bew116

4)عضوهیئت داوران دکتر محمدعلی مجلل استادیار
دکتر شهدوست معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی واحدبناب
2752725838835
تقدیم به:
خانواده عزیزم
2667635960755
سپاسگزاری:
منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. مراتب شکر گزاری خود را به درگاه خداوند متعال تقدیم می نمایم که به من توانایی داد تا درست بیاندیشم و به درستی به اندیشه هایم جامه عمل بپوشانم.
در راستای این تحقیق جا دارد از بزرگواریها و رهنمودهای ارزشمند استاد گرانقدرجناب آقای دکتر یوسف بیگ زاده که همواره درهر شرایط پشتیبان این تحقیق بوده اند و هر زمان که لازم شد همکاری صمیمانه داشتند کمال تشکر را داشته و دارم. از بزرگواری سایر استاددان از جمله استاتید محترم داور جناب آقایان دکتر جعفر بیک زاد و دکتر محمدعلی مجلل که برای مطالعه این تحقیق وقت گذاشته اند، سپاسگزارم و پیروزی و بهروزی تمامی این عزیزان را از خداوند منان خواستارم.
در پایان از زحمات تمامی عزیزان در ادارات سازمانهای دولتی شهرستان ملکان که همکاری صمیمانه در راستای این تحقیق داشتند تشکر و قدردانی می نمایم.

2670810828040
فهرست مطالب
TOC o "1-1" h z u چکیده.....................................................................................................................................................................1فصل اول کلیات تحقیق...........................................................................................................................................21-1 مقدمه..............................................................................................................................................................31-2بیان مساله.........................................................................................................................................................31-3ضرورت انجام تحقیق.......................................................................................................................................41-4چارچوب نظری تحقیق:....................................................................................................................................51-5اهداف تحقیق...................................................................................................................................................61-6فرضیه‌های تحقیق.............................................................................................................................................71-7مدل مفهومی تحقیق..........................................................................................................................................81-8مدل عملیاتی تحقیق..........................................................................................................................................91-9قلمرو تحقیق.....................................................................................................................................................91-10دورۀ زمانی تحقیق........................................................................................................................................10
1-11مکان تحقیق..................................................................................................................................................101-12تعریف مفهومی متغیرهای تحقیق...................................................................................................................101-13تعریف عملیاتی متغیرها................................................................................................................................10فصل دوم ادبیات وپیشینه تحقیق............................................................................................................................11
بخش اول: دولت الکترونیک..................................................................................................................................122-1-1- مقدمه......................................................................................................................................................122-1-2- پیشینه دولت الکترونیک..........................................................................................................................132-1-3 تعاریف دولت الکترونیک..........................................................................................................................162-1-4 مولفه های دولت الکترونیک......................................................................................................................172-1-5 اصول مورد تأکید در زمینه استقرار دولت الکترونیک.................................................................................192-1-6 اهداف دولت الکترونیک............................................................................................................................20
