bew228

2-1 مقدمه............................................................................................................................................................................................152-2تعریف واژگان و مفاهیم کلیدی................................................................................................................................................172-2-1 جنس و جنسیت.............................................................................................................................................................172-2-2 هویت جنسی....................................................................................................................................................................182-2-3 هویت جنسیتی................................................................................................................................................................182-2-4 اختلال هویت جنسیتی..................................................................................................................................................192-2-5 تغییر جنسیت..................................................................................................................................................................202-2-6 تبدیلخواهان جنسی FtM..........................................................................................................................................202-2-7 تبدیلخواهان جنسی MtF.........................................................................................................................................212-2-8 مبدلپوشی.......................................................................................................................................................................212-2-9 مرد زننما.........................................................................................................................................................................222-2-10 زن مردنما.......................................................................................................................................................................222-2-11 ویریلیسم........................................................................................................................................................................222-3 مروری بر پیشینهی پژوهشها.................................................................................................................................................232-3-1 پژوهشهای پیشین داخلی...........................................................................................................................................232-3-2 پژوهشهای پیشین خارجی............................................................................................................................................412-4 رهیافتهای نظری......................................................................................................................................................................522-4-1 ساخت اجتماعی واقعیت: پیتر برگر و توماس لاکمن..............................................................................................522-4-2 جامعهشناسی بدن...........................................................................................................................................................542-4-3 داغ ننگ: اروینگ گافمن...............................................................................................................................................592-4-3-1: چیستی استیگما........................................................................................................................................................59
2-4-3-2 کنش متقابل در مواجهه با استیگما ......................................................................................................................61
2-4-3-3 استیگما و ومسالهی وضعیت دوگانهی هویت.......................................................................................................62
2-4-4 نظریهی میدان: پیر بوردیو.................................................................................................................................................632-4-5 میشل فوکو و جنسیت.......................................................................................................................................................752-4-5-1 میشل فوکو: تکنولوژیهای انضباطی و مداخلات پزشکی.................................................................................79
2-5 چارچوب مفهومی.......................................................................................................................................................................85فصل سوم:روش تحقیق پژوهش
3-1 مقدمه............................................................................................................................................................................................933-2 روش انجام پژوهش...................................................................................................................................................................943-2-1 پژوهش کیفی.................................................................................................................................................................943-2-2 تحقیق توصیفی..............................................................................................................................................................943-3 دامنه پژوهش..............................................................................................................................................................................953-4 شیوه گردآوری اطلاعات (دادهیابی)........................................................................................................................................953-4-1 تعریف داده در پژوهش کیفی.......................................................................................................................................953-4-2: شیوه گردآوری دادهها...................................................................................................................................................953-5 روش انتخاب مشارکتکنندگان...............................................................................................................................................973-5-1 نمونهگیری غیراحتمالی.................................................................................................................................................973-5-2 نمونهگیری گلوله برفی...................................................................................................................................................973-5-3 نمونهگیری هدفمند........................................................................................................................................................983-5-4 اندازهی نمونه...................................................................................................................................................................983-6 نظریهی زمینهای....................................................................................................................................................................1013-7 واحد تحلیل..............................................................................................................................................................................1033-8 تحلیل دادهها در روش گرندد تئوری.................................................................................................................................1033-9 گامهای عملی تحلیل در این پژوهش.................................................................................................................................105فصل چهارم:تجزیه و تحلیل
4-1 مقدمه : نحوهی کدگذاری جدول دادهها............................................................................................................................1084-2 تحلیل تم اصلی نخست: برساخت دوگانگی جنس و جنسیت تجربه شده در دوران کودکی فرد تبدیلخواه.....1094-3 تم اصلی دوم: تجربهی آزار جنسی و تجاوز.......................................................................................................................1224-4 تم اصلی سوم: برساخت عواطف تبدیلخواهان مبتنی بر تجربیات عاشقانهی همپیوند با وضعیت تبدیلخواهی.................................................................................................................................................................................................1314-5 تم اصلی چهارم: واکنش خانواده در برابر تبدیلخواهی جنسی.....................................................................................1434-6 تم اصلی پنجم: اشتغال به مثابهی چالشی فراروی تبدیلخواهان:‌ جنسیت تجربه شده در تجربهی اشتغال تبدیلخواهان جنسی...................................................................................................................................................................................1654-7 تم اصلی ششم: روند زندگینامهای دوران تحصیل تبدیلخواهان: تمایز به مثابهی تجربهی زیسته......................1774-7 تم اصلی هفتم: تجربهی روابط جنسی تبدیلخواهان: برساخت عادات و رفتارهای جنسی در «جریان کنش متقابل»...............................................................................................................................................................................................1934-9 تم اصلی هشتم: راههای پیشِروی تبدیلخواه جنسی برای تامین هزینههای عمل تغییر جنسیت......................2064-10 تم اصلی نهم: «خودکشی» به مثابهی راه حلی برای تغییر وضعیت کنونی.............................................................2164-11 تم اصلی دهم: تجربهی «داغ ننگ» به دلیل تبدیلخواهی جنسی:‌ قرارگیری در وضعیت انگ و «هویت ضایعشده»...................................................................................................................................................................................................2234-12تم اصلی یازدهم: نمود بیرونی تبدیلخواهی در آینهی کنش متقابل اجتماعی.......................................................2374-13 تم اصلی دوازدهم: عدم تمایل به رابطه با ترنسکشوال جنس مقابل برای روابط عاطفی به دلیل ناهمخوانی عادتوارهها و بدن مورد انتظار....................................................... ....................................................... .......................................2474-14 تم اصلی سیزدهم: قرارگیری در چاچوب «نظم»:‌ مواجهی توجیهشدهی پلیس با تبدیلخواهان جنسی.........2534-15 تم اصلی چهاردهم: نحوهی مواجهی تبدیلخواه با ترنسبودگیِ خود.......................................................................2584- 16 تم اصلی شانزدهم: برساخت هویت دوگانه مبتنی بر تعارض بدن با ذهن(روح) ..................................................2684-17 تم اصلی هفدهم: «ازدواج» به مثابهی چالش فرارروی تبدیلخواهان جنسی .......................................................286فصل پنجم: بحث و نتیجهگیری
