد داریم با بررسی تحقیقات داخلی و خارجی و همچنین با استفاده از نظریات جامعهشناسی عوامل موثر بر بیماری را شناسایی نموده و ضمن بررسی ادبیات نظری مربوط به جامعهشناسی پزشکی راهکارهایی را جهت کاهش پیامدهای بیماری ارائه نماید.
2-2- پیشینهی تحقیقدربارهی وضعیت بیماران مبتلا به پیکییو، در داخل کشور هیچ تحقیق اجتماعی که بدنبال عوامل اجتماعی آن باشد، صورت نپذیرفته است. بروز این بیماری همراه با افزایش مداوم فنیل آلانین خون در بین 1 نفر در 3000 تا 6000 نفر بر حسب کشور متفاوت است. در ایران پیشبینی میشود شیوع بیماری 1 در 6000 باشد. بیماری اتوزوم مغلوب است و شیوع آن در صورتی که ازدواجهای خویشاوندی شایع باشد، افزایش مییابد (قطبی، 1387: 143).
مطالعه دکتر نسرین حسینی و همکاران:
81 خانواده ایرانی که از تاریخ 4/11/77 تا 12/8/79 به کلینیک تحقیقات مهندسی ژنتیک و تکنولوژی زیستی مراجعه کردهاند بررسی شدهاند. 82% بیماران حاصل ازدواج خویشاوندی بودند و متوسط سن تشخیص بیماری با علائم کلینیکی مرسوم 20 ماه و 7 روز قید شده است. 16% خانوادهها 2 فرزند مبتلا و 8/9% دیگر 3 فرزند مبتلا داشتهاند. در این مطالعه تأکید شده است که 74% فرزندان دوم و 13% فرزندان سوم به علت تشخیص دیر هنگام درجاتی از عقبافتادگی ذهنی داشتهاند. در این مطالعه به سن متوسط تشخیص فرزندان دوم و یا سوم اشارهای نشده است . در این مطالعه به ترتیب تشنج، شکایات پوستی و استفراغ به عنوان علائم بارز بالینی اشاره شده است ولی به پر فعالیتی سایر اختلالات نرولوژیک و یا به علت اصلی نگهداری بیماران در آسایشگاه اشارهای نشده است.(وزارت بهداشت، درمان، طرح کنترل فنیل کتونوری، 1384: 14).
2-3- مبانی نظری (عوامل اجتماعی و سلامت)2-3-1- نهاد (ساخت و روابط خانوادگی)«نهاد» نظام سازمان یافتهای از روابط اجتماعی است که در برگیرنده برخی از ارزشها ، و فرایندهای مشترک میباشد و برای پاسخگویی به برخی از نیازهای اساسی جامعه به وجود آمده است. نهادها معمولاً فعالیتهای خود را از طریق سازمانهای اجتماعی به انجام میرسانند. بر این اساس نقش نهاد خانواده استقرار رفتارهای مناسبی برای ایفای کارکردهای اساسی در یک جامعه است (محسنی، 1378: 163).
از لحظه تولد به بعد، دامنه محیط اجتماعی فرد روز به روز توسعه و تنوع پیدا میکنند، هرچند که این تنوع اجتماعات مختلف و در نزد گروهها و طبقات و قشرهای اجتماعی به نحو یکسانی بروز نمیکند. در جامعهای که دستخوش تغییرات سریع است نهادهای اجتماعی موجه با دگرگونیهایی میشود. تغییرات اجتماعی نه فقط روابط و نقشها را در خانه متحول میسازد، بلکه محل کار و همسایگی فرد را نیز دگرگون میکند و این دگرگونیها میتواند سلامت اعضاء جامعه را با خطرهایی مواجه سازد (محسنی، 1388: 141).
در میان بنیادهای خانوادگی مرتبط با مسائل بهداشتی، ساخت و روابط خانوادگی از اهمیت ویژهای برخوردار است. ازدواج که منشأ تشکیل خانواده است، نتایج غیرقابل تردیدی در نحوه تطابق اعضاء آن از نظر روابط زن و شوهر و نیز روابط آنان با فرزندان دارد. ماهیت روابط زن و شوهری که بر اساس آن مراقبت از کودک و کارهای خانه میان زن و شوهر تقسیم میشود، به نحو بنیادی نقش جنس را مشخص میکند (محسنی، 1388: 142).
ازدواجهای خانوادگی و یا همخون عامل پارهای از نارساییها در کودکان شناخته میشود. به عنوان مثال، بررسیهای انجام شده نشان میدهد که در ازدواجهای افراد خویشاوند عامل انتقال بیش از 80% بیماریهای ارثی و ژنتیکی است (قطبی، 1387: 145).
به طور کلی نقش خانواده را از نظر امکان دخالت آن در بروز بیماریها میتوانیم در چهاردسته موردتوجه قرار دهیم.
1- میزان سازگاری و کیفیت روابط عاطفی زن و شوهر و دیگر افرادی که هسته اصلی خانواده را تشکیل میدهند.
2- نقش آموزشی خانواده و اهمیت آن در رشد شخصیت.
3- روابط عاطفی فرزند و خانواده
4- مسائل روانی – تنی ناشی از زندگی خانوادگی.
در هر یک از جنبههای بالا مسایل مختلفی وجود دارد که بر شخصیت کودک مؤثر است (محسنی، 1388: 143).
ارتباط والدین و نحوه رفتار و برخورد با اطفال ، به خصوص در مواقع بروز ناراحتیها و بیمارهای مختلف، از نظر مشکلات روانی – اجتماعی بعدی آن، اهمیت کامل دارد، من جمله:
1- یافتن صحیحترین طریقه درمان کودک.
2- مراقبتهای والدین و پرستار از اطفال.
3- روابط کودک بیمار با مدرسه و محیط تحصیلی و مشکلاتی که در این زمینه ممکن است ایجاد شود.
4- عکس العمل کودک بیمار در ارتباط با بیمارستان.
5- روابط اجتماعی و روانی کودک بیمار و خانواده (محسنی، 1388: 144).
جامعهشناسان کارکردهای متعددی برای خانواده درنظر گرفتهاند از جمله: تولید مثل، اجتماعی شدن یا جامعه پذیری، تنظیم روابط جنسی، عاطفه و همراهی، پایگاه اجتماعی و محافظت روانی از اعضاء خانواده، کاهش و از میان بردن تنشها و همچنین خانهداری و گذران اوقات فراغت تأکید شده است (اعزازی، 1387: 169).
لذا با توجه به مطالب فوقالذکر و نقش و جایگاه خانواده در محافظت روانی اعضاء آن در این پژوهش به برخی از پیامدهای بیماری پیکییو در خانواده و بیماران در ابعاد اجتماعی – روانی و اقتصادی از جمله طبقهی اجتماعی، حمایت اجتماعی، استرس و اضطراب ناشی از بیماری، طولانی بودن بیماری (مزمن بودن) و نگرانی از آینده بیمار و امر پیشگیری و مفهوم آن خواهیم پرداخت.
2-3-2-طبقهی اجتماعیاز قرن نوزدهم، طبقه اجتماعی برمبنای روابط اجتماعی مورد توجه قرار گرفت. تئوریهای کارل مارکس و ماکس وبر از اقتصاد و موقعیت اجتماعی مبنای تحلیلهای اجتماعی جوامع صنعتی قرار گرفت.
از نظر مارکس، خصلت اقتصادی طبقات و تضاد بین آنها تعیینکنندهی روابط سیاسی جامعه است. و از نظر وبر طبقهی اجتماعی گروههایی هستند که دارای موقعیت اقتصادی و اجتماعی مشابه بوده، از شانسهای برابر برای تحرک اجتماعی برخوردارند. (کیوان آرا، 1386 : 154).
به هر حال، طبقهی اجتماعی به بخشی از جامعه اطلاق میگردد که به لحاظ ارزشهای مشترک، منزلت اجتماعی و میزان ثروت و دیگر داراییهای شخصی و نیز آداب و معاشرت با دیگر بخشهای همان جامعه متفاوت باشد.
ارتباط بین طبقه اجتماعی ، بیماری از این جهت قابل طرح است که در طبقات مختلف اجتماعی رفتارها و نحوه عکسالعملهای فردی به هنگام بیماری متفاوت است. در یک جامعه هر چه وارد طبقات اجتماعی پایینتر شویم، امید به زندگی کوتاهتر و اکثر بیماریها شایعتر میشوند(محسنی ، 1388: 125). در این راستا «روزن بلات» و «ساچمن» در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدهاند که کارگران که به کارهای یدی اشتغال دارند نقش «بیمار» را با اکراه و تنفر پذیرا میشوند(همان منبع). لازم به ذکر است که شرایط ضعیف اقتصادی در طول زندگی بر سلامتی تأثیرگذار است. افرادی که در طبقات پایین اجتماعی قرار گرفتهاند حداقل دو برابر افرادی که در طبقات بالاتر هستند دچار بیماری جدی و مرگ زودرس میشوند. حتی در میان طیف کارکنان اداری، آن دسته از طبقه پایینتری برخوردارند بیشتر از کارکنان طبقه بالاتر از بیماری رنج بردهاند (همان منبع).
درک بیماری در طبقات گوناگون اجتماعی متفاوت است تا جایی که این طبقهبندی در سه دسته بیان شده است (محسنی، 1388: 195). طبقه اول: شامل افراد موفق و برخوردار از تأمین اقتصادی ـ مالی و دارای درجات دانشگاهی یا اعتبار شغلی بالا بودهاند مانند بانکداران، پزشکان، وکلا، مدیران کارخانهها
طبقه دوم: افرادی که دارای مهارتهای حرفهای و دارای درآمد کافی بودهاند مانند معلم، پرستار، پلیس و فروشندگان حرفهای .