2-1-7 مزایای دولت الکترونیک............................................................................................................................212-1-8 چارچوب ابعاد کلان دولت الکترونیک......................................................................................................222-1-9 وضعیت دولت الکترونیک در ایران............................................................................................................232-1-10 فرآیند استقرار دولت الکترونیک..............................................................................................................242-1-11 نقش دولت الکترونیک در بهره وری........................................................................................................25بخش دوم: پاسخگویی...........................................................................................................................................272-2-1- مقدمه......................................................................................................................................................272-2-2- تعاریف پاسخگویی.................................................................................................................................272-2-3- مفهوم پاسخگویی....................................................................................................................................292-2-4- معنی پاسخگویی.....................................................................................................................................292-2-5- تاریخچه پاسخگویی در اداره امور عمومی..............................................................................................292-2-6- عوامل قابل سنجش در پاسخگویی..........................................................................................................312-2-7- پاسخگویی در سازمانها...........................................................................................................................322-2-8- ضرورت و اهمیت پاسخگویی مدیران در سازمانها..................................................................................352-2-9- مراحل طراحی مدل فرآیند پاسخگویی....................................................................................................36
2-1-10- انواع و سطوح پاسخگویی...................................................................................................................372-2-11- کارکرد ها و پیامد های پاسخ گویی عمومی..........................................................................................402-2-12- موانع پاسخگویی مدیران در سازمانها....................................................................................................42بخش سوم: سابقه تحقیقات و مطالعات انجام گرفته...............................................................................................432-3-1-تحقیقات انجام گرفته در داخل کشور......................................................................................................43
2-3-2- تحقیقات انجام گرفته در خارج از کشور PAGEREF _Toc397459740 h Error! Bookmark not defined.45
فصل سوم روش شناسی تحقیق............................................................................................................................473-1- مقدمه.........................................................................................................................................................483-2- روش تحقیق...............................................................................................................................................493-3- جامعه آماری تحقیق:...................................................................................................................................493-4- نمونه آماری و تعیین حجم نمونه:...............................................................................................................493-5- ابزارهای جمع آوری داده های تحقیق.........................................................................................................50
3- 6- مقیاس های پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………………..51
3-7- روایی و پایایی ابزار اندازه گیری تحقیق.....................................................................................................523-8- روش تجزیه و تحلیل داده ها.....................................................................................................................54فصل چهارم تجزیه و تحلیل داده های آماری.......................................................................................................554-1- مقدمه.........................................................................................................................................................564-2- بخش اول توصیف آماری جمعیت نمونه....................................................................................................574-3- بخش دوم :تجزیه و تحلیل استنباطی داده های آماری(آزمون آماری فرضیه های تحقیق)............................61فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهاد ها.....................................................................................................................625-1- مقدمه.........................................................................................................................................................745-2- بحث و نتیجه گیری PAGEREF _Toc397459756 h Error! Bookmark not defined.75
5-2-1- نتیجه گیری توصیف آماری ویژگی های آزمودنی ................................................................................755-2-2- نتایج تجزیه وتحلیل استنباطی داده های آماری ....................................................................................755-3- پیشنهادها...................................................................................................................................................76