5-1 مقدمه....................................................... ....................................................... ....................................................... ............... 295
5-2 جداول خلاصه یافتههای تحقیق: تمهای اصلی و فرعی....................................................... ..........................................2965-3 گامی به سوی یک نظریهی عام در خصوص تبدیلخواهی جنسی...............................................................................3125-4 نتیجهگیری پژوهش..............................................................................................................................................................321
5-4-1 پاسخ به پرسش‌های پژوهش..................................................................................................................................321
5-4-2 تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری................................................................................................................................325
5-5 محدودیت‌های پژوهش.........................................................................................................................................................328
5-6 پیشنهادهای پژوهش.............................................................................................................................................................331
فهرست منابع فارسی......................................................................................................................................................................332
فهرست منابع انگلیسی...................................................................................................................................................................337

فهرست جداول
جدول(3-1) جدول مشخصات مشارکتکنندگان MtF ...................................................................................100
جدول (3-2) جدول مشخصات مشارکتکنندگان FtM .................................................................................100
جدول(4-1) تم اصلی نخست: برساخت دوگانگی جنس و جنسیت تجربه شده در دوران کودکی فرد تبدیلخواه......................................................................................................................................................................110
جدول(4-2) تم اصلی دوم: تجربهی آزار جنسی و تجاوز...............................................................................123
جدول (4-3) تم اصلی سوم: برساخت عواطف تبدیلخواهان مبتنی بر تجربیات عاشقانهی همپیوند با وضعیت تبدیلخواهی.........................................................................................................................................132
جدول (4-4) تم اصلی چهارم: واکنش خانواده در برابر تبدیلخواهی جنسی..............................................145
جدول (4-5) تم اصلی پنجم: اشتغال به مثابهی چالشی فراروی تبدیلخواهان:‌ جنسیت تجربه شده در تجربهی اشتغال تبدیلخواهان جنسی..............................................................................................................166
جدول (4-6) تم اصلی ششم: روند زندگینامهای دوران تحصیل تبدیلخواهان: تمایز به مثابهی تجربهی زیسته.................................................................................................................................................................178
جدول (4-7) تم اصلی هفتم: تجربهی روابط جنسی تبدیلخواهان: برساخت عادات و رفتارهای جنسی در «جریان کنش متقابل».......................................................................................................................................194
جدول (4-8) تم اصلی هشتم: راههای پیشِروی تبدیلخواه جنسی برای تامین هزینههای عمل تغییر جنسیت..............................................................................................................................................................207
جدول (4-9) تم اصلی نهم: «خودکشی» به مثابهی راه حلی برای تغییر وضعیت کنونی.............................217
جدول (4-10) تم اصلی دهم: تجربهی «داغ ننگ» به دلیل تبدیلخواهی جنسی: قرارگیری در وضعیت انگ و «هویت ضایعشده»...........................................................................................................................................224
جدول (4-11) تم اصلی یازدهم: نمود بیرونی تبدیلخواهی در آینهی کنش متقابل اجتماعی.....................238
جدول (4-12) تم اصلی دوازدهم: عدم تمایل به رابطه با ترنسکشوال جنس مقابل برای روابط عاطفی به دلیل ناهمخوانی عادتوارهها و بدن مورد انتظار.......................................................................................................248
جدول (4-13) تم اصلی سیزدهم: قرارگیری در چاچوب «نظم»:‌ مواجهی توجیهشدهی پلیس با تبدیلخواهان جنسی................................................................................................................................................................254 جدول (4-14) تم اصلی چهاردهم: نحوهی مواجهی تبدیلخواه با ترنسبودگیِ خود....................................259
جدول (4-15) تم اصلی شانزدهم: برساخت هویت دوگانه مبتنی بر تعارض بدن با ذهن(روح)....................269
جدول (4-16) تم اصلی هفدهم: «ازدواج» به مثابهی چالش فرارروی تبدیلخواهان جنسی.......................287
جدول(5-1) تم اصلی نخست: برساخت دوگانگی جنس و جنسیت تجربه شده در دوران کودکی فرد تبدیلخواه....................................................................................................................................................................296
جدول(5-2) تم اصلی دوم: تجربهی آزار جنسی و تجاوز..............................................................................297
جدول (5-3) تم اصلی سوم: برساخت عواطف تبدیلخواهان مبتنی بر تجربیات عاشقانهی همپیوند با وضعیت تبدیلخواهی......................................................................................................................................298
جدول (5-4) تم اصلی چهارم: واکنش خانواده در برابر تبدیلخواهی جنسی..............................................299
جدول (5-5) تم اصلی پنجم: اشتغال به مثابهی چالشی فراروی تبدیلخواهان:‌ جنسیت تجربه شده در تجربهی اشتغال تبدیلخواهان جنسی..............................................................................................................300
جدول (5-6) تم اصلی ششم: روند زندگینامهای دوران تحصیل تبدیلخواهان: تمایز به مثابهی تجربهی زیسته..................................................................................................................................................................301
جدول (5-7) تم اصلی هفتم: تجربهی روابط جنسی تبدیلخواهان: برساخت عادات و رفتارهای جنسی در «جریان کنش متقابل»........................................................................................................................................302
جدول (5-8) تم اصلی هشتم: راههای پیشِروی تبدیلخواه جنسی برای تامین هزینههای عمل تغییر جنسیت..............................................................................................................................................................303
جدول (5-9) تم اصلی نهم: «خودکشی» به مثابهی راه حلی برای تغییر وضعیت کنونی............................304
جدول (5-10) تم اصلی دهم: تجربهی «داغ ننگ» به دلیل تبدیلخواهی جنسی: قرارگیری در وضعیت انگ و «هویت ضایعشده».............................................................................................................................................305
جدول (5-11) تم اصلی یازدهم: نمود بیرونی تبدیلخواهی در آینهی کنش متقابل اجتماعی......................306
جدول (5-12) تم اصلی دوازدهم: عدم تمایل به رابطه با ترنسکشوال جنس مقابل برای روابط عاطفی به دلیل ناهمخوانی عادتوارهها و بدن مورد انتظار.......................................................................................................307
جدول (5-13) تم اصلی سیزدهم: قرارگیری در چاچوب «نظم»:‌ مواجهی توجیهشدهی پلیس با تبدیلخواهان جنسی................................................................................................................................................................308(5-14) تم اصلی چهاردهم: نحوهی مواجهی تبدیلخواه با ترنسبودگیِ خود................................................309
جدول (5-15) تم اصلی شانزدهم: برساخت هویت دوگانه مبتنی بر تعارض بدن با ذهن(روح).....................310
جدول (5-16) تم اصلی هفدهم: «ازدواج» به مثابهی چالش فرارروی تبدیلخواهان جنسی........................311
فصل اول:
کلیات تحقیق
مقدمه
بیان مساله
ضرورت و اهمیت موضوع پژوهش
سوالات پژوهش
مروری بر تاریخچهی تغییر جنسیت

مقدمه
«جامعهشناسان از اصطلاح جنس برای اشاره به آن دسته از تفاوتهای کالبدی و فیزیولوژیک استفاده میکنند که بدن زن و مرد را تعریف و مشخص میکنند. در مقابل، جنسیت به تفاوتهای روانشناختی، اجتماعی و فرهنگیِ مذکرها و مونثها مربوط میشود. جنسیت به افکار و مفاهیمی دربارهی مردانگی و زنانگی مربوط میشود که به صورت اجتماعی برساخته میشوند؛ و ضرورتا محصول مستقیم جنس زیستشناختی فرد نیست»(گیدنز، 1389: 156). بهطور معمول مختصات جنسی و جنسیتی افراد با یکدیگر هماهنگ است اما گاهی مختصات جنسی و جنسیتی افراد با یکدیگر ناسازگار است. در ادبیات علمی برای این شرایط از اصطلاح ترنسکشوالیتی استفاده میشود که ما در این نوشتار آن را تبدیلخواهی جنسی ترجمه خواهیم کرد.
هویت جنسی برای بیان احساس مردانگی و زنانگی فرد به کار میرود. مفهوم هویت جنسی بیان کنندهی آن است که فرد به طور معین خود را مرد یا زن بداند. در واقع، هویت جنسی بخش قابل ملاحظهای از هویت هر انسان را تشکیل میدهد دربردارندهی تصویری است که هر فرد به عنوان یک مرد یا زن از خود دارد. فرد میآموزد از آن حیث که مرد یا زن آفریده شده باید به شیوهای خاص بیندیشد، رفتار کند و احساس نماید (یوربرگ:1974– اوحدی: 1384). «اختلال هویت جنسیتی یکی از گروههای اصلی اختلالات جنسی محسوب میشود که مشخصه اصلی آن همانندسازی قوی و مستمر با جنس مخالف و ناراحت بودن از جنس خود یا احساس عدم تناسب با نقش جنسیتی خود است»(کاپلان و سادوک، 1392: 322).
«اختلال هویت جنستی دو مولفه دارد، ملاک الف: باید شواهدی مبتنی بر اتخاذ پایدار و مستمر هویت جنس مخالف که مایل به داشتن آن است یا اصرار به این که از جنس مخالف است وجود داشته باشد. ملاک ب: اتخاذ هویت جنس مخالف نباید فقط به دلیل تمایل به برخورداری از امتیازهای فرهنگی متعلق به جنس دیگر باشد. بهعلاوه باید شواهدی درباره نارضایتی مستمر از جنسیت تعیین شدهی خود یا احساس عدم تناسب با نقش جنسی تعیین شده وجود داشته باشد»(شعاعکاظمی، 1392). در واقع هویت انسان تحت تاثیر دو مولفه اکتسابی و غیراکتسابی تدوین مییابد.