طبقه سوم: افرادی بودهاند که کار آنان تابع نوسات تقاضا بوده و محل سکونت آنها اجارهای و دارای تحرک زیاد بودهاند.
در طبقه اول علائم بیماری دارای اهمیت فراوان است و 75% از این عده در مورد بی اشتهایی، درد کمر به پزشک و یا درمانگاه مراجعه کردهاند. در طبقه دوم علائم ضعیفتری از مشخصههای بیماری گزارش شده است و مراجعه آنان به پزشک و درمانگاه 50% گزارش شده بود. درطبقه سوم نوعی بیتفاوتی نسبت به علائم بیماری مشاهده شده است(محسنی، 1388: 195).
در تحقیق فوق علل مادی و روانی ـ اجتماعی از قبیل سرمایه کم خانواده، تحصیلات پایین، شغل نا مطمئن، زندگی در خانههای نامناسب در ایجاد این تفاتها سهم دارند که در نهایت اثرات آنها منجر به بروز بیماریهای و مرگ زودرس میگردند. پایگاه اجتماعی ـ اقتصادی افراد که مفهومی گسترده از طبقات اجتماعی دارد و به طیف وسیعی از عوامل مانند شغلی ، سطح درآمد، تحصیلات ، محل سکونت، قدرت و موقعیتهای اجتماعی اشاره دارد. لذا ملاحظه میشود که وضعیت اقتصادی ـ اجتماعی تعیینکنندهی قدرت خرید، استاندارد زندگی، کیفیت زندگی، بعد خانواده و الگوهای بیماری و رفتار انحرافی در جامعه است. وضعیت اقتصادی عامل مهمی در جستجو و رسیدن مردم .به خدمات رفاهی ـ بهداشتی است.

جدول 2-1- وضعیت برخی از شاخصهای بهداشتی و اقتصادی اجتماعی در جهانعنوان کشورهای توسعه نیافته کشورهای در حال توسعه کشورهای پیشرفته
امید به زندگی در بدو تولد 45 60 72
میزان مرگ و میر کودکان کمتر از یکسال به ازای هزار تولد زنده 160 94 19
میزان مرک و میر کودکان 4-1 ساله 30 20 1
منبع: سازمان بهداشت جهانی 2000

bew213

جدول 4-5: توصیف داده های مربوط به محل تولد دانشجویان86جدول 4-6: توزیع فراوانی افرادبرحسب محل تولد87جدول 4-7: توصیف داده های مربوط به محل سکونت دانشجویان87جدول4-8: توزیع فراوانی افرادبرحسب محل سکونت فعلی88
جدول 4-9: توصیف داده های مربوط به وضعیت تاهل دانشجویان88جدول 4-10: توزیع فراوانی افرادبرحسب وضعیت تاهل89جدول 4-11: توزیع فراوانی افرادبرحسب درآمدماهیانه خانواده:89جدول 4-12: توصیف داده های مربوط به رشته ی تحصیلی دانشجویان90جدول4-13: توزیع فراوانی افرادبرحسب رشته تحصیلی91جدول 4-14: شاخص ها: توصیف داده های مربوط به مقطع تحصیلی پاسخگویان91جدول4-15: توزیع فراوانی افرادبرحسب مقطع تحصیلی92جدول 4-16: شاخص ها: توصیف داده های مربوط به میزان تحصیلات پدر پاسخگویان92جدول4-17: توزیع فراوانی افرادبرحسب میزان تحصیلات پدر93جدول 4-18 شاخص ها: توصیف داده های مربوط به میزان تحصیلات مادر پاسخگویان93جدول 4-19: توزیع فراوانی افرادبرحسب میزان تحصیلات مادر94جدول4 -20 شاخص ها: توصیف داده های مربوط به نوع شغل پدر پاسخگویان94جدول 4-21: توزیع فراوانی افرادبرحسب شغل پدر95جدول4 -22: شاخص ها: توصیف داده های مربوط به نوع شغل مادر پاسخگویان95جدول شماره4-23: توزیع فراوانی افرادبرحسب شغل مادر96جدول4-24شاخص های توصیف داده های مربوط به هزینه ی ماهیانه ی خانواده96جدول4-25: توزیع فراوانی افرادبرحسب هزینه ی ماهیانه ی خانواده97جدول4- 26:شاخص های توصیف داده های(خام) مربوط به هزینه ی شخصی دانشجو97جدول 4- 27: توزیع فراوانی افرادبرحسب هزینه ی ماهیانه ی شخصی98جدول 4-28:شاخص های توصیف داده های مربوط به نوع منزل مسکونی خانواده دانشجو98جدول4- 29: توزیع فراوانی افرادبرحسب نوع مالکیت منزل99جدول4-30: شاخص های توصیف داده های(گروه بندی نشده) مربوط به ساعات مطالعه دانشجو درشبانه روز100جدول4- 31: توزیع فراوانی افرادبرحسب ساعات مطالعه درشبانه روز100جدول4- 32:توصیف فراوانی افراد برحسب استفاده ازامکانات101جدول4- 33:توزیع فراوانی افراد برحسب استفاده ازامکانات101جدول4-34:شاخص های توصیف داده های(گروه بندی نشده) مربوط به هزینه خریدسالانه کتاب102
جدول4-35: توزیع فراوانی افرادبرحسب هزینه خریدسالانه کتاب102جدول4-36: توصیف فراوانی افرادبرحسب شرکت درهمایش علمی103جدول4-37: توزیع فراوانی افرادبرحسب شرکت درهمایش علمی103جدول4- 38:توصیف فراوانی افراد بر حسب رائه پژوهش علمی104جدول4- 39:توزیع فراوانی افراد بر حسب رائه پژوهش علمی104جدول4- 40:توصیف فراوانی افراد برحسب آشنایی با انواع روش تحقیق105جدول4-41: توزیع فراوانی افرادبرحسب آشنایی با انواع روش تحقیق105جدول 4-42:توصیف فراوانی افراد برحسب جوابگویی امکانات مطالعه به نیازهای دانشجویان106جدول 4-43:توزیع فراوانی افراد برحسب جوابگویی امکانات مطالعه به نیازهای دانشجویان106جدول4-44:توصیف فراوانی افراد برحسب اهمیت جستجو وکنکاش علمی107جدول4-45: توزیع فراوانی افرادبرحسب اهمیت جستجو وکنکاش علمی107جدول4-46:توصیف فراوانی افراد برحسب عضویت درباشگاه پژوهشگران جوان108جدول4-47: توزیع فراوانی افرادبرحسب عضویت درباشگاه پژوهشگران جوان108جدول4-48: توصیف فراوانی افراد برحسب استفاده از راه حل های خود جهت دستیابی پاسخ به سوالات109جدول4-49: توزیع فراوانی افراد برحسب استفاده از راه حل های خود جهت دستیابی پاسخ به سوالات109جدول4-50: توصیف فراوانی افرادبرحسب استفاده ازنظرمشاورین تحقیقاتی110جدول4-51: توزیع فراوانی افرادبرحسب استفاده ازنظرمشاورین تحقیقاتی110جدول4-52 :توصیف فراوانی افراد برحسب علاقه به تحصیل111جدول4-53 :توزیع فراوانی افراد برحسب علاقه به تحصیل111جدول4-54 :توصیف فراوانی افراد برحسب پایگاه خانوادگی112جدول4-55 :توزیع فراوانی افراد برحسب پایگاه خانوادگی112جدول4-56:آزمون همبستگی بین سن وگرایش به پژوهش113جدول 4-57:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس جنسیت آنان114جدول4-58:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس وضعیت تاهل آنان114
جدول 4-59: آزمون همبستگی بین درآمدماهیانه خانواده ی دانشجو وگرایش به پژوهش115
جدول4-60:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس رشته تحصیلی آنان115


جدول4-61:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس مقطع تحصیلی آنان116
جدول4-62:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس سطح تحصیلات پدر116جدول4-63:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس سطح تحصیلات مادر117جدول4-64:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس شغل پدردانشجو118
جدول4-65:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس شغل مادردانشجو118
جدول4-66:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس دسترسی دانشجوبه امکانات مطالعه119
جدول4-67: آزمون همبستگی بین هزینه ی ماهیانه خانواده ی دانشجو وگرایش به پژوهش119
جدول4-68: آزمون همبستگی بین هزینه ی ماهیانه دانشجو وگرایش به پژوهش120
جدول4-69:آزمون همبستگی بین ساعات مطالعه دانشجودرشبانه روز وگرایش به پژوهش120جدول 4-70: آزمون تفاوت میانگین بین نوع منزل مسکونی خانواده دانشجو وگرایش به پژوهش120جدول4-71: آزمون همبستگی بین هزینه ی سالانه خریدکتاب وگرایش به پژوهش121جدول4-72: آزمون همبستگی بین علاقه به تحصیل وگرایش به پژوهش121جدول4-73: آزمون همبستگی بین پایگاه خانوادگی دانشجو وگرایش به پژوهش121جدول4-74:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس آشنایی دانشجوبا روش تحقیق122جدول4-75:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس وجودمشاورین تحقیقاتی123جدول4-76:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس عضویت درباشگاه پژوهشگران124جدول4-77:آزمون تفاوت میانگین گرایش به پژوهش دانشجویان براساس شرکت درهمایشهای علمی124جدول4-78:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه متغیرهای مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا30) مرحله ی اول127
جدول4-79: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق128جدول4-80:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27به جزشغل مادر) مرحله ی دوم129
جدول4-81 مرحله ی دوم مدل پس رونده ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل (متغیرهای 1تا27به جزشغل مادر)به کار رفته درتحقیق130
جدول 4-82: تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله سوم131
جدول4-83: مرحله ی سوم مدل پس رونده ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش و متغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق132
جدول 4-84:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله ی چهارم133
جدول4-85: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق( مرحله ی چهارم رگرسیون پس رونده)134
جدول 4-86:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله پنجم135
جدول4-87: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق درمرحله پنجم136جدول 4-88:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله ششم.137جدول 4-89:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق درمرحله ششم ازرگرسیون پس رونده138
جدول 4-90:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هفتم.139