5-3- پیشنهادهایی در راستای نتایج تحقیق .........................................................................................................76
5-3- پیشنهادهایی برای محققان آتی ..................................................................................................................77
5-4- محدودیت‌های تحقیق................................................................................................................................77
منابع و ماخذ........................................................................................................................................................78
منابع فارسی.........................................................................................................................................................79منابع لاتین ...........................................................................................................................................................81پیوستها................................................................................................................................................................83
فهرست جداول
TOC o "1-1" h z u جدول شماره 2-1-1: مفهوم کارکردی مولفه های دولت الکترونیک............................................................. PAGEREF _Toc397460806 h 17جدول شماره 2-1-2: نحوه ارتباط مولفه های دولت الکترونیک با یکدیگر PAGEREF _Toc397460809 h 19جدول شماره 3-1: تعداد و نحوه توزیع سؤالات پرسشنامه ها PAGEREF _Toc397460841 h 51جدول شماره 3-2: مقیاس رتبه ای داده های مربوط به سوالات پرسشنامه پاسخگویی51جدول شماره 3-3: مقیاس رتبه ای داده های مربوط به سوالات پرسشنامه دولت الکترونیک52جدول شماره3-4 : آزمون پایایی سوالات پرسشنامه پاسخگویی PAGEREF _Toc397460846 h 53جدول شماره3-5 : آزمون پایایی سوالات پرسشنامه دولت الکترونیک53جدول4-1-1: توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc397460852 h 57جدول 4-1-2 : توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن PAGEREF _Toc397460854 h 58جدول 4-1-3 : توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سطح تحصیلات PAGEREF _Toc397460856 h 59جدول شماره 4-1-4 : آماره های توصیفی مربوط به متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc397460858 h 60جدول4-2-1 : نتایج آزمون کولموگروف- اسمیرنف برای برازندگی توزیع نرمال PAGEREF _Toc397460860 h 62جدول شماره 4-2-2 : آزمون r پیرسون برای تعیین همبستگی متغیرهای فرضیه اصلی63جدول (4-2-3) : نتایج آزمون فرضیه ی اصلی64جدول شماره 4-2-4 : آزمون r پیرسون برای تعیین همبستگی متغیرهای فرضیه1-165جدول (4-2-5) : نتایج آزمون فرضیه ی 1-165جدول شماره 4-2-6 : آزمون r پیرسون برای تعیین همبستگی متغیرهای فرضیه1-266جدول (4-2-7) : نتایج آزمون فرضیه ی 1-267جدول شماره 4-2-8 : آزمون r پیرسون برای تعیین همبستگی متغیرهای فرضیه1-368جدول (4-2-9) : نتایج آزمون فرضیه ی 1-368جدول شماره 4-2-10 : آزمون r پیرسون برای تعیین همبستگی متغیرهای فرضیه1-469جدول (4-2-11) : نتایج آزمون فرضیه 1-470جدول شماره 4-2-12 : آزمون r پیرسون برای تعیین همبستگی متغیرهای فرضیه1-571جدول (4-2-13) : نتایج آزمون فرضیه ی 1-571جدول شماره 4-2-14: خلاصه نتایج آزمون فرضیه های تحقیق72فهرست نمودار
TOC h z t "نمودار;1" نمودار شماره 2-1-2 ابعاد و سطوح پاسخگویی عمومی PAGEREF _Toc397461300 h 40نمودار4-1-1 : درصد پاسخهای نمونه آماری به سوال جنسیت PAGEREF _Toc397461301 h 57نمودار4-1-2: درصد پاسخهای نمونه آماری به سوال سن PAGEREF _Toc397461302 h 58نمودار4-1-3 : درصد پاسخهای نمونه آماری به سوال تحصیلات PAGEREF _Toc397461303 h 59
فهرست شکل ها
TOC h z t "شکل;1" شکل شماره 2-1-1: تعاملات اجزاء دولت الکترونیک PAGEREF _Toc397461404 h 18شکل 2-1-2: طبقه بندی مولفه های دولت الکترونیک براساس سطوح مختلف PAGEREF _Toc397461405 h 18شکل شماره 2-2-1: مدل عمومی ارزشیابی برای سطوح اساسی PAGEREF _Toc397461407 h 32
چکیده:هدف تحقیق حاضر بررسی تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان می باشد می باشد. برای این منظور یک فرضیه اصلی و پنج فرضیه فرعی طراحی شد. جامعه آماری این تحقیق کلیه مراجعه کنندگان ادارت دولتی شهرستان ملکان می باشد که در بازه زمانی انجام تحقیق به ادارات دولتی مراجعه نموده اند و از وب سایت های این ادارات استفاده نموده اند. که بخاطر نامحدود بودن تعداد آنها از روش تعیین حجم نمونه برای جامعه نامحدود تعداد 267 نفر به عنوان نمونه انتخاب و پرسشنامه تحقیق در بین آنها توزیع و جمع آوری گردید، پس از جمع آوری وتلخیص داده ها، از آزمون ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی برای تحلیل فرضیه ها استفاده شد؛ نتیجه تحقیق بیانگر آنست که بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی و ابعاد آن (قانونی،مالی، عملکردی، دموکراتیک و اخلاقی) در ادارات دولتی شهرستان ملکان تأثیر معنی داری دارد.

واژگان کلیدی:
دولت الکترونیک، پاسخگویی، پاسخگویی قانونی، پاسخگویی مالی، پاسخگویی عملکردی، پاسخگویی دموکراتیک، پاسخگویی اخلاقی
فصل اول
کلیات تحقیق1-1 مقدمههر دولتی نیازمند یک سیستم پاسخگو است و لازمه دموکراسی، داشتن یک سیستم پاسخگویی مناسب است. سازمانهای دولتی، به وسیله مردم و برای مردم ایجاد می شوند و می بایست در برابر آنها پاسخگو باشند. رابطه بین دولت و شهروندان، سیستم پاسخگویی را شکل می دهد که به موجب آن، سازمانهای دولتی وظایف مربوط را انجام می دهند و شهروندان اجازه می دهند که این وظایف انجام شوند، مشروط بر اینکه وکیل از حد خود تجاوز نکند و پاسخگو باشد(هیوز،1380، 288-289).