«این اختلال موجب بهوجود آمدن نارضایتی جنسی در افراد میگردد. در واقع نارضایتی جنسی شرایطی است که در آن فرد از نظر جنسی و جنسیتی با ابهام خاصی مواجه نیست اما جنس او با جنسیتش ناهمخوان است»(رولند و اینکروسی، 2008). «این اختلال موجب پریشانی یا اختلال اساسی در کارکرد اجتماعی، شغلی و یا سایر زمینههای مهم میشود و میتواند زمینهساز رفتارهای پرخطر جنسی باشند»(گرین، 2009). «به خاطر شکل ظاهر و رفتارهای تا حدی نامتعارف که افراد تغییرجنسخواه دارند و به دلیل فقدان آگاهیهای عمومی، بسیاری از مردم، تغییرجنسخواهی را نوعی انحراف جنسی میدانند و به این دلیل تغییرجنسخواهان را در شبکه روابط اجتماعی نمیپذیرند»(جواهری، 1390). برخوردهایی مانند مجرم دانستن، گناهکار دانستن، ابراز تنفر، اغلب از این دلیل سرچشمه میگیرد که اکثر مردم نمیتوانند بین تغییرجنسخواهی، همجنسگرایی یا دوجنسگرایی تفاوت قایل شوند. بنابراین منفی بودن قضاوت مردم و ارزیابی آنان میتواند بر خودپنداره، حرمت نفس و هویت مبتلایان به نارضایتی جنسی تاثیر بگذارد و آنها را به سوی انحراف سوق دهد. بنابراین میتوان گفت ناراضیان جنسی قربانیان شرایطی هستند که ناخواسته در آن قرار گرفتهاند، قربانی فردی است که از شرایط آسیب خاصی میبیند در حالی که مسئول بهوجود آمدن آن شرایط نبوده بلکه مستحق همدردی است (لوزیک، 1388 :121-120).
تبدیلخواهیجنسی یک اختلال در هویتِ جنسی است. افراد مبتلا به این اختلال خود را متعلق به گروه جنس مخالف میدانند، از وضعیت جنسی- بدنی خود ناراحت هستند و میکوشند با استفاده از هورمونها و اعمال جراحی وضعیت خود را به وضعیت دلخواه نزدیک کنند (سازمان بهداشت جهانی، 1992). تبدیلخواهیجنسی با نارضایتی جنسی همراه است. نارضایتی جنسی به عنوان یک گرایش جنسی محسوب میشود. گرایش جنسی شیوهای است که براساس آن افراد، امیال جنسی و نقشهای اجتماعی مربوط به جنس خود را تجربه میکنند. این تجربه برای برخی از افرد به شیوهای خوشایند و برای برخی دیگر به صورت یک تضاد پایدار تجربه میشود (برگاتا و مونتگمری:2000 به نقل از جواهری).
نارضایتی جنسی تا چندی پیش یک بیماری روانی محسوب میشد اما امروزه این پدیده از فهرست بیماریهای روانی انجمن پزشکی آمریکاکنار گذاشته شده است و در عوض در شمار یکی از انواع اختلالات هویت جنسیتی قلمداد میشود.
سببشناسی این اختلال بهطور کامل شناخته نشده است و عوامل مختلفی از جمله عوامل ارثی، اثرات هورمونی و درگیری مغز به عنوان عوامل دخیل بررسی شدهاند. یافتههای اخیر تفاوتهایی را در مغز افراد دچار اختلال هویت جنسی نشان داده است و مناطقی از مغز که مسئول تفاوتهای جنسیتی هستند در این افراد با افراد طبیعی تفاوت دارد (گرین: 2005).
در این مورد به نقش عوامل زیستی و روانی مانند توارث، استرس بیش از تولد، روابط جنسی والدین، اختلالات ژنتیکی، ساختار هورمونی، مشکلات عصبی و سیستم عصبی مرکزی اشاره شده است (کاهانی، 1381: 40).
بهطور کلی گروهی، علل زیستشناختی عضوی و گروه دیگر عوامل روانشناختی اجتماعی را در بروز این اختلال موثر میدانند. گروه اول بیشتر اشکال در آندروژنهای جنینی را مطرح میکنند (نلسون،161:1391). بررسیهای جنینشناسی نشان میدهند که کلیه پستانداران چه مرد و چه زن در نخستین مرحله رشد جنینی ساختمان تشریحی زنانه دارند و در صورت ترشح آندروژن در جنین در فاصله هفته ششم تا پایان ماه سوم، تغییرات منجر به مرد شدن کامل میشود و در غیر اینصورت همچنان زن باقی میماند. مطابق این نظریه اِشکال در ترشح آندروژن در فاصله زمانی یاد شده موجب بوجود آمدن تبدلخواهی جنسی است. اما برخی زمینههای اجتماعی نیز وجود دارد که احتمال نارضایتی جنسی را افزایش میدهد. از نظر فروید این قبیل اختلالها از تعارضهایی که کودک در مثلث ادیپال تجربه میکند، سرچشمه میگیرد. این تعارض را رخدادهای طبیعی خانواده و تخیلات کوک تقویت میکند، هر چیز که در محبت طفل نسبت به والد جنس مخالف و همانندسازی با والد همجنس تداخل نماید با رشد طبیعی هویت جنسی تداخل خواهد کرد. در خلال سالهای اول زندگی، مادر احساس غرور کودک را به جنسیت خود بیدار میکند. به همان نسبت مادر خشن نیز میتواند در رشد هویت جنسی کودک اختلال ایجاد کند. زمانی که این مسایل با مشکل جدایی تفرد همراه گردد، ممکن است نتیجه این باشد که از تمایلات جنسی برای حفظ و بقای رابطه استفاده شود. برخی از کودکان با این پیام مواجه میگردند که اگر هویت جنس مقابل را بپذیرند، مطلوبتر خواهند بود. کودکان آزاردیده و مطرود ممکن است طبق این باور رفتار کنند که اگر متعلق به جنس مخالف باشند بیشتر با آنان مدارا خواهد شد.
«اختلال هویت جنسی میتواند در نتیجه مرگ، غیبت طولانی یا افسردگی مادر، که پسربچه ممکن است با همانندسازی کامل به او واکنش نشان دهد، پدید آید. وجود پدر نیز به فرآیند جدایی تفرد کمک می کند. فقدان پدر، سبب ایجاد مخاطره در روابط مادر و کودک میشود. برای پسر، پدر الگویی برای همانندسازی مردانه است. علاوه بر این در شرایطی که مادر در اثر بیماری، مرگ یا طلاق در خانواده حضور ندارد یا قادر به ایفای نقش مادری خود نیست در این صورت دختربچه برای پر کردن خلا حاصل از وجود مادر، پدر را جایگزین آن میسازد. در این شرایط او زمان زیادی را با پدرش صرف میکند، پدر او را تشویق میکند رفتاری مردانه داشته باشد، او نیز مانند یک پسر بهتدریج میآموزد که فعالیتهای ورزشی، شکار، ماهیگیری و مکانیکی را با موفقیت انجام دهد (کاپلان، سادوک و فردمن : به نقل از جواهری). همچنین، نزدیکی بیش از حد والد جنس مخالف با فرزند در حد تماس بسیار نزدیک پوستی، که سبب روابط عاطفی زیاد و و همانندسازی شدید با جنس مخالف گردد، حتی تجربهی مشاهدهی صحنههای آمیزشی میتواند عامل تعارضات روانی در همانندسازی کودک با مادر گردد»(کاهانی، 41:1381).
اما اینکه تبدیلخواهی جنسی یک عارضهی مادرزادی و ژنتیک است یا برساختهی اجتماعی، و یا منبعث از منشایی روانشناختی، موضوع پایاننامهی پیشرو نیست! هدف محقق از این تحقیق، ترسیم شرایط اجتماعی پیشروی تبدیلخواهان جنسی است. بر این مبنا، نگرش جنسیتی نسبت به ترنسکشوالها، مسالهی محوری پژوهش حاضر است: این که آیا تفاوتی میان تجربهی زنانی که میخواهند مرد شوند و مردانی که میخواهند زن شوند وجود دارد؟!