جدول 4-91:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق140جدول 4-92:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش با استفاده از متغیرهای مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هشتم رگرسیون پس رونده141جدول 4-93:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش و متغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق مرحله هشتم رگرسیون پس رونده141
جدول 4-94:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله نهم رگرسیون پس رونده143جدول 4-95:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله نهم144جدول 4-96:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27)مرحله دهم145جدول 4-97:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل تحقیق درمرحله ی دهم146جدول 4-98: تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله یازدهم147جدول 4-99: جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق (مرحله یازدهم)148
جدول 4-100:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله دوازدهم149جدول 4-101:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق( مرحله دوازدهم)150
جدول 4-102:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده متغیر های مستقل تحقیق(مرحله 13)151جدول 4-103:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل تحقیق مرحله سیزدهم152جدول 4-104:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا 27مرحله چهاردهم)153جدول4-105:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله چهاردهم154جدول 4-106:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27 مرحله پانزدهم)155
جدول 4-107: جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله پانزدهم156
جدول 4-108:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده ازمتغیرهای مستقل تحقیق مرحله شانزدهم157
جدول 4-109:جدول ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق مرحله شانزدهم158
جدول 4-110تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هفدهم159
جدول4-111: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل به کار رفته درتحقیق160جدول4-112:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله هجدهم161
جدول 4-113:ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل درتحقیق مرحله هجدهم162جدول 4-114:تحلیل رگرسیون متغیر وابسته گرایش به پژوهش بااستفاده از همه ی متغیر های مستقل تحقیق(متغیرهای 1تا27) مرحله نوزدهم163جدول4-115: ضریب آزمون تحلیل رگرسیون گرایش به پژوهش ومتغیرهای مستقل تحقیق (مرحله نوزدهم)164جدول4-116::میزان تاثیر مستقیم ، غیرمستقیم وتاثیرکل متغیرهای مستقل بر گرایش به پژوهش168

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- نمودار میله ای توزیع فراوانی سن84نمودار4-2: نمودارستونی توزیع فراوانی درآمد ماهیانه ی خانواده90نمودار 4-3- نوع مالکیت منزل مسکونی خانواده99نمودار4-4-نمودارساختارتفاوت میانگین بین آشنایی دانشجوبا روش تحقیق وگرایش به پژوهش122
نمودار4-5- نمودارساختارتفاوت میانگین بین استفاده از مشاورین تحقیقاتی وگرایش به پژوهش123
نمودار 4-6-تحلیل مسیر167
چکیده:مقدمه وهدف:اساس توسعه هر جامعه ای به اهتمام بر پژوهش استوار است ودراین راستا دانشجویان واز همه مهمتر دانشگاهها نقش عمده را در جهت نیل به اهداف ایفا می کنند.این مطالعه با هدف بررسی عوامل اجتماعی، اقتصادی موثربرگرایش دانشجویان به پژوهش انجام شده است.
روش:پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی به شیوه ی پیمایشی(پرسشنامه ی محقق ساخته)وجامعه ی آماری دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد جهرم ونمونه ی آماری 344نفر باروش نمونه گیری خوشه ای وانتخاب واحدهای نمونه به صورت تصادفی انجام گرفته است.
یافته ها: درآزمون همبستگی پیرسون بین متغیر های مستقل سن ،هزینه ی ماهیانه ی دانشجو،ساعات مطالعه دانشجو درشبانه روز،هزینه سالانه خرید کتاب و علاقه به تحصیل و گرایش به پژوهش رابطه وجود دارد.درآزمون تفاوت میانگین نمره های متغیرهای مستقل جنسیت، وضعیت تاهل،مقطع تحصیلی،وجود مشاورین تحقیقاتی در دانشگاه وعضویت در انجمن علمی رشته ی تحصیلی مربوطه ومتغیر وابسته گرایش به پژوهش به لحاظ آماری تفاوت معنادار وجود داشته است.
نتایج :دانشجویان با استفاده از نظر مشاورین تحقیقاتی وعضویت درانجمن های علمی رشته ی تحصیلی خود به تدریج در تجربه ی اساتید شرکت می نمایندوالگوهای آموخته ی آنان رابه تعهدات درونی تبدیل می کنند.آنان با برنامه ریزی جهت مطالعه درشبانه روز وهزینه هایی که ماهیانه جهت امور دانشجویی خویش می کنند وهزینه هایی که سالانه جهت خرید کتاب اختصاص می دهند وبا علاقه به تحصیل اهداف فرهنگی وراهها وابزارهای نهادی شده ی قابل قبول برای نیل به اهداف فرهنگی را پذیرفته ودرجهت آن تلاش می کنند.آنان در گروههای همسن وسال بین خانواده ،جامعه وخویشاوندان وهمسایه‌ها ومحیط کار وساطت می کنند.همچنین با توجه به عنصر جنسیت دانشگاه سهم موثری در باز تولید روابط اجتماعی و نهادهای منزلت وقدرت دارد وفرهنگ دانشگاهی بازتابی ازاین تعارضات است.زمانی که نیازهای زیستی و امنیت جانی موجب نگرانی افراد نیست،نیازهای عضویت و تعلق به محیط اجتماعی ظاهر می شوند ونیازهای دوستی ،عضویت وعشق تبلور می‌یابند،تشکیل روابط تازه با اطرافیان ،کارگروهی ونیاز به عضویت وتعلق انسان را وادار به عضویت در انجمن ها یا گروهها می‌کند وآنها با افراد دور وبر خود همکاری می کنند.کسانی هم که سطح تحصیلات بالاتری دارند اندیشه ی نوی را سریع می‌پذیرند ومراحل آگاهی ،علاقه، ارزشیابی وآزمایش وقبول آن اندیشه ی نورا به سرعت پشت سر می گذارند.
کلید واژه ها:توسعه ، دانشجو،دانشگاه،جهرم،عوامل اجتماعی ،عوامل اقتصادی،پژوهش

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1-مقدمه
1-2-بیان مسأله
1-3- تاریخچه یا سابقه ی موضوع یا مسأله
1ـ4ـ اهمیت و ضرورت پژوهش
1ـ5ـ اهداف پژوهش
1-6- تعریف واژه ها و مفاهیم کلیدی

1ـ1ـ مقدمه: تحقیق به طور کلی بر کشف اصول عمومی و کلیت ها تأکید دارد و ویژگی های کلی مجموعه ی مورد بررسی ، مجموعه ی کوچک تر موجود در آن را به دست می دهد.تحقیق کنکاش ماهرانه ، منظم و دقیق در پدیده هاست . محقق می داند که چه چیزهایی درباره ی موضوع مورد تحقیق او روشن است و کار خود را ازهمان نقطه با برنامه ریزی دقیق آغاز می کند . او اطلاعات را جمع آوری وثبت می کند و سپس آن ها را با دقت مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. پژوهشگر برای جمع آوری اطلاعات ، تا آن جا که امکان داشته باشد و یا از عهده ی تهیه و ابداع آن ها بر آید از بهترین وسایل موجود استفاده می کند. او برای بالا بردن دقت مشاهده ، ثبت طبقه بندی و محاسبه ی اطلاعات جمع آوری شده از وسایل گوناگون و به منظورهای مختلف استفاه می کند. پژوهشگر سعی می کند که پیوسته نگرش ها و تمایلات شخصی را از کار خود حذف کند، تنها در جستجوی اطلاعات واقعی است که می توانند فرضیه ی او را رد یا تأیید کند و هیچ تلاش سوگیرانه ای در جهت ترغیب یا اثبات فرضیه های خود به کار نمی برد ، تأکیدش بر آزمایش است نه بر اثبات فرضیه . پژوهشگر سعی در ارتقاء تفکر و منطق خود دارد و بر احساسات و عواطف شخصی خود در تشریح مسائل لگام می زند . تحقیق کوششی است برای تنظیم اطلاعات به صورت واژه‌های تعریف شده و در صورت امکان بیان آن ها در قالب کمیت های قابل اندازه گیری و یافته های مهم و مفید را نمی توان از طریق روش های شتاب زده و غیر دقیق به دست آورد. (دلاور،1390: 48-47)
کرلینگر (1986 ، ص 11) پژوهش علمی را چنین تعریف می کند: پژوهش علمی عبارت است از مطالعه نظامدار ، کنترل شده تجربی و انتقادی یک یا چند قضیه فرضی درباره ی روابط اجتماعی میان پدیده های طبیعی (هومن ، 1389: 75)
در حل مسائل پژوهشی باید تمایز مهم بین روشهای علمی که مبتنی بر مشاهده و آزمایش است و روشهای غیر علمی که به دنبال جواب پرسش ها از طریق کاربرد روش های غیر تجربی است مورد تأکید قرار گیرد . اگر پژوهشگر علمی به امری اعتقاد دارد باید به گونه ای اعتقاد خود را خارج از دنیای خویش به مرحله ی آزمایش بگذارد. در دنیای علم ، هر گونه عقیده ی ذهنی باید در برابر و اقعیت عینی قرار گیرد، و به بیان دیگر به گونه تجربی آزموده شود . پژوهشگر ضمن آنکه نگران نتایج پژوهش خویش است و همواره به آن می اندیشد ، هرگز بیم آن ندارد که یافته های پژوهش او مورد انتقاد قرار گیرد . (هومن، 1389: 77)
دستیابی هر جامعه به جایگاه علمی و تحقیقاتی برتر ، بسته به این است که افراد تحصیل کرده آن جامعه و به ویژه دانشجویان به اهمیت و تأثیر گذاری کارهای پژوهشی واقف شوند و در عین حال از روحیه و انگیزه لازم نسبت به پژوهش برخوردار باشند. به عبارتی اساس توسعه و پیشرفت هر جامعه ای بر اهتمام به امر پژوهش استوار است و در این راستا دانشجویان و از همه مهمتر دانشگاه ها نقش عمده را در جهت نیل به اهداف ایفا می کنند.