پاسخگویی عمومی لازمه عملی کردن فرآیند دموکراسی است و مکمل مدیریت محسوب می شود. مدیران دولتی باید در پنج سطح راهبرد، برنامه(اثربخشی)، عملکرد(کارآیی و صرفه اقتصادی)، فرآیند(برنامه ریزی، تخصیص و اداره امور) و التزام و مشروعیت(رعایت مقررات) پاسخگو باشند(باباجانی،1383، 1).
فصل اول این طرح پژوهشی به بیان چارچوب و محدوده پژوهش اختصاص دارد. در این فصل محقق با بیان کلیات تحقیق انجام شده، شرح مختصری در مورد کلیه مراحل انجام شده ارائه داده و زمینه برقراری ارتباط با مخاطب و در جریان قرار دادن او درباره چگونگی ایجاد و انجام پژوهش را فراهم می‏سازد.
در این فصل مباحثی مانند بیان مساله تحقیق ، ضرورت انجام تحقیق، فرضیه‌های تحقیق، اهداف اساسی از انجام تحقیق، چارچوب نظری تحقیق، تعاریف و اصطلاحات کلیدی و در انتها ساختار کلی تحقیق بیان شده است.
بیان مسالهاگر با این عقیده موافق باشیم که سازمانهای دولتی ، بوسیله مردم و برای مردم ایجاد شده اند و می بایست در برابر آن پاسخگو باشند، پس باید ادعا نمود که پاسخگویی مساله ای مهم و چالش آور در نظامهای اداری وسیاسی بیشتر کشور ها بوده و هست. بطوریکه ویلسون(1887) معتقد است که دولت خوب، دولتی است که هم قدرت داشته باشد و هم پاسخگو باشد: مادام که قدرت با مسئولیت همراه باشد، خطری وجود ندارد(دنهارت،1382).
رسوخ و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در همه زمینه های زندگی انسان منجر به تغییر راه های ارتباطی افراد با جامعه، روش ها و رویه هایی شده است که جامعه یکایک افراد را در انجام کارهایشان سهیم می کند. به دلیل همین تغییرات، عصر حاضر را عصر«فناوری اطلاعات و ارتباطات» می نامند که در پی آن اجتماعات انسانی به جوامع علمی و شهروندان به کاربران شبکه های اطلاعاتی تبدیل شده اند(stauffacher,2002, p.3). در این راستا دولت الکترونیک که عبارت است از استفاده از فناوری های دیجیتال برای تغییر شکل عملیات دولتی به منظور بهبود بهره وری، اثربخشی و ارائه خدمات (استیفن،1390، 130) بنا نهاده شد. بنابراین دولت الکترونیک را می توان ابزاری برای تحقق بخشیدن به شعار دولت پاسخ گو دانست.
بحث پاسخگویی سازمانهای دولتی موقعی که سازمانهای دولتی محلی از لحاظ جغرافیایی فاصله بیشتری با دولت مرکزی دارند از اهمیت دوچندانی برخوردار می شود، زیرا در شهرستانهای کوچکی مانند شهرستان ملکان زیرساختهای فناوری دیجیتال با زیرساختهای موجود در کلان شهرهای کشور قابل مقایسه نمی باشد. بنابراین تحقیق حاضر بدنبال آنست که مشخص نماید که با وجود چنین مشکلات زیرساختی(از لحاظ فناوری اطلاعات) بکارگیری و اجرای دولت الکترونیک در سازمانهای دولتی شهرستان ملکان چه تأثیری بر پاسخگویی این سازمانها به شهروندان داشته است.
جنسن (2001) پاسخگویی را در ابعاد پنجگانه زیر:
1. پاسخگویی قانونی: تا چه حد متصدیان امور عمومی از قوانین و مقررات تبعیت می‌کنند.