این پایاننامه در پنج فصل تنظیم شده است: در فصل نخست، در قالب «کلیات تحقیق» به ترسیم منظری پرداخته شده که محقق به موضوع تحقیق مینگرد. همچنین علاوه بر بخشهای معمول، بیان مساله، ضرورت و اهمیت تحقیق و اهداف تحقیق، بخشی در پایان این فصل با عنوان مروری بر تاریخچهی تبدیلخواهی جنسی، گنجانده شده. هدف از ارایهی این بخش، ترسیم فضایی کلی در خصوص پدیدهی ترنسکشوالیته است؛ این بخش عامدانه پیش از ورود به متن اصلی و در پایان بخش نخست گنجانده شده تا ضمن آشنایی کلی با موضوعِ تحقیق، از متن اصلی جدا باشد زیرا هدف نگارنده، تمرکز بر ا ابعادجامعهشناختی موضوع بوده است.
فصل دوم با تعریفی از مفاهیم و واژگان کلیدی آغاز میشود، سپس پیشینهی پژوهشهای مرتبط ذکر گردید. وجودِ بخش مبانی نظری در این پایاننامه، مسالهای چالشبرانگیز است؛ اساسا تحقیقاتی که با روشِ نظریهی مبنایی صورت میپذیرد، نیازی به بهرهگیری از مبانی نظری ندارد. در این تحقیق نیز به معنای دقیق کلمه، هیچ مبنای نظریای پیشروی محقق قرار نداشته بلکه نظریههای مورد بحث، نگارنده را در تحلیل دادههای حاصل از تحقیق، یاری خواهند کرد. به بیانِ دیگر، نظریههای مورد بحث، به هیچوجه چونان رویکرد مدنظر نبوده و صرفا نقشی مکمل را در بخش تجزیه و تحلیلِ فصل پنجم داشته است. همچنین ذیل تحلیل تمهای بهدستآمده در فصل چهارم که در آن به صورت تطبیقی، سیطرهی جنسیت میان دو گروه از تبدیلخواهان مورد مقایسه قرار گرفت،‌ از بینش نظری محقق در تحلیلها استفاده شد.
در بخش «بحث و نتیجهگیری: گامی به سوی یک نظریهی عام در خصوص تبدیلخواهی جنسی»،‌ تلاش گردید نتایج تحقیق در قالب برداشت کلی محقق ارائه گردد. بدین منظور مراحلی ششگانه در ساختار زندگی روزمرهی تبدیلخواهان جنسی مورد شناسایی و تفکیک قرار گرفت. در نهایت به رسم پایاننامههای کارشناسی ارشد، پیشنهادات و محدودیتهای تحقیق به عنوان بخشهای پایانی درج گردیده است. محوریت این دو بخش، تجربههای محقق در مواجهه با تبدیلخواهان جنسی بوده و تلاش گردید،‌ پیشنهادات، ‌برآمده از متن پایاننامه باشد.

بیان مساله
در بدو مواجه با پدیدهی تغییر جنسیت، نارضایتی جنسی و جنسیتی یک شخص و اقدامات وی برای تغییر جنس، امری فردی به نظر میرسد. اما این پدیده، هم از منظر زمینههای شکلگیری، و هم از حیث ابعاد اجتماعی- فرهنگی آثار، و پیامدهایی دارد. این پایاننامه، ضمن معرفی و تشریح پدیده تبدیلخواهی جنسی در ایران، بر موضوعِ مقاومت و اعمال فشار اجتماعی از سوی خانوادهی تبدیلخواهان و محیط اجتماعی، تمرکز دارد. در این میان، یافتههای اولیهی محقق و نیز مستندات پژوهشهای پیشین در این خصوص، تفاوتی میان دخترانی که میخواهند جنسیت خود را تغییر دهند، نسبت به پسرانی که خواهان تغییر جنسیت هستند را نشان میدهد (جواهری و کوچکیان: 1385، پارولا: 2010، لوییس: 2002، بران و دیگران: 2012).
در وهلهی نخست، این پژوهش درصدد دستیابی به توصیفی از چیستیِ تفاوت یاد شده است. سپس به عوامل اجتماعیِ موجد این تفاوت پرداخته شده است. مهمترین وجهِ این تمایز میان دو گروه یاد شده، میزان مقاومتِ تجربه شده است؛ دخترانی که خواستار تغییر جنسیت به پسر هستند، به مراتب با فشار اجتماعی کمتری نسبت به پسرانی که خواستار تغییر جنسیتشان به دختر هستند، مواجه میشوند. این پژوهش ضمن پرداختن به ابعاد جامعهشناختی این تفاوت، به دنبال بسط مفهوم سیطرهی جنسیتی بر این گروه اجتماعی است.
دشواریهای فردی و اجتماعی «دوگانگی ذهن و بدن» است: ذهنی مردانه در اندامی زنانه یا ذهنی زنانه در اندامی مردانه. این شرایط موجب کاهش سرمایه اجتماعی تبدیلخواهان میگردد. منظور از سرمایه اجتماعی به تعبیر بوردیو، مجموعهی پیوندها، تکالیف و تعهدات اجتماعی است که حاصل شبکهی بادوام روابط کمابیش نهادینه شده، آشنایی و شناخت متقابل یا عضویت در یک گروه است. شبکهای که هر یک از اعضای خود را از پشتیبانی سرمایهی جمعی برخوردار میسازد.
از سویِ دیگر تغییر جنس، نقشهای اجتماعی کنشگران را تغییر میدهد؛ زنی که به دنیای مردانه قدم میگذارد از آزادی، قدرت و منزلت بیشتری برخوردار خواهد شد، در حالی که زن شدن یک مرد احتمالا به معنای آسیبپذیری و محدودیت بیشتر اوست. جامعه نیز در برابر زنی که مرد شده و رفتاری مردانه دارد در مقایسه با مردی که رفتاری زنانه دارد به شیوه انعطافپذیرتری برخورد میکند. اگر چه ایندو گروه از تبدیلخواهان، در بسیاری از مشکلات در مسیر تبدیلخواهی و حتی پس از آن، اشتراکاتی دارند اما، هر یک بر حسب مراحل و فرآیند طولانی و طاقتفرسای تبدیلخواهی، با مسایل متفاوتی مواجه میگردند. هدف نگارندهی این پایاننامه، دستیابی به دلایل اجتماعیِ این تفاوتهاست.
قرارگیری در وضعیت ناخواستهی تبدیلخواهی جنسیتی، شرایطی لاجَرم برای این اشخاص ایجاد میکند: تجربهی «هویت دوگانه». بنابراین، آنچه تبدیلخواهان جنسی را با وجود تمامی موانع پیشرو مجاب به تغییر جنسیت میکند آن است که وضعیتِ پیش از تغییر، آنچنان غیر قابل تحمل مینماید که تحمل آن برای تبدیلخواهان، به مراتب دشوارتر از عوارض جراحی تغییر جنسیت و نیز فشارهای اجتماعی ناشی از آن است. به بیان دیگر، عمل تغییر جنسیت برای تبدیلخواهان، راهی است برای رهایی از برساختِ الزامات هژمونیک بدن. ولو آنکه این مسیر پر مخاطره و سراسر فشار جسمی و اجتماعی، طاقتفرسا بنماید، این راهی است که برای «تصحیح» اشتباهِ رخ داده در بدنشان، آنان را به سویِ عمل تغییر جنسیت سوق میدهد. پرسش بنیادین این پژوهش که با روش گرندد تئوری صورت پذیرفته است، بررسی ابعاد سیطرهی حاصل از برساخت جنسیت بر زندگی تبدیلخواهان جنسی است.

ضرورت و اهمیت موضوع تحقیق
تبدیلخواهی جنسی در ایران، نیز مانند سایر نقاط جهان به عنوان یک مشکل پزشکی-اجتماعی مطرح است با این تفاوت که بیماران ایرانی به دو دلیل اصلی زیر فشار روانی بیشتری را تحمل میکنند:
تمایل به عمل جراحی تغییر جنسیت، با فشار اجتماعی در فرهنگ ایران مواجه است. به ویژه تغییر جنسیت یک پسر به یک دختر از سوی خانواده غیرقابل تحملتر است.
در صورت پذیرش خانواده، انجام عمل جراحی مستلزم داشتن گواهی مبنی بر تبدیلخواه جنسی بودن از یک روانپزشک، طرح در کمیسیون پزشکی در اداره پزشکی قانونی و در صورت تایید، دریافت مجوز عمل از مراجع قضایی و یافتن بیمارستان و جراحی که مبادرت به عمل جراحی نماید، خواهد بود که علاوه بر تحمیل بار سنگین مالی رویهی دادرسی طولانی دارد.