به طور کلی برای انجام پژوهش مابایست انواع قلمروهای معرفتی رابشناسیم ،این قلمروهای معرفتی عبارتنداز فلسفه ،دین ،ایدئولوژی وعلم .این انواع قلمرو های معرفتی به لحاظ های ذیل متفاوتند:
ا- به لحاظ موضوع
2-به لحاظ سائق و انگیزه داخلی و ذاتی، و ریشه روانی
3-به لحاظ روش
4- به لحاظ هدف
5-به لحاظ شکل و جهت حرکت تاریخی
6-به لحاظ زبان و شیوه یا استیل
7-به لحاظ منشا جامعه شناختی از نظر تشکل و گروه بندی
8-به لحاظ کارکرداجتماعی
9- به لحاظ سازمان اجتماعی کسب و نگهداری
10-به لحاظ ممثل انسانی یا تیپ رهبری
تا آنجا که به علم مربوط می شود:
موضوع در علم: پرداختن به جهان محسوس-فیزیکی-طبیعی است، در حالی که در فلسفه؛ پرداختن به وجود در کلیت آنست، در دین؛ پرداختن به فضای نجات و رستگاری است، در ایدئولوژی؛ پرداختن به فضای حول و حوش روزمرگی و وضعیت های مربوطه سیاسی- اجتماعی است.
انگیزه در علم؛ اشتیاق به کنترل و تسلط بر طبیعت، روان و جامعه است. در حالیکه در فلسفه؛ «حیرانی مدام در اینکه چیزی وجود دارد»، در دین؛ سائق تحفظ روحی از طریق رستگاری بوسیله قدرت قدسی، در ایدئولوژی؛ سائق زیستن و ماندن.
روش وفرایند ذهنی در علم؛ تجربه، مشاهده، اندازه گیری و استقراء و قیاس است. در حالی که در فلسفه؛ عقل و جوهرنگر، از طریق مواجهه مستقیم ، در دین؛ عمل ذهنی ،امید، ترس، عشق، اراده، آگاهی و غیر آن، همگی مبتنی بر تشخیص عدم کمال (کامل نبودن) جهان و به دنبال وحی به عنوان شکل انزال از منشاء به ممثل ، در ایدئولوژی؛ توجیه، و تاثیر در صحنه.
هدف در علم؛ بازنمایی پراگماتیستی روابط پدایداری( پیش بینی، بازسازی) است، در حالی که در فلسفه؛ شرکت در روابط وجودی با عنایت به معنی، ذات، وجوهر، جهت متعالی ترین تشکل شخص: « فرهنگی شدن»، در دین ؛ نجات شخص و گروه، در ایدئولوژی؛ دوام روزمرگی.
شکل و جهت حرکت تاریخی در علم؛ غیرشخصی، رو به جلو ، و از ارزش اندازنده سیستم های قبلی است. در حالیکه در فلسفه؛ دارای پیشرفت است ولی نه ترقی، در دین؛ رو به عقب و بازگشت به اصل است، بدون رشد و پیشرفت، در ایدئولوژی؛ حرکت زیگزاگی ، با محوریت حال، قشری و دگماتیک و غیر انتقادی است.
زبان و استیل خاص در علم؛ بیشتر مصنوعی ، اصطلاحی و بین المللی شده است، در حالی که در فلسفه ؛ زبان طبیعی اما به شیوه نخبگان، در مذهب؛ زبان طبیعی عامه، در ایدئولوژی؛ اختلاط این ها ( سه فرم دیگر) و با رنگ سیاسی و ظاهر فریبانه.
منشاء جامعه شناختی از لحاظ تشکل و گروه بندی، در علم؛ طبقه و گروه اقتصادی ومنفعتی است، در حالی که در فلسفه؛ مدنی-شهری ( در دوره تسلط پارامتر سیاسی)، در دین؛ بنیان خویشاوندی ( در دوره تسلط پارامتر خانوادگی)، در ایدئولوژی ؛ نافذ در کلیت جامعه تحت هر قشربندی و پیش برنده توسط باند و جناح وحزب.کارکرد اجتماعی در مورد علم ؛سلطه ورفاه مادی است درحالی که درفلسفه ؛ارائه ی بینش است وفرهنگ ؛در دین ؛تحمل ،تعالی ،ووحدت است در ایدئولوژی؛چرخاندن اجتماعی و دست کاری مهندسی توده ای است .
سازمان و پایگاه کسب و حفظ در علم ؛ دانشگاه، پژوهشکده، کاراگاه و آزمایشگاه است، در حالی که در فلسفه؛ حلقه، مکتب و آکادمی است، در دین؛ مسجد ، کلیسا، کنیسه، ودیر است، در ایدئولوژی؛ مقر حزب است، و مرکز کنترل و هدایت وسائل ارتباط جمعی.
ممثل انسانی یا تیپ نمونه انسانی و راهبر در علم؛ دانشمنداست ، در حالی که در فلسفه ؛ فیلسوف است و خردمند، در دین؛ پیامبر، پیر و مرشد قدیس است ، در ایدئولوژی؛ ایدئولوگ، و سیاستمدار است.
قلمروهای معرفتی در مرزبه هم می پیوندند و بنابراین، در این نقاط، مباحث ، تابع مسائل مطروحه در نظریه ای مرزی است. این به معنی این است که علم در نهایت به فلسفه می پیوندد ودر فلسفه به مذهب. در ثانی اینکه، اگر چه این قلمروها در کنار هم عمل می کنند و برای یکدیگر لازمند، ولی در بین این قلمروها یک سلسله مراتب عینی ارزشی وجود دارد؛ به ترتیب تزاید از ایدئولوژی به علم به فلسفه به مذهب. با پذیرش این چهار قلمرو معرفتی و تشخص عینی-ذاتی آنها، آن وقت مشکلات معرفتی که در طول قرون و اعصار وجود داشته قابل پیش بینی و پیشگیری خواهد بود؛ از آن جمله است تسلط مذهب بر فلسفه و علم در قرون وسطی ( به لحاظ روش، ارزش و موضوع) و انتقام از آن یعنی تسلط علم بر فلسفه و مذهب از آغاز قرون جدید.(توکل،1389: 15-12)
بودجه ی تحقیقاتی یکی از شاخص های توسعه ی اقتصادی و اجتماعی به شمار می رود و شاخص آن نیز نشان دهنده ی اهمیت رویکرد پژوهش محور در مدیریت اجرایی کشورهاست . بر همین اساس در کشورهای پیشرفته ،سرمایه گذاری در امور پژوهشی از جایگاه ویژه ای برخوردار است . به طوری که بین 1 تا 3 درصد از تولید ناخالص ملی این کشورها صرف امور پژوهشی و تحقیقاتی می شود در حالی که طبق اظهارات مسئولین ذیربط در کشور ما در سال 1380 زیر نیم درصد بود. (امامی ، 1386،به نقل ازظریفیان ومحمدی1387).
بر اساس برآورد یونسکو در دهه ی 90، در مقابل کشوهای پیشرفته که مبلغ 265/434 میلیارد دلار برای فعالیت های مطالعاتی و تحقیقاتی هزینه کرده اند ، کشورهای در حال توسعه مبلغ 325/18 میلیارد دلار و ایران به عنوان یکی از این کشورها تنها مبلغ 22/0 میلیارد دلار صرف این مهم کرده است . این در حالی است که حدود 3 درصد بودجه دانشگاه ها به امور پژوهشی اختصاص می یابد که به علت کمبود بودجه ، فعالیت های پژوهشی در دانشگاه ها با مشکلات فراوان و کمبود امکانات و تجهیزات مواجه است. ( شفیعی ،1382، به نقل ازهمان).
هر دانشجو یادانش آموخته در ریخت شناسی اجتماعی ایران، در سطحی کیفی و موثر ، با چند نفر اعضای دیگر خانواده و چندین نفر دیگر از سایر نهادهای اجتماعی تماس و تعامل تعیین کننده دارد. همانگونه که هر پردیس دانشگاهی و مرکز آموزش عالی در کشور با محیط اجتماعی ، اقتصادی، سیاسی وفر هنگی پیرامون خود در سطوح شهری ، استانی ، منطقه ای و ملی و تا حدودی بین المللی رابطه تعیین کننده ای به وجود می آورد.وجود یک پردیس هرچند کوچک دانشگاهی در یک شهر ، الگوهای ارتباطی ، بازار عرضه و تقاضا و سایر فعل و انفعالات اجتماعی را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد. بر اساس آمار سال 1384 مجموع دانشگاه ها ، موسسات و مراکز آموزش عالی کشور به 622مورد بالغ شده است(همان،29،به نقل ازفراستخواه ،1389).که بخش قابل توجهی از این تعداد به صورت دانشگاه ها وموسساتی است که هر کدام به نوبه خود در برگیرنده چندین دانشکده، یا واحد فرعی و پردیس های جداگانه ای هستند ودر مجموع در سر تا سر شهرهای کشور پراکنده شده اند.