2. پاسخگویی مالی: تا چه حد متصدیان امور عمومی منابع مالی را به اثربخش‌ترین شیوه مصرف می‌کنند.
3. پاسخگویی عملکردی: تا چه حد متصدیان امور عمومی اهداف و انتظارات سیاستمداران را محقق می‌سازند.
4. پاسخگویی دموکراتیک: تا چه حد متصدیان امور عمومی به ارزشهای دموکراتیک ارج نهاده و فرآیندهای دموکراتیک را تقویت می‌کنند.
5. پاسخگویی اخلاقی: تا چه حد متصدیان امور عمومی ، استانداردها و اصول اخلاقی را رعایت می‌کنند. (دانایی‌فرد،1390، 86).
مطرح می نماید. بطورکلی پژوهش حاضر در پی پاسخگویی به سوال زیر است:
بکارگیری دولت الکترونیک چه تأثیری بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان دارد؟
ضرورت انجام تحقیقبه نظر دنهارت(2002)«هیچ چیز، نه خطاهای قضاوت، نه کارایی، نه ضایعات، نه مالیاتهای سنگین، نه وجود مقررات بیش از حد، و نه شکست در جنگ، دولت را از پایه نمی لرزاند به جز وجود این باور که عامه مردم تصور کنند حاکمان و مدیران دولتی، به جای توجه به منفعت عامه موکلین خود، به منفعت شخصی خود می اندیشند.»بنابراین، برای اینکه کارکنان، مدیران و کارگزاران دولت نشان دهند که به منفعت عامه پایبندند باید پاسخگویی را سرلوحه کار خود قرار دهند(دانایی فرد،1390، 85).
دولت الکترونیک قصد دارد با کارآمد ساختن عملیات دولتی، پاسخگویی سریع به نیازهای شهروندان را تضمین نماید. به همین خاطر ایجاد و استقرار دولت الکترونیک در کشور ما با جدیت مورد تأکید مسئولین ارشد کشور است به طوریکه به یکی از محورهای اساسی برنامه چهارم توسعه تبدیل شده است.
در دولت الکترونیک به دلیل استفاده از فناوری های ارتباطی و اطلاعاتی، روابط بین مردم و سازمانها و ادارات دولتی بسیار شفاف گردیده و براساس استانداردهای موجود تنظیم خواهد شد، که در سایه این شکل جدید از دولت، بایستی از این پس، در سازمانها و ادارات دولتی ضوابط بدون توجه به روابط موجود میان افراد به مرحله اجرا درآید(جهان بین، 1383). بنابراین انتظار مسئولین و شهروندان از اجرای دولت الکترونیک بهبود خدمت رسانی، بهره وری، کاهش هزینه های بخش عمومی و ارتقاء پاسخگویی می باشد ولی با مروری بر تحقیقات انجام شده در این زمینه مشخص می گردد که یک خلاء تحقیقاتی در خصوص سنجش تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر پاسخگویی سازمانهای دولتی وجود دارد، لذا تحقیق حاضر به منظور بررسی تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان ضرورت دارد.
چارچوب نظری تحقیق:چارچوب نظری الگویی است که محقق بر اساس آن درباره روابط بین عواملی که در ایجاد مسئله مهم تشخیص داده می شود، نظریه پردازی می کند(خاکی،1382، 30). در تحقیق حاضر جهت بررسی تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان استقرار دولت الکترونیک براساس نظریه تورس و همکارانش(2005) در ابعاد:
میزان توسعه و امکانات وب سایت


میزان فراگیری اینترنت و اینترانت
مدت زمان ایجاد وب سایت
میزان حمایت و توسعه و تجهیز وب سایت
میزان توسعه خدمات الکترونیکی
میزان حمایت های مالی
میزان برنامه های آموزشی برای شهروندان
میزان اطلاع رسانی در جهت معرفی وب سایت و امکانات مربوط به خدمات الکترونیکی(Torres