«برخوردهایی مانند مجرم دانستن، گناهکار دانستن، ابراز تنفر، اغلب از این دلیل سرچشمه میگیرد که اکثر مردم نمیتوانند بین تغییرجنسخواهی، همجنسگرایی یا دوجنسگرایی تفاوت قایل شوند. بنابراین منفی بودن قضاوت مردم و ارزیابی آنان میتواند بر خودپنداره، حرمت نفس و هویت مبتلایان به نارضایتی جنسی تاثیر بگذارد و آنها را به سوی انحراف سوق دهد. بنابراین میتوان گفت ناراضیان جنسی قربانیان شرایطی هستند که ناخواسته در آن قرار گرفتهاند، قربانی فردی است که از شرایط آسیب خاصی میبیند در حالی که مسئول بهوجود آمدن آن شرایط نبوده بلکه مستحق همدردی است»(لوزیک، 1388 :121-120).
بسیاری از تبدیلخواهان در فرآیندِ تغییر جنسیت از سوی خانوادههای خود طرد میشوند و همین امر باعث میشود که اکثر این افراد به سمت انحرافات جنسی از جمله مبادرت به عمل جنسی در ازای پول سوق داده شوند. بدین ترتیب تبدیلخواهان جنسی (مرد به زن) با وارد شدن به اجتماع دختران نسبت به زندگی قبل از تغییر جنسیت خود دچار محدودیتهای بیشتری میشوند. به علت ناشناخته بودن ابعاد اجتماعی این پدیده، و در اقلیت بودن تبدیلخواهان جنسی، همواره این افراد نادیده گرفته میشوند و نیازهای آنان مورد توجه قرار گرفته نمیشود. خانوادهها در بیشتر مواقع این افراد را در زمرهی منحرفان جنسی یا همجنسخواهان تلقی میکنند و به همین علت در مقابل این قضیه مقاومت میکنند.
تبدیلخواهان فاقد ارتباط رضایتبخش با خانواده، اطرافیان و جامعه هستند، کنش متقابل میان آنان و اطرافیان موجب قرارگیری در معرض سوءظن و ننگ، قضاوتهای منفی و انگ و عدم برخورداری از یک نظام حمایتی میگردد. وقوع این وضعیت، موقعیتی دشوار برای تبدیلخواهان به همراه دارد که در نهایت منجر به طرد اجتماعی و «دیگری بودگی» آنان میشود. نتیجهی این وضعیت، ضعف در پایگاه اجتماعی، سلامت و سرمایه اجتماعی ناراضیان جنسی است. در این شرایط نشانههایی از انواع رفتارهای انحرافی مانند خودکشی، فرار از خانه، پناه بردن به روابط متعدد جنسی و خودفروشی رفتاری محتوم را رقم میزند. مشکلات یاد شده به تدریج از توانایی افراد در ابراز خود و سازگاری با الزامات جامعه میکاهد و آنها را تبدیل به گروهی حاشیهای در نظام قشربندی اجتماعی میکند.
برخی بر این باورند که مقولات مربوط به تبدیلخواهان جنسی را میبایست از منظر آسیبشناختی مورد بررسی و تحلیل قرار داد(جواهری و کوچکیان: 1385، جواهری و حسینزاده: 1391، جلالی و دیگران: 1390، شعاع کاظمی: 1390). زیرا به دلیل در معرض آسیب بودنِ تبدیلخواهان جنسی به مثابهی یک گروه اجتماعی، میبایست به مسایل آنان پرداخته شود. محققین مذکور بر «پیامدهای زندگی در وضعیت تبدیلخواهی جنسی» تمرکز دارند. وجه تمایز این پژوهش با رویکرد آسیبشناختیِ مذکور، توجه به خاستگاهها به جای تمرکز بر پیامدهاست: زیرا «شناخت یک پدیدهی اجتماعی، مقدم بر آسیبشناسی آن است». از این روست که محقق در این پایاننامه، رویکردی توصیفی اتخاذ نمود و ورای این چیستی، چرایی بروز چنین وضعیتی را در میان این گروه اجتماعی مورد کاوش قرار میدهد.
سوالات تحقیق
مواجه اعضای خانواده با تبدیلخواهی جنسی مشارکتکنندگان چه بوده است؟
ابعاد و شیوههای نمود فشار اجتماعی خانواده در مشارکتکنندگان چه بوده است؟
دغدغههای اجتماعی مشارکتکنندگان در محیطهای عمومی چگونه است؟
آیا در توصیف تجربه تبدیلخواهی جنسی، تفاوتی میان MtF و FtM وجود دارد؟

مروری بر تاریخچهی تغییر جنسیت
در سال ۱۹۲۱ Dora-R در آلمان تحت نظارت کلینیک روانی Magnus Hirschfeld مراحل تغییر جنسیت خود را آغاز کرد و در سال ۱۹۳۰ این اقدام به سر انجام رسید. در سال ۱۹۳۰ کلینیک روانی Magnus Hirschfeld جزئیات جراحی دوم را بر روی فردی به نام لیلی البی دانمارکی در پروژه - ریسرچ‌ای منتشر کرد. اصطلاح Transsexualismus اولین بار توسط کلینیک Hirschfeld در سال ۱۹۲۳ مطرح و ابداع شد. در لاتین اصطلاح “psychopathia transexualis" و در زبان انگلیسی اصطلاح "Transeaxual" با یک s توسط دیوید الیور کالدوِل در سال ۱۹۴۹ مطرح شد، وی همچنین اصطلاح Trans-Sexual را نیز در سال ۱۹۵۰ به عنوان جایگزین اصطلاحات قبلی مطرح کرد. وی اولین فردی بود که که این اصطلاح را به صورت عمومی برای افرادی که مایل هستند جنسیت فیزیکی خود را عوض کنند، مطرح کرد. در سال ۱۹۶۹ هری بنجامین ادعا کرد وی اولین فردی بوده که اصطلاح Transsexual را در سخنرانی خود در سال ۱۹۵۳ مطرح کرده. این اصطلاح کماکان بین عموم و مراکز پزشکی استفاده می‌شود و رایج است. این اصطلاح اولین بار در سال ۱۹۸۰ در DSM-III وارد شد و پس از ان در سال ۱۹۸۷ در DSM-III-R به عنوان "اختلالاتی که در کودکی، نوجوانی و بزرگسالی رخ می‌دهد" شناخته شد.
ترنسکشوالیسم در دو راهنمای رسمی و اصلی پزشکان و متخصصان جهان نام برده شده است؛ راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی یا همان DSM و طبقه‌بندی بین‌المللی آماری بیماری‌ها یا همان ICD. در ICD-10، آخرین ویرایش ICD تراجنسی به همراه دگرپوشی و اختلال هویت جنسی کودکان در دسته اختلالات هویت جنسی قرار گرفته ‌است و تراجنسی را اینگونه تشریح کرده ‌است: «تصمیم یک فرد برای زندگی در نقش جنس مخالف، که این حالت همیشه همراه با احساس تضاد در اندام جنسی زمان تولد است و فردی است که تقاضا برای جراحی و درمان‌های هورمونی برای تطبیق جسم خود و ملحق شدن به جنس مخالف دارد». DSM تفاوتی بین تراجنسی و اختلال هویت جنسی نمی‌بیند.
بر طبق استاندارد «انجمن جهانی حمایت از سلامتی ترنسجندرها» یا همان (WPTAH) و پیش از آن انجمن بین‌المللی هری بنجامین برای بررسی بیقراری جنسی، این تشخیص(اختلال هویت جنسی) را برای بهرهگیری از بیمه‌های اجتماعی و تغییر جنسیت لازم میداند و همچنین بیان می‌کند این اصطلاح به عنوان یک بیماری و یا یک توهین نیست و باعث از بین رفتن حقوق شهروندی و مدنی فرد نمی‌شود. در هر حال تمام افرادی که دچار اختلال هویت جنسی هستند، لزوما مایل به انجام دادن مراحل تغییر جنسیت نیستند به خصوص جراحی اندام‌های جنسی.