در مشاهدات عادی نیز ملاحظه می کنیم که چگونه با ورود به هر شهر کوچکی شاهد واحدی از دانشگاه آزاد اسلامی ، پیام نور و سایر موسسات آموزش عالی دولتی و غیر دولتی هستیم.
بدین ترتیب می توان هر یک نفر از جمعیت فعلی متجاوز از 3 میلیون نفری[اکنون4میلیون نفری] دانشجو را در کشور ، با یک ضریب جمعیتی و نیز تعداد چند صد پردیس آموزش عالی را با یک ضریب اجتماعی در نظر گرفت و آن را در مقیاس جمعیتی و اجتماعی ، به صورت پدیده ای ساختاری و عامل موثر در تغییرات اقتصادی ، سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی ایران مورد تحلیل قرار داد. به بیان دیگر هم زندگی پردیس وهم زندگی دانشجویی و هم فرهنگ دانشگاهی در حال حاضر از مفاهیم کلیدی برای توضیح تحولات جامعه ایران و چالش های جاری و آتی آن هستند.این موضوع با توجه به جابه جایی گروه های مرجع قابل بررسی است. از این گذشته معمولا از یک دانشجو و سپس دانش آموخته انتظار می رود که به طور مستقیم و غیر مستقیم در محیط های پیرامونی خود تاثیربیشتری بگذارد و اساسا با دانشگاهیان است که گروهای نخبه ،عاملان اجتماعی ، ایده پردازان ، روزنامه نگاران ، کارشناسان ، مدیران و سیاستگذاران و فعالان و منتقدان شکل می گیرد وتولید کنندگان معانی و روابط اجتماعی به صحنه می آیند. به طور کلی نهاد «علم» برای جوامع در حال گذاری مانندایران ، یک نهاد مستقر و جا افتاده با کارکردهای آرام و مورد اجماع نیست بلکه پیوند تنگاتنگی با چالش های در این جوامع دارد وبه شدت جزو عوامل و موضوعات مورد اختلاف هستند و در مراکز معرکه ها و تعارض های اجتماعی قرار داردو برای همین است که دانشگاه ها در قبل از انقلاب از محوری ترین گرانیگاه های تحولات در ایران بود و پس از انقلاب نیز از نخستین معرکه ها ی کشاکش های فکری ، فرهنگی و سیاسی شد که نمونه اش انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه ها بود . پس از آن مباحث مربوط به اسلامی شدن دانشگاه ها و بومی شدن علم بود. شاید گزاف نباشد که بگوییم مهم ترین اختلاف های جریان های فکری – سیاسی در مرکز قدرت و پیرامون آن اختلاف مربوط به مرجعیت علم در اداره کشور بود که به انحای مختلف پای دانشگاه ودانشگاهی وکاروبار علمی رابه میان می آورد.(فراستخواه،1389: 123-122)
درونی شدن ونهادینه شدن علم و جایگاه دانشگاه در این راستا برای جوامع ( به ویژه با توجه به تحولات عصر اطلاعات و جامعه دانش ) شاخصی حساس و تعیین کننده به شمار می رود،اما رویکرد به علم دانشگاه موضوعی ساده و خنثی نیست.بحث بر سر علم و دانشگاه ، در واقع ، بحث بر سر نوع خاصی از نگرش ها و یک سلسله ارزش های اجتماعی ، یک سبک زندگی ،الگوهای خاصی از حل مسئله ، نوع متفاوتی از قضاوت کردن ، تعامل با دیگران ، اداره زندگی اجتماعی ، شیوه مدیریت و رهبری است. زیرا علم و دانشگاه یک محصول ساده نیست.که کار آن با مبادله و انتقال رفع و رجوع بشود.بلکه علم و دانشگاه فرهنگ خاص خود را دارد . بود و نبود علم یا دانشگاه یا اختلاف بر سر آن امر ساده ای نیست و ریشه در نگاه به عالم و آدم دارد و بازتابی از نگرش هاو ارزش ها و الگوهای متفاوتی است که اخلاق و منش علمی از جمله آن است.
انتقال دانشگاه از خارج به داخل کشور در چند دهه پیش و ایجاد ساختمان و برنامه های دانشگاهی در پی آن و رشد کمی آموزش عالی از طریق افزایش پردیس ها و مراکز و افزایش جمعیت دانشجویی ، فرایندی گمراه کننده خواهد بود اگر از رهگذر آن فرهنگ دانشگاهی در کشور نتواند توسعه پیدا کند و نتواند در بسترخود زندگی دانشجویی را به صورتی ثمربخش،از جمله درزمینه اخلاق علمی ارتقا بدهد.(همان منبع: 124-123)
استقلال دانشگاهی در دنیای پیشرو بر اساس رویکرد دلیل گرا، از ماهیت ارزش ها و هنجار های نیرومند اجتماع علمی و مقتضیات نظام حرفه ای دانشگاهیان منبعث شده و معنا یافته است و بر مبنای رویکرد علت گرا ریشه در زمینه های نهادی و ساخت متکثر جوامع غربی داشته است. دولت در این جوامع تنها قدرت فراگیر نبود و نهادهای نیرومند اقتصادی ( مالکیتی و ... ) و اجتماعی و فرهنگی دیگری وجود داشتند که در یک شرایط رقابتی قدرت دولت را تعدیل می کردند و به همین سبب، نخستین دانشگاههای غربی توانستند جای پایی برای استقلال پیدا بکنند. از سوی دیگر، چالش های عمیق و درون زای سنت و تجدد در این جوامع موجب شد که دانشگاهیان، به منزله ی گروههای مرجع جدید، واقعا از نفوذ و مشروعیت مستقلی برخوردار بشوند و پشتوانه های فکری، فرهنگی و اجتماعی کافی برای استقلال خود داشته باشند. طی سده های متمادی، با وجود فراز و نشیب های جوامع مختلف غربی که پیش تر به آن اشاره کردیم، دانشگاههای این جوامع، از زیر ساخت های استواری برای استقلال برخوردار شدند و حتی تحولات ما بعد صنعتی اخیر و عواملی چون تجاری شدن، کالایی شدن و مانند آن، با وجود همه ی تهدید ها و چالش هایی که برای دانشگاه ها به وجود آورده است، نمی تواند اساس استقلالشان را یکسره از بین ببرد.
اما دانشگاه ایرانی از ابتدا با مشکلات و مسائل اساسی تری مواجه بود. بر خلاف جوامع غربی، دانشگاه در جامعه ی ما از متن تحولات درونی سنت های تعلیمی و تحقیقی این جامعه و در بستری از سیر جدالی و توسعه ی این سنت ها در مواجهه با انتقادها و تغییرات جدید به وجود نیامد. تصلب و تحجر موجود در ساخت جامعه موجب شد که نهاد های سنتی آموزشی، به جای این که نقدها را جذب کنند و از طریق سازگاری فعال با تحولات جدید پیش بروند، از نقد و تحول امتناع کردند و نتیجه اش این شد که دانشگاه به جای اینکه از متن تحولات آن ها پدید بیایند، بیش تر جنبه وارداتی پیدا کرد و به عبارت دیگر مکتب ها و حوزه ها تغییر نیافتند و وضع موجود خود را محافظه کارانه نگه داشتند و دانشگاه به صورت جریانی کاملا گسسته، و از خارج الگو برداری و اقتباس شد. بنابر این، دانشگاه ایرانی از ابتدا فاقد ریشه های هنجاری قوی و نظام حرفه ای درون زا بود و زیر پایش از حیث استقلال سست بود.
از سوی دیگر، قدرت فراگیر دولت و فقدان یا ضعف نهاد های رقیب غیر دولتی، موجب شد که دانشگاه در درون دولت به وجود بیاید. جدال سنت و تجدد نیز در ایران بیش از این که در عمق زندگی جامعه و نهادهای آن جریان داشته باشد، محدود به سطحی از گفتار های نخبگان معدود بود و تنها گاهی با خود امواجی توده وار به وجود می آورد که در آن معمولا شور بر شعور غلبه می کرد. بنابراین، دانشگاه ایرانی نیز نمی توانست به گفتمان های عمیق تجدد خواهی و چالش عمیق آن با سنت، پشت گرم بشود و از این طریق جای پایی برای استقلال به دست آورد.
این عوامل سبب شد که استقلال دانشگاه ایرانی پیوسته با نشیب و فرازها و بیم ها و امیدها همراه بود.(همان منبع،28-27).
دستیابی هر جامعه به جایگاه علمی و تحقیقاتی برتر ، بسته به این است که افراد تحصیل کرده آن جامعه و به ویژه دانشجویان به اهمیت و تأثیر گذاری کارهای پژوهشی واقف شوند و در عین حال از روحیه و انگیزه لازم نسبت به پژوهش برخوردار باشند. به عبارتی اساس توسعه و پیشرفت هر جامعه ای بر اهتمام به امر پژوهش استوار است و در این راستا دانشجویان و از همه مهمتر دانشگاه ها نقش عمده را در جهت نیل به اهداف ایفا می کند.(ظریفیان ومحمدی،1387: 3)
«عده ای ازمتخصصان بر جسته دانشگاهی مشکلات نظام پژوهش در کشور ما را نبود حمایت مالی ، تجهیزات و امکانات بها ندادن به پژوهشگران ، کمبود سرانه پژوهشی ، سردرگمی مراکز پژوهشی ، مشتری محور نبودن پژوهش ها ، بها ندادن به پژوهش در بخش صنعت ، سهم اندک پژوهش در تولید ناخالص ملی و عجین نبودن روند توسعه با پژوهش را بر شمرده اند که بخش پژوهش در ایران با آن دست به گریبان است .»
1ـ2ـ بیان مسأله
بیان کافی از مسأله یکی از عناصر مهم پژوهش است . اصل اساسی این است که اگر کسی مایل به حل مسئله ای باشد ، قبل از هر چیز بایست بداند که مسئله چیست ، چه می خواهد انجام دهد، مشکل چیست ، و مسئله ی علمی کدام است ؟ انگیزه های علمی و نظری ، موضوعات وسیع و دامنه داری برای پژوهش دارند، کلیت بیشتر فرضیه ها و تئوری ها تا آن حد است که تبیین های ممکن چندین واقعیت را امکان پذیر می سازد.(هومن،1389: 122و124)
پژوهش مستلزم کاوش به منظور یافتن پاسخ برای مسائل حل نشده (اما حل شدنی ) است و هدف مطالعه و پژوهش علمی پیدا کردن جواب مسائل است .(همان منبع،1389: 126)
نخستین گام در توسعه ،یک طرح پژوهشی علمی و قابل اجرا ، روشن کردن مسئله مورد نظر و طرح نوعی پرسش است که بتوان با استفاده از روش علمی به آن پاسخ داد. .(همان: 136)
در بررسی عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پژوهش به دنبال کشف راههایی هستیم که دانشجویان برای رسیدن به این مهم بایست به چه وسایل ، امکانات و منابع و فضای لازم و زمینه هایی دسترسی داشته باشند ؟ تاچه اندازه به مطالعه وتحقیق اهمیت می دهند ؟ دانشجویان برای انجام پژوهش چه روش پژوهشی را بیشتر می پسندند؟
1ـ3ـ تاریخچه یا سابقه ی موضوع یا مسأله
درتعریف انسان به عنوان موجودی که می اندیشد،فکرمی کند،یااندیشمند،اندیشه گر،اهل فکراست قدمت چندهزارساله دارد.براین اساس،اندیشه یافکر به مثابه ملاک انسانیت انسان ومتمایزکننده وی ازسایرمخلوقات عمدتا ثابت،مستقل،ومبراازتاثیرات فردی،اجتماعی ومحیطی تلقی شده است.این حکم البته درقرون اخیرتزلزل یافته وبرعده وعده کسانی که ثبات ،استقلال وتعالی ذاتی فکرومعرفت را زیرسوال برده اند،افزوده شده است .چنین شائبه هایی بی شک اتفاقی جدیدنیست وسابقه ی استدلالهای نسبی کننده فکروتغییرپذیری اندیشه وتاثیرپذیری معرفت وزمینی ،این جهانی وتابعی دیدن تفکرنیزبه چندهزارسال تاریخ بشرباز می گردد.درنتیجه هم مستقل ومطلق دیدن فکر وهم تبعی ومتغیر دیدن آن قدمتی طولانی دارد اگرچه سلطه وشمول اولی بویژه درگذشته بیش ازدومی بوده است،امادرنظرصاحب نظران ومحافل ومکاتبی که فکررا غیرثابت وتاثیرپذیر تلقی کرده اند،منابع تغییر وتاثیر یکی نیست.منبع تغییر وتاثیر و وابستگی فکرومعرفت ،دربرگیرنده ی طیف وسیعی است ازجسم وروان فرد تامحیط فیزیکی وطبیعی ،محیط اجتماعی وتاریخی. (توکل،15:1389)
به طور کلی تحقیق را دانشمندان مختلف به گونه ای متفاوت تعریف کرده اند که آن ها را به اختصار جمع بندی می نماییم .« هر گونه فعالیت منظم جهت مطالعه مسائل برای رسیدن به اصول کلی » تحقیق نامیده می شود. به عبارت دیگر تحقیق عبارتست از کاربرد روش های علمی در حل یک مسأله یا پاسخگویی به یک سؤال به زبان ساده » تحقیق یعنی « مسأله یابی یا راه حل یابی » از دیدگاه کرلینجر تحقیق عبارتست از بررسی و مطالعه منظم کنترل شده و آزمایش قضیه های فرضی درباره روابط اجتماعی بین پدیده های طبیعی با دیدی انتقادی. (دلاور، 1390 :47)
امور جاری زندگی شخصی و حیات اجتماعی ،مشکلات و علائق و تجربیات زندگی شخصی ، همه این مسائل قابل توجه ، منبعی است که سرشار از امکاناتی برای طرح های تحقیق اجتماعی است . به تبعیت از نظر سی رایت میلز برای آن که طرح تحقیق با بینش جامعه شناسانه قرین باشد باید از منابع خویش در مرتبط گرداندن مسائل جامعه به تجربیات خود استفاده کرد.
علاوه بر تجربیات و نظر شخصی منابع فراوانی در انتخاب موضوع وجود دارد. تحقیقات اجتماعی لزوماً از تجربیات و علائق محققان بر نمی خیزد بلکه ممکن است از جستجوی منظم برای موضوع تحقیق سرچشمه گیرد . برای یافتن موضوع تحقیق باید به دنبال منابع بالقوه گشت . یعنی تحقیقات منتشر شده ، محققان دیگر ، طرح های تحقیق در حال اجرا . (بیکر ، 1386 : 102 - 101)
دانش علمی؛ دانشی است که می توان آن را هم از طریق استدلال و هم از طریق تجربه (مشاهده ) تأیید کرد. اعتبار منطقی و تأیید تجربی ملاک هایی اند که به وسیله دانشمندان برای ارزشیابی ادعاهایی که درباره دانش می شود به کار می روند . این دو ملاک از طریق فرایند پژوهش به شکل فعالیت های پژوهشی دانشمندان ترجمه می شوند . فرایند پژوهش را می توان به عنوان یک شمای کلی از فعالیت های علمی « و به زبان دقیق تر به عنوان یک مدل بررسی علمی » در نظر گرفت که دانشمندان به منظور تولید دانش درگیر آن هستند. ویژگی های فرایند پژوهش علمی عبارتند از نظامدار ، منطقی ، تراکمی ، تجربی و همچنین پژوهش علمی داده ها را خلاصه می کند ، تکرار پذیر و انتقال پذیر است . دوری و خود ـ تصحیح کننده و انتقاد پذیر است (هومن ، 1389 : 83 ـ 87).
مطالعات و پژوهشهای متعددی دربارۀ موانع و مشکلات پژوهشی از دیدگاههای مختلف در ایران انجام شده‌ است. هر یک از صاحب نظران و محققان با توجه به رویکرد و گستره پژوهشی خود به مسائل و معضلاتی که گریبانگیر پژوهش است، اشاره و تأکید کرده‌اند. مرور نوشتار در تحقیق حاضر، با استفاده از دسته بندی به کار رفته در پروژه - ریسرچمحمد زاده(1381)با عنوان «مروری بر موانع و مشکلات پژوهشی در ایران با استفاده از نوشتارها و پژوهش های این حوزه»تحت سه مقولۀ موانع پژوهشی فرهنگی و نگرشی، موانع پژوهشی از لحاظ نیروی انسانی و موانع از لحاظ سیاست گذاری و مدیریتی صورت گرفت.
برخی از نظریه پردازان همچون طایفی(1380) به مسائل جامعه شناسی و موانع فرهنگی تحقیق اشاره دارند و رفع مشکلات زیربنایی پژوهشی را، در گرو شناخت فرهنگ‌، ادب و تاریخ ایران می‌دانند و براساس همین نگرش جامعه شناسی به بررسی ابعاد آسیب شناختی پژوهشی جامعه از این منظر می‌پردازند. وی در این بررسی دریافت که 19 درصد از پاسخگویان معتقد به موانع سیاسی، 16 درصد محدویت های علمی و دینی برای توسعه پژوهش هستند.
بیابانی و هادیانفر(1381) به پس افتادگی فرهنگ پژوهش یعنی نبود جایگاه تحقیق درکشور، انجام امور وبرنامه ریزی بدون مطالعه و تحقیق اشاره می کند و از آن به عنوان مهم­ترین مانع توسعه تحقیق یاد می کنند. بیگ زاده(1380) به یکی دیگر از عوامل ضعف پژوهش در ایران، یعنی عامل ذهنیت منفی نسبت به پژوهش اشاره می کند. وی معتقد است با این ذهنیت به ویژه مدیرانی که درک صحیحی از تحقیق ندارند، تصور می کنند که هدف تحقیق، زیر سؤال بردن عملکرد مدیران است. از این رو مدیران کمتر از پژوهش حمایت می کنند و حتی در برخی از موارد، برای امر پژوهش مانع نیز ایجاد می کنند. در همین ارتباط کیانپور(1378) از نگرش منفی پژوهشگران نسبت به کار خودشان، به عنوان یکی از موانع پژوهشی یاد می‌کند و اظهار می دارد که پژوهشگر از ترس اینکه مبادا تحقیق او به نتیجه نرسد، از انجام برخی از پژوهش‌ها سرباز می زند.
رفیع‌پور(1381)، توفیقی و فراستخواه(1381)، طالقانی(1377) و تابان(1378) در بررسی معضلات پژوهشی به موانع ساختاری پژوهشی از جمله عدم فرهنگ تفکر و تعمق در نظام آموزشی، نداشتن دانش حرفه‌ای و تخصصی در پژوهش، عدم فضای پژوهشی علمی و ضابطه‌مند، نبود نظارت مطلوب در روند اجرای تحقیقات، عدم باور مسئولان و سیاستگذاران به مطالعه و تحقیق اشاره دارند و معتقدند که پژوهش در ایران بیشتر از مشکلات ساختاری رنج می‌برد.
شاپورظریفیان وسعید محمدی درسال تحصیلی 87-1386میزان گرایش دانشجویان به پژوهش وعوامل موثربرآن را درمطالعه ای موردی دانشجویان سال آخردانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز،موردبررسی قراردادندونتایج نشان دادکه بین میزان گرایش دانشجویان به پژوهش بامیزان استفاده ازمنابع اطلاعاتی ،دسترسی به مکان مناسب برای پژوهش ،نگرش استادان به پژوهش ،معدل ،نگرش به رشته ی تحصیلی،حس کنجکاوی وخانواده همبستگی مثبت ومعناداری وجود دارد.