اولین تغییر جنسیت در انگلستان در فاصله سال‌های ۱۹۴۲-۱۹۴۸ میلادی اتفاق افتاد که دختری به نام لورا دیلون تغییر جنسیت داد و پسر شد و نام مایکل دیلون را برای خود انتخاب کرد. سابقهی تغییر جنسیت در آمریکا، به عنوان یک موضوع پزشکی، به سال ۱۹۵۲ میلادی بازمی‌گردد . نخستین تغییر جنسیت در کشور مصر در سال ۱۹۸۲ میلادی اتفاق افتاد، که جوان نوزده ساله‌ای به نام عبدالله تغییر جنسیت داد و نام سالی را برای خود انتخاب کرد (ربیعه: 1391).
در ایران، مریم خاتونپور ملکآرا (1329 در آبکنار، بندرانزلی- 6 فروردین 1391 در تهران) اولین تراجنسی شناخته شده است. او توانست فتوای مشروعیت تغییر جنسیت در ایران را از آیت الله خمینی بگیرد. ملکآرا انجمن حمایت از بیماران مبتلا به اختلالات هویت جنسی ایران را در سال 1386 هجری شمسی با کمک چند تن از پزشکان برای حمایت از تراجنسیهای ایران ثبت کرد. انجمن حمایت از بیماران مبتلا به اختلالات هویت جنسی ایران، انجمنی رسمی در ایران است که هدف آن شناسایی، ساماندهی، حمایت و درمان بیماران مبتلا به اختلال هویت جنسی می‌باشد.
کمیتهی کشوری حمایت از بیماران اختلال هویتی و تراجنسیتی ایران در دوران ریاست جمهوری سید محمد خاتمی تشکیل شد. هدف این کمیته حمایت قانونی و شرعی از تراجنسی‌ها در ایران است. متقاضیان تغییر جنسیت، جهت کسب اجازه قانونی برای عمل تغییر جنسیت میبایست گواهی پزشکی در تایید پریشانی هویت جنسی خود را به این کمیته ارایه دهند. دستور صدور شناسنامه جدید به مراجع ذیربط برای افراد واجد شرایط از جمله وظایف این کمیته است. این انجمن در تاریخ ۲۵/۹/۱۳۸۶ تحت شماره ۲۱۹۹۶ در اداره کل ثبت شرکت‌ها و مالکیت صنعتی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور به ثبت رسید و در هیات مرکزی نظارت بر سازمان‌های مردم نهاد مستقر در وزارت کشور و وزارت بهداشت و درمان و چند وزارتخانه و سازمان‌های دولتی دیگر طرح و با تاسیس و فعالیت این سازمان موافقت گردید.
سالانه بیش از 270 ایرانی جنسیت خود را با اخذ مجوز از سازمان پزشکی قانونی تغییر می دهند. بر اساس آمار های رسمی از سال 1385 تا سال 1389 بیش از 1366 نفر مجوز تغییر جنسیت در ایران را دریافت کرده اند که از میان آنها 56 درصد می خواهند زن شوند و 44 درصد قصد دارند با تغییر جنسیت مرد شوند.آماری که تاکنون از سوی مسئولان پزشکی قانونی در رسانه ها مطرح نشده است، و البته پیش از این مسئولان از تغییر جنسیت سالانه 80 نفر در کشور خبر داده بود در حالی که طبق رسمیترین آمار موجود کمترین میزان تغییر جنسیت در کشور مربط به سال 1385 با 170 مورد و بیشترین مورد مربوط به سال 1389 با 319 مورد بوده است. اختلال هویت جنسی به معنای احساس عدم رضایت مستمر فرد از جنسیت خود و احساس تعلق به جنسیت مخالف است. این افراد به لحاظ فیزیولوژیکی و جسمی اختلال خاصی نداشته ولی از لحاظ روانی تمایل به انجام رفتار های جنس مخالف را دارند. طبق آمار سازمان پزشکی قانونی از سال 1385 تا 1389 تعداد 1366 نفر جهت اخذ مجوز برای انجام عمل تغییر جنسیت به سازمان پزشکی قانونی مراجعه کرده اند. که از این میزان 56 درصد مردان متقاضی تغییر جنسیت به زن و 44 درصد زنان متقاضی تغییر جنیست به مرد دادهاند.
فصل دوم:


مبانی نظری و تجربی پژوهش
مقدمه
واژگان و مفاهیم کلیدی
مروری بر پیشینهی پژوهشها
نظریهها
نظریهی ساخت اجتماعی واقعیت: برگر و لاکمن
جامعهشناسی بدن
داغ ننگ گافمن
نظریهی میدان: پیر بوردیو
میشل فوکو و جنسیت
چارچوب مفهومی

2-1 مقدمه
فصل دوم پایاننامهی پیشرو، با ارایهی تعریفی از مفاهیم کلیدی مورد استفاده در پژوهش آغاز میشود؛ این مفاهیم در واقع همان واژگان کلیدی مندرج در چکیده هستند. سپس، پیشینهی پژوهشهای مرتبط مورد بررسی قرار گرفتهاند؛ تمرکز محقق در این بخش بر مقالات و پژوهشهایی است که در مورد اختلال هویت جنسی، تغییر جنسیت و آثار و تبعات آن، بیماریهای مقاربتی ناشی از رفتارهای پر خطر جنسی ترنسکشوالها، موقعیت تبدیلخواهان جنسی در جامعه، و مقایسهی وضعیت تبدیلخواهان جنسی در کشورهای مختلف، به رشتهی تحریر درآمدهاند.
آنگونه که در فصل نخست نیز اشاره شد، هدف از طرح مباحث نظری در این پایاننامه، صرفا دستیابی به منظری نظری است. اساسا پژوهشهای گرندد تئوری، فاقد مبانی نظری هستند؛ بدین معنا که محقق، میبایست خود را از الزامات نظری و و قیودی که منتج به برساخت «ایده»ای نظری در ذهن میگردد، برهاند. در مرحلهی تحلیل نهایی و در جهت تحلیل یافتههای تحقیق، میتوان از نظریات مرتبط بهره جست. به بیان دیگر، دراین پژوهش، - محقق مانند پژوهشهای کمی- مولفهها/متغیرهای خود را از مبانی نظری استخراج نخواهد کرد؛ در تحقیقاتی که به روش زمینهای صورت میگیرد، متغیر و فرضیه و ... وجود ندارد.
معمولا از اصطلاح چارچوب نظری و مدل نظری در فصل دوم پایاننامههای کارشناسی ارشد استفاده میشود. اما از آنجا که این عبارات برای پایاننامهها و پژوهشهای کمی کاربرد دارد، نگارنده به جای چارچوب نظری از اصطلاح چارچوب مفهومی بهره گرفته است. تفاوت یاد شده، تنها تفاوت در لفظ نیست؛ اساسا در پژوهشهای کمی، محقق متغیرهای تحقیق را از نظریهها استخراج مینماید، اما تفاوت روششناختی این تحقیق با پژوهشهای کمی در آن است که از نظریهها برای دستیابی به فکتها استفاده نمیشود، بلکه برای تجزیه و تحلیل نهایی بهره گرفته شده. بنابراین در جهت تمییز میان ایندو نگاهِ متدولوژیک، از عبارت «چارچوب مفهومی» استفاده شده است. به بیان دیگر، بخش چارچوب مفهومی پایاننامهی حاضر، درصدد یافتن نظریههایی برای هدایت این تحقیق نیست! زیرا ماهیت پژوهش توصیفی چنان است که محقق بیآنکه متاثر از نظریهای خاص گردد، میبایست دادههای خود را گردآوری کند. نقش نظریهها در فصل پنجم و در تحلیل نهایی نتایج است که در آن محقق یافتههای خود را بر اساسِ بستر نظری درج شده در چارچوب مفهومی تحلیل میکند.
در روششناسی مورد استفاده در این تحقیق، اصالت با فکت است و در مقابل روششناسی اثباتگرایانه تعریف میشود؛ در روششناسی اثباتگرایانه، محقق به «آزمون فرض» نظریههایی میپردازد که بر مبنای آن متغیرهای پژوهش را استخراج نموده است.
در خصوص عدم ارایهی مدل نظری در این پژوهش، ارایهی تعاریف ذیل، راهگشاست: هدف ارایهی مدل نظری از منظر رفیعپور «پیبردن به ارتباط منطقی میان گفتارهای یک تئوری و تبدیل آن به یک مدل یا دیاگرام علت و معلولی است که طی آن باید رابطهی علت و معلولی گفتارها تحلیل گردد»(رفیعپور، 1383: 108). خاکی نیز مدل نظری را «بیان شماتیک چارچوب نظری به صورت رابطهی علت و معلولی میان متغیرها»(خاکی، 1388: 32) تعریف میکند. از آنجا که پژوهش حاضر کیفی و توصیفی است، فاقد مدل نظری، فرضیه و متغیر است.

تعریف واژگان و مفاهیم کلیدی
2-2-1 جنس و جنسیت
نظریهپردازان، «میان جنس و جنسیت تمایز قائل میشوند، به این معنا که جنس فقط معنایی زیستشناختی دارد – یعنی شخص از نظر پیکرشناسی مرد است یا زن- اما جنسیت مجموعهیی از صفات و رفتارهاست که به زن یا مرد نسبت داده میشود و ساخته و پرداختهی جامعه است. تفاوتهای جنسی ممکن است «طبیعی» باشند اما تفاوتهای جنسیتی ریشه در فرهنگ دارند نه در طبیعت و از اینرو تغییرپذیرند. تمایزهای جنسیتی با تشکیل چارچوبی بیچونوچرا که جامعه از دریچهی آن به زن و مرد مینگرد به همهی جنبههای زندگی ما شکل میدهند و نظام سلطهی مردانه بر پایهی همین تمایزها استوار است»(آبوت و والاس،1380: 315).
«فمنیستها معتقدند که جنسیت دستپروردهی اجتماع است؛ نقشهایی که مرد و زن در جامعه ایفا میکنند محصول جبری طبیعت آنها نیست. در اینکه جنس مبنای زیستشناختی دارد یعنی تفاوت در پیکر پسر و دختر تردیدی وجود ندارد، اما مهم شیوهی تعبیر این تفاوتهاست و شیوهی تربیت پسران و دختران که چه رفتاری را متناسب با جنسیت خود بدانند و چه رفتاری را بارزش تلقی کنند. یعنی برخورد والدین، آموزگاران و به طور کلی جامعه با پسران و دختران متفاوت است و از آنان رفتارهای متفاوتی انتظار دارند. این تفاوت رفتار مورد انتظار از دختر و پسر را بزرگسالانی که با آنها برخورد میکنند و نهادهایی که به آنها تعلق دارند حمایت و تشویق میکنند. بر همین مبنا، هم برنامههای تلویزیون و هم متنهای روخوانی در مدارس، هر دو، محل ارائهی الگوهای نقش مناسب است. پسران و دخترانی که از این الگوها پیروی نکنند با تمسخر و سرزنش بزرگسالان و حتی همسالان خود قرار میگیرند. پسرانی که از خود خصوصیاتی بروز دهند که رنگی از رفتار به اصطلاح زنانه داشته باشد «زنصفت» نام میگیرند، و دخترانی که رفتار به اصطلاح مردانه دارند «مردصفت» مینامند. شاید بعضی از دختران از اینکه «مردصفت» نامیده شوند در عمل استقبال کنند اما لفظ سوسول اشارهیی تمسخرآمیز به حساب میآید و برای پسران بسیار ناخوشایند است»(آبوت و والاس،1380: 27).این تفاوت میان جنس و جنسیت، عموما با سیطره یا استیلای جنسیت، همراه میگردد. بدین معنا که برتری جنسیتیِ مردان نسبت به زنان، در ترجیحات ناشی از جنس/بدن مردانه، تجلی مییابد. این مسالهای است که در این پژوهش، به صورت مبسوط بدان پرداخته خواهد شد.
2-2-2 هویت جنسی
«هویت جنسی به احساس پایهی فرد از پسر یا مرد بودن،‌ دختر یا زن بودن یا جنسیتهای دیگر (مثل ترنسجندرها) اشاره میکند»(نلسون، 1391: 159). در واقع هویت جنسی«بیان کنندهی آن است که فرد بهطور معین و مشخص، خود را زن یا مرد بداند. هویت جنسی بر اساس زیست شناسی افراد بنا میشود،‌ از تجارب اجتماعی متاثر است و برای اینکه ثبات و دوام پیدا کند، به گذشت زمان نیاز دارد»(اوحدی، 1384: 47-46).
2-2-3 هویت جنسیتی
«پس از تولد با وارسی اندامهای تناسلی نوزاد به او جنسیتی مذکر یا مونث نسبت میدهند و این بر تجارب آتی او تاثیری عمیق میگذارد. نوزاد هویتی جنسیتی پیدا میکند، این اصطلاح به احساس و آگاهی خودِ فرد دربارهی زن یا فرد، دختر یا پسر بودن اشاره دارد. او همچنین نقشِ جنسیتی را میآموزد، یعنی مجموعهی انتظاراتی دربارهی رفتاری که برای افراد دارای آن جنسیت مناسب تلقی میشود. این انتظارات بسته به نحوهی تعریف مردانگی و زنانگی فرق دارد»(گرت، 1385: 33).
«فمنیستها بر این باورند که «ذاتگراییِ بیولوژیک»، یا این نظر که بیولوژیک تعیینکنندهی ویژگیهای زن و مرد است، اثبات نشده و به عنوان یک نظر برای منافع زن و مرد در مقام فرد زیانبار است. فمنیستها با این ایده که زن و مرد دو مقولهی بیولوژیکِ متفاوت و مجزا هستند به مقابله برخاستهاند. اوکلی (1981 و 1972) شرح مفصلی از بررسی انجام شده در این زمینه ارایه میدهد. او میگوید زن و مرد را باید چون دو انتهای متضاد یک پیوستار در نظر گرفت که در میانه همپوشیِ چشمگیری با هم دارند. تنوع فراوانی در ویژگیهای بیولوژیک زن و مرد وجود دارد و ویژگیهایی چون قد بلند، وزن زیاد و قدرت جسمانی تنها منحصر به یک جنس نیست. برخی افراد، نظیر افراد مورد بررسی مانی وارهات (1972)، با ویژگیهای مردانه و زنانه به دنیا میآیند و اندامهای تناسلی زن و مرد هر دو را دارند. اینان معمولا مورد عمل جراحی و کورتون درمانی قرار میگیرند تا زن شوند. چنین افرادی را میتوان در میانهی پیوستار فوق دانست»(گرت، 1385: 18).
در این پایاننامه، منظور از هویت جنسی یا جنسیتی، ابعادی از حمل مفاهیم هویتساز برای مشارکتکنندگان است که آنان را میان دو منظرِ هویت معطوف به جسم و هویت معطوف به ذهن، سردرگم میسازد و در نهایت، در صورت تغییر جنسیت و یا پافشاری بر تبدیلخواهی جنسی، سویهی هویت معطوف به ذهن، بر هویت معطوف به جسم بیولوژیک، غلبه میکند.
2-2-4 اختلال هویت جنسیتی
هویت جنسی بخش قابل ملاحظهای از هویت هر انسان را تشکیل می دهد و در بردارندهی تصویری است که هر فرد به عنوان مرد یا زن از خود دارد. فرد با آگاهی از آن حیث که مرد یا زن آفریده شده، میآموزد که باید به شیوهای خاص بیاندیشد، رفتار کند و احساس نماید (دادفر، 1388). افرادی که به اختلال هویت جنسی مبتلا هستند آن گروه از بیماران هستند که در شناخت هویت جنسی خود دچار اختلال شدهاند. آنها در ذهن و روان خویش، خود را از جنس دیگر می بینند و میگویند که مردان یا زنانی هستند که به اشتباه در قالب مرد یا زن متولد شده اند. آنها عاشق هویت نهان خود هستند (جواهری، 1385). این اختلالها موجب پریشانی یا اختلال اساسی در کارکرد اجتماعی، شغلی و سایر زمینههای مهم میشوند و میتوانند زمینهساز رفتارهای پرخطر جنسی باشند. برطبق طبقهبندی DSMIV اختلال هویت جنسی گروهی ناهمگون از اختلالاتی است که علامت مشترک آنها ترجیح قوی و دائمی برای بدست آوردن نقش و وضعیت جنسی مقابل است. این اختلالات ممکن است به صورت کلامی در تاکید شخص برای تعلق به جنس مخالف باشد و یا غیرکلامی بوده و در داشتن رفتار جنس مخالف تظاهر نماید. جزء خلقی اختلال هویت جنسی عمدتا افسرده حالی جنسی نامیده میشود که ممکن است در اثر عدم هماهنگی جنس بیولوژیکی فرد از یک سو و آرزوی بودن در جنس مخالف از سوی دیگر بوجود آمده باشد (جواهری، 1385).