درپروژه - ریسرچپژوهشی دیگرتوسط دکترحسین محجوب ودکترنسرین شیخ درسال1386که به بررسی عوامل موثربرعدم گرایش به نگارش مقالات علمی ازدیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان پرداخته اند موانع موجوددرنگارش مقالات علمی حول سه محور مشکلات سازمانی،مشکلات شخصی وسازمانی ومشکلات صرفاشخصی قابل بررسی وطبقه بندی دانسته اند که بامساعدت مسئولین ارشد دانشگاه وسعی وتلاش اعضای هیئت علمی دررفع آنها ،ابراز امیدواری کرده اند که گرایش وتمایل به نگارش مقالات علمی افزایش یابد.
دربررسی دیگری توسط ناصر جواهری زاده تحت عنوان عوامل موثربرگرایش دانشجویان به پژوهش درسال تحصیلی1381-1380دربین دانشجویان دانشکده ی علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحدبروجرد از 12عامل موردبررسی 6عامل 1-آشنایی با روشهای تحقیق 2-نبودن جایگاه دقیق دردروس دانشگاهی برای پژوهش3-عضویت درانجمن های علمی پژوهشی دانشگاه دررشته مربوطه4-وجودمشاورین تحقیقاتی دردانشگاه 5-آشنانبودن اساتیدباپژوهش 6-علاقه دانشجویان به پژوهش، بیشترین سهم دربین عوامل 12گانه به خوداختصاص داده اند.
درتحقیقی توسط حسن بهزادی ودکترمحمدرضاداورپناه ،باعنوان بررسی عوامل موثربرتجربه ی پ‍‍ژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه فردوسی مشهددرسال88که درمجله ی مطالعات تربیتی وروانشناسی دانشگاه فردوسی مشهدارائه شده است یافته های پژوهش حاکی ازاین بودکه به طورکلی رضایت نسبی بین دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه فردوسی مشهدازعوامل تبیین کننده ی تجربه پژوهشی وجوددارد.امکانات وزیرساخت های دانشگاه وارائه زمینه های رشدفکری دوعاملی هستندکه دارای کمترین میزان رضایت هستندکه بایدبیشترموردتوجه قرارگیردوبادرنظرگرفتن بودجه وامکانات بیشتر وفراهم آوردن فضای شکوفایی علمی نسبت به رفع این مشکل اقدام شود.دربین حوزه ها ودانشکده های مختلف دانشگاه فردوسی مشهد،دانشجویان فنی ومهندسی دارای بیشترین میزان نارضایتی هستندکه بایددرپژوهشی جدا به مسائل ومشکلات این گروه ازدانشجویان پرداخته شود و راهکارهای لازم تعیین گردد.به هرصورت این نکته بایددرنظرداشت که دربرنامه ریزی های مدیریتی برای دانشجویان باید به دانشکده ونوع حوزه های آموزشی توجه داشت .چراکه تفاوت درماهیت حوزه های مختلف آموزشی سبب ایجاد تفاوت درنیازهای دانشجویان می گردد.
درپژوهش دیگری توسط رسول نوری ودیگران دربررسی عوامل موثربرمیزان تولیدات علمی اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان درپایگاه اطلاعاتی «وب آو ساینس»طی سالهای 2000تا2005میلادی یافته ها حاکی از این است که مدارک موجوداز این دانشگاه درمجموع (203)موردمی باشد ودربین دانشکده های دانشگاه علوم پزشکی اصفهان بیشترین تعداد مدارک مذکور مربوط به دانشکده ی پزشکی (66)مورداست جهت بررسی عوامل مؤثربرتولیدعلم توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان رابطه ی تعدادمقالات ومتغیرهای میزان آشنایی جامعه ی پژوهش باموسسه ی اطلاعات علمی، میزان آشنایی با بانکهای اطلاعاتی ،میزان تسلط برزبان انگلیسی ،میزان آشنایی با روش تحقیق ومیزان آشنایی با آمارموردارزیابی قرارگرفت .نتایج نشان داد که تنهاسه متغیر آشنایی با زبان انگلیسی،آشنایی باروش تحقیق وآشنایی با مؤسسه ی اطلاعات علمی باتعدادمقالات چاپ شده ازاعضای هیئت علمی درمجلات تحت پوشش موسسه ی اطلاعات علمی رابطه ی مستقیم دارد.
درپژوهش موانع موجود درانجام فعالیت های پژوهشی ازدیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاههای شهریاسوج توسط علی کرم علمداری واسفندیارافشون درسال 1381 یافته ها حاکی ازاین بود که موانع شخصی کمبود وقت ومشغله ی زیاد بی علاقگی به امرپژوهش به ترتیب بیشترین وکمترین مانع پژوهشی ومانع سازمانی (کمبود امکانات وتجهیزات لازم محدودیت های اخلاقی درانجام پژوهش)به ترتیب بیشترین وکمترین مانع پژوهشی ازطرف اعضای هیئت علمی عنوان شده بود.دراین پژوهش ارتباط معناداری بین نمره ی پژوهشی افراد وموانع شخصی وسازمانی پژوهش به دست آمد.
در بررسی دیگری توسط ابوالقاسم شریف زاده ودیگران که درپاییز1386در مجله ی کشاورزی باعنوان بررسی عوامل موثربرکارکرد پژوهشی اعضای هیئت علمی مراکز آموزش عالی ، نتایج حاصل ازاولویت بندی عناصرکارکردپژوهشی برپایه ی ضریب تغییرات محاسبه شده نشان می دهد که اعضای هیئت علمی بیشتربه تحقیقات دانشجویی درسطح تحصیلات تکمیلی مشغول هستند ومشارکت آنها درانتشاریافته های پژوهشی درقالب فعالیت های ترویجی ونیزهمکاری پژوهشی بامراکز بین المللی محدود است.
1ـ4ـ اهمیت و ضرورت پژوهش:منزلت وجایگاه علم در نزد بزرگان اسلام به اینگونه بیان شده که حضرت علی (ع) خطاب به کمیل بن زیاد می فرمایند:ای کمیل! بدان که: علم نگهبان توست و تو نگهبان مال و ثروت، خرج و هزینه نمودن از مقدار ثروت می کاهد، اما انفاق و دادن علم به دیگران آن را بیشتر وخالص تر می گرداند.(سید رضی،1378: 792)
این موضوع بر همگان روشن است که توسعه اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی و ... هر کشور در گرو رشد تحقیق و پژوهش و توسعه علمی آن است . هیچ جامعه ای توسعه نمی یابد مگر این که تحقیق و پژوهش از اولویت های برنامه ریزی آن جامعه باشد. بی شک دانشگاه ها از سازمان های ممتاز جوامع به حساب می آیند آنها موتور حرکت جامعه و برج فرماندهی فکری جوامع محسوب می شوند. اگر رسالت های هر دانشگاه را در چهار بعد پژوهشی ، آموزشی ، انتشاراتی ، ارتباطی ، نقادی بدانیم .(قورچیان ، 1373، به نقل از جواهری زاده 1386)
رسالت پژوهشی در دانشگاه ها از مهمترین رسالت ها به حساب می آید. لذا تولید علم و تلاش در جهت حل مسائل و مشکلات جامعه به شیوه ی علمی مستلزم انجام پژوهش های منظم و مستمر در دانشگاه‌هاست . ولی از آنجا که پژوهشگر اعتقاد دارد پژوهش به معنای واقعی آن هنوز جزء فرهنگ دانشجویان پذیرفته نشده است با این مسأله روبروست که چه عواملی سبب گرایش دانشجویان به پژوهش در دانشگاه آزاد اسلامی می شود. توسعه امر پژوهش متضمن عوامل مختلف و متنوعی است و تا این شرایط بخوبی مهیا نشود، امید چندانی به پیشبرد فرهنگ پژوهش نخواهد بود.
دانشجویان به عنوان امیدهای آینده ی هر کشور با مجهز شدن به روحیه ی پژوهشگری و تحقیق و مطرح شدن این امر به صورت یک مسأله کانونی و نه امری حاشیه ای؛ در حقیقت به خود اتکایی علمی ، فکری، فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی دست خواهند یافت و در سازندگی و توسعه کشور با تخصصی که در زمینه های مختلف علمی یافته اند در بالا بردن بهره وری ، کیفیت بهتر زندگی و به روز کردن فعالیت های خود در تمامی زمینه ها تلاش خواهند نمود. لذا بر بستر افزایش دانایی و ایجاد روحیه ی پژوهشگری است که سازمان ها و جوامع می توانند مشارکت و همفکری نیروی انسانی خود را در راستای اهداف خویش به کارگیرند و سنت ها و اهداف خود را به روز نگهدارند و به توسعه دست یابند و پیشرفت نمایند . بدیهی است راه های رسیدن به توسعه و پیشرفت به معنای مدرنیت و جدید آن ابزاری را خواهان است که هر تغییری و هر تحولی ابزاری می خواهد که این ابزار علم و فن آوری و تحقیق و پژوهش است که دستاورد بشر پژوهشگر و کاوشگر است .
روشن و مبرهن است که امر پژوهش به منزله استخوان بندی برنامه های توسعه ی جوامع بشری به شمار می آید. میزان توجه دولت ها به این امر و بودجه ای که به آن اختصاص داده می شود از شاخص های اصلی توسعه به شمار می رود.
1ـ5ـ اهداف پژوهش :هر تحقیق دارای اهداف خاصی است . بنابراین ، اهداف مزبور باید در طرح تحقیق انعکاس یابند . چند ویژگی اساسی را باید در مورد اهداف تحقیق در نظر داشت صراحت ، ایجاز، عدم تناقض، تعدد مطلوب و تحقق پذیری (ساروخانی ، 1385 : 147)
پس از تعریف مسأله مناسب است که اهداف تحقیق به صورت واضح بیان شوند، بیان اهداف نیز می تواند ابعادی از تحقیق را روشن کند. هر تحقیق دارای اهداف مخصوص به خود است ، این اهداف در تحقیق تصریح می شوند . می توان اهداف تحقیق را به دو دسته « اهداف کلی » و « اهداف جزئی » تقسیم کرد . هدفی که به صورت جامع نشان دهنده ی مقصود از انجام تحقیق باشد ، هدف کلی می گوییم ، می توان این هدف کلی را به تعدادی اهداف جزئی تقسیم کرد ، این مجموعه ی اهداف جزئی را اهداف فرعی می نامیم .(عزتی ، 1383: 118)
هدف از اجرای این پژوهش شناسایی عواملی است که در عمل می توانند باعث گرایش یا عدم گرایش دانشجویان به پژوهش شوند ،همچنین کمک به بهبود وضعیت فعالیت های پژوهشی دانشجویان در دانشگاه و ایجاد زمینه علمی شناخت جهت مسئولان و برنامه ریزان دانشگاهی و جامعه در جهت کمک به فرایند تولید علم در دانشگاه هاست . توجه به عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پژوهش و پژوهشهای قشر دانشجو در زمینه ی شناخت نیازها و دغدغه های این دانشجویان ، حمایت مادی و معنوی ،ایجاد بستر مناسب ، تهیه ی ابزارها و سایر امکانات پژوهش و جز آن می تواند زمینه بروز استعدادهای دانشجویان را فراهم نموده و مشکلات موجود در نظام پژوهشی شناسایی گشته و نقاط قوت آن هر چه بیشتر تقویت گردد.
1ـ5ـ1ـ هدف کلی :هدف کلی این تحقیق بررسی عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پژوهش است . این عوامل در بستری از زمینه های اجتماعی، اقتصادی ، فرهنگی و ... قرار دارند .
1ـ5ـ2ـ اهداف جزئی
1ـ شناسایی ویژگی های فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی دانشجویان
2ـ شناسایی میزان علاقه ی دانشجویان به پژوهش
3ـ شناسایی عوامل فردی از قبیل سن ،جنسیت، ساعات مطالعه فرد ، هزینه ی ماهیانه فرد دانشجو وهزینه‌ی سالانه ی خرید کتاب توسط او
4ـ بررسی شرکت دانشجویان در جشنواره ها و همایش های علمی پژوهشی وعضویت درباشگاه پژوهشگران
5ـ میزان دسترسی به امکانات پژوهشی توسط دانشجویان
6ـ شناسایی میزان توجه دانشجویان به انواع روش پژوهش
7ـ میزان توجه به نظر مشاورین تحقیقاتی توسط دانشجویان
1ـ6ـ تعریف واژه ها و مفاهیم کلیدی :1-6ـ 1ـ تحقیق : [ رفتاری عالمانه و منطقی] برای مطالعه و بررسی منظم و کنترل شده قضایای فرضی درباره ی روابط اجتماعی بین پدیده های طبیعی با دیدی انتقادی . (دلاور، 1390: 47)
1ـ6ـ2 توسعه: مایکل تودارو بر این باور است که توسعه را باید جریانی چند بعدی دانست که مستلزم تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی ، طرز تلقی عامه ی مردم و نهادهای ملی و نیز تسریع رشد اقتصادی ، کاهش نابرابری و ریشه کن کردن فقر مطلق است . توسعه در اصل باید نشان دهد که مجموعه ی نظام اجتماعی ،هماهنگ با نیازهای متنوع اساسی و خواسته های افراد و گروههای اجتماعی در داخل نظام ، از حالت نا مطلوب زندگی گذشته خارج شده و به سوی وضع یا حالتی از زندگی که از نظر مادی و معنوی بهتر است ، سوق می یابد . (تودارو ، 1366 : 135 ، به نقل از لهسایی زاده : 9ـ8)
1ـ6- 3ـ تولید دانش :ارائه دانش نو،استفاده ازدانش وتجربه پیشینیان وتلاش درجهت بهبودشیوه ها وراه حل های آن ویا ابداع ونوآوری ویاخلاقیت درگسترش آن.
1ـ6ـ4ـ علم : علم به معنای علم طبیعی ، مطالعه ی نظام یافته ی جهان طبیعی است . علم شامل مرتب کردن منظم داده های تجربی ، همراه با ساختن رویکردهای نظری و نظریه هایی است که این داده ها را توضیح داده یا تبیین می کند .(گیدنز ، 1383 : 790)
1ـ 6ـ 5ـ مساله: مسأله تحقیق باید مبتنی بر پدیده های عینی و واقعیت های اجتماعی قابل مشاهده و تجربه پذیر باشد و محقق بتواند با روش های علمی به تجربه ی آن بپردازد . (ساعی ، 1381: 8)
1ـ 6ـ 6ـ موضوع : محقق طی تعریف موضوع تحقیق به تحدید و تدقیق مسأله پرداخته و حدو مرز آن را مشخص می کند و کار خود را از حالت انتزاعی بیرون آورده و بدان خصلت انضمامی می بخشد .( ساعی 1381: 10)

فصل دوم
مرور ادبیات پژوهش
2ـ ادبیات تحقیق
2ـ1ـ مبانی نظری پژوهش
2ـ2ـ چارچوب نظری
2ـ 3ـ مدل مفهومی تحقیق
2ـ 4ـ فرضیه های تحقیق
2-5- مطالعات پیشین

2ـ ادبیات تحقیق
محقق پس از فرمول بندی موقت تحقیق در مرحله ی واکاوی ادبیات نظری تحقیق مبانی تئوریکی موضوع پژوهش را از طریق کتاب ها و مقالات مناسب می کاود و با انجام مصاحبه های اکتشافی با متخصصان علمی ، شاهدان عینی و افراد مورد بررسی ، فضای تئوریکی تحقیق خود را وسعت می بخشد . در این مرحله تئوری ها و رویکردهای مختلف در خصوص پدیده مورد مطالعه ، بررسی می گردند که بر آیند آن غنای معرفت علمی پژوهشگر و آماده سازی چارچوب نظری طرح است . (ساعی ، 1381 : 11)
منابع اطلاعاتی تحقیق به دو دسته تقسیم می شود : منابع دست اول و منابع دست دوم . منابع دست اول ، مطالعات ، نوشته های اولیه ی یک نظریه پرداز ، محقق یا شاهد زنده ی در یک واقعه است . منابع دست اول حاوی تمام گزارش تحقیق ، یک نظریه یا بیانات یک ناظر است و به این دلیل مفصل و در بعضی موارد خیلی غنی است . از جمله منابع دست اول مطالعات تجربی منتشر شده در مجلات یا در نظام های بازیابی اطلاعات ، تک نگاری های اندیشمندانه ، گزارش های تحقیقی و برخی پایان نامه ها است .
منابع دست دوم هم نهاده ی ادبیات نظری و تجربی قبلی است . از جمله ی این گونه منابع کتاب ها ، پروژه - ریسرچهای منتشر شده در دایره المعارف ها و پروژه - ریسرچهایی است که وضع دانش موجود را درباره ی یک موضوع از طریق خلاصه کردن تحقیقات اصلی ارزیابی می کند. یک کتاب درسی که در زمینه ای علمی به بسیاری از منابع دست اول در یک چارچوب واحد وحدت می بخشد نیز یک منبع دست دوم است . منبع اطلاعاتی دست دوم یک دید کلی درباره ی مطلب فراهم می آورد . گرچه در پیشینه تاکید می شود که حتی المقدور از منابع دست اول استفاده می شود ولی منابع دست دوم هم می توانند مفید واقع شوند . (سرمد و بازرگان ، 1387: 56)
2ـ1ـ مبانی نظری پژوهش
منظور از طرح نظری مسئله ی تحقیق نگرش یا چشم انداز نظری است که تصمیم گرفته می شود برای بررسی مسئله ای که در پرسش آغازی طرح شده پذیرفته شود. (کیوی و کامپنهود ، 1385: 85)
رفتار انسانی پیچیده و دارای جنبه های متعدد است ،و بسیار نا محتمل است که یک دیدگاه نظری و به تنهایی بتواند همه ی جنبه های آن را در بر گیرد . گوناگونی در تفکر نظری منبعی غنی از اندیشه ها را فراهم می سازد که می توان از آن در تحقیقات بهره گرفت و نیز استعدادهای خلاقی را بر می انگیزد که برای پیشرفت در مطالعات جامعه شناختی بسیار ضروری است (گیدنز ،775:1376)
نظریه در تعیین مشاهدات ، اندازه گیری و محدود کردن واقعیت های مورد پژوهش راهنمای پژوهشگر است . نظریه وسیله ای است که از طریق آن به جستجوی همبستگی های آزمایشی پدیده ها می پردازند. برای نظریه نقش های متفاوت و متعددی مطرح شده است . این بحث ها بیشتر مربوط به این موضوع هستند که آیا باید ابتدا نظریه را ساخت و سپس به پژوهش پرداخت ، یا بر عکس ان عمل کرد ، و یا ترکیبی از این دو روش را به کار بست ؟ روش « ابتدا نظریه ، بعد پژوهش » دارای مراحلی به شرح زیراست:
1ـ تدوین یک نظریه واضح و روشن به صورت بدیهی یا بر اساس فرایندهای توصیف شده .