DSM-IV-TR برای اختلال هویت جنسی ملاکهای ذیل را بر میشمرد: همانندسازی شدید و مداوم با جنس مخالف (البته نباید تنها نوعی تمایل برای استفاده از امتیازهای فرهنگی آن جنس باشد.) این اختلال در کودکان با دست کم 4 مورد از موارد زیر مشخص میشود.
ابراز مکرر تمایل به عضو جنس مخالف بودن یا اصرار به این که به جنس مخالف تعلق دارد.
ترجیح دادن لباسهای جنس مخالف.
ترجیح نقشهای جنس مخالف در بازی یا خیالپردازیهای مداوم درباره تعلق داشتن به جنسِ مخالف.
ترجیح بازیهای کلیشهای جنسِ مخالف.
ترجیح همبازیهایی از جنسِ مخالف.
در نوجوانان و بزرگسالان، علائمی مانند تمایل به عضو جنس مخالف بودن، خود را عضو جنس مخالف وانمود کردن، تمایل به اینکه با او مانند عضوی از جنس مخالف رفتار شود، اعتقاد به اینکه هیجانها یا عواطفش مختص جنس مخالف است. این اختلال نباید با وضعیت جسمی بین جنسی همراه باشد. باعث رنج و ناراحتی یا اختلال چشمگیر در عملکرد می شود..
برای تشخیصگذاری اختلال هویت جنسی باید شواهدی از پریشانی یا اختلال عمده بالینی در کارکردهای اجتماعی، شغلی یا سایر زمینههای مهم وجود داشته باشد (دژکام،1380). در شدیدترین نوع اختلالات هویت جنسی که در DSM-III-R, DSM-III مجموعا‌ ترنسکشوالیسم نامیده میشد، فرد احساس ناراحتی مقاوم در مورد جنس تشریحی خود داشته و مایل به زندگی مثل فردی از جنس مقابل است و شخص آرزو میکند که آلت جنسی جنس مخالف را داشته باشد.
2-2-5 تغییر جنسیت
«فردی که میل شدید برای زیستن در قالب عضوی از جنس مخالف خود را دارد، به حدی که در پی تغییردادن ظاهر و اندام تناسلی خود برمیآید تا هر چه بیشتر با جنس مقابل مطابقت پیدا کند. این افراد اعضای تناسلی خود را نفرتآور میدانند و این احساس منجر به تقاضاهای مصرانه برای عمل جراحی به منظور تغییر جنسیت میگردد. ترنسکشوالیسم را وارونگی جنسی هم نامیدهاند»(پورافکاری، 1373: 53).
2-2-6 تبدیلخواهان جنسی FtM
«تبدیلخواهان جنسی FtM افرادی هستند که با جسم و اندام کاملا زنانه متولد میشوند، وحتی اینان در کودکی دخترانی بودهاند با علایقی طبیعی و یا شیطنتهای پسرانه. اما به مرور در این افراد،‌ مردانگیهای آشکار و فراگیری دیده میشود که این افراد به سمت کارهای کاملا مردانه سوق میدهد، از جمله پوشیدن لباسهای مردانه، داشتن فعالیتهایی که منحصر به مردان است، و پیدا کردن شریک جنسی از میان زنان و همین امر باعث میشود که این افراد را با همجنسگرایان در یک گروه جای بدهند. نکتهی شایان ذکر دربارهی تبدیلخواهان جنسی FtM این است که این افراد، نسبت به همجنسگرایان تفاوت چشمگیری را در ابتلا به مشکلات روانی دارند زیرا که این افراد از اندام زنانهی خود متنفرند و همواره به دنبال راههایی از جمله هورموندرمانی و انجام عمل تغییر جنسیت هستند،‌ بلکه از این طریق بتوانند پا به دنیای مردانه بگذارند»(رولند و اینکروسی، 2008: 458).
2-2-7 تبدیلخواهان جنسی MtF
تبدیلخواهان جنسی MtF افرادی هستند که که از لحاظ فیزیکی کاملا مرد هستند اما در این افراد همواره خود را در اندام زنانه تصور میکنند. در دوران کودکی و بلوغ بهطور مداوم و شدید از پسر بودن خود ناراحت است و تمایل شدیدی دارد که دختر باشد و در موارد نادری هم اصرار دارد که دختر است. این افراد، تمایل به مبدلپوشی یا تقلید حالات دخترانه،‌ میل شدید برای شرکت در بازیهای دخترانه و رد فعالیتها، اسباببازیها و بازیهای پسرانه را دارند. تاکید دارند که وقتی بزرگ شوند،‌ حتما زن خواهند شد البته نه فقط در نقش یک زن،‌ بلکه به صورت یک زن واقعی در خواهند آمد. تبدیلخواهان جنسی MtF تاکید دارد که بیضهها و آلت جنسیاش نفرتبرانگیز است و همواره به دنبال راهی است که اندام جنسی زنانه (سینه و واژن) را جایگزین اندام تناسلی مردانهی خود بکند. این افراد حتی قبل از عمل جراحی تغییر جنسیت در روابط جنسی خود نقش مفعول را داشته و همواره به دنبال داشتن جذابیتهای زنانهی خود هستند (اوحدی: 1384و رولند و اینکروسی: 2008).
2-2-8 مبدلپوشی
«افرادی که لباس جنس مخالف را به صورت موقتی میپوشند و تمایل ندارند که به صورت کامل مانند جنس مخالف زندگی کنن. جنس بیولوژیک خود را قبول دارند. هیچگونه تضادی بین روح و جسم خود نمیبینند. این افراد را مبتلا به ترنسوستیت مینامند. این اصطلاح از کلمهی لاتین trans به معنای مقابل و vest به معنای پوشش گرفته شده است. مبدل پوشی برای فرد تحریک جنسی ایجاد میکند که گاهی هم با انحرافات جنسی همراه است»(الیس و اریکسون، 2002).
2-2-9 مرد زننما
«غدههای تناسلی در این افراد بیضه است و باید در حقیقت مرد باشند ولی برعکس بعضی صفات زنان را داشته و حرکات و رفتارشان هم مانند زن است»(الیس و اریکسون، 2002).
2-2-10 زن مردنما
«غدهی تناسلی این افراد تخمدان است. دستگاه تناسلی داخلی مثل رحم و لولههای رحمی کم و بیش طبیعی و همانند جنس زن در آنها وجود دارد ولی دستگاه تناسلی خارجی و بعضی صفات ظاهریشان همانند مردان میباشد»(الیس و اریکسون، 2002).
2-2-11 ویریلیسم
«عبارتست از پیدایش بعضی صفات جنس مرد در دختران یا زنانی که قبلا از هر حیث طبیعی بودهاند»(الیس و اریکسون، 2002).
2-3 مروری بر پیشینهی پژوهشها
2-3-1 پژوهشهای پیشین داخلی
مهرانگیز شعاع کاظمی(1392)، در پروژه - ریسرچای تحت عنوان «بررسی و مقایسهی ویژگیهای شخصیتی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسیتی و افراد بهنجار» به بررسی پدیدهی تبدیلخواهی جنسی میپردازد. این پژوهش با هدف بررسی و مقایسه ویژگیهای شخصیتی بیماران مبتلا به اختلال هویت جنسی و افراد سالم، انجام شده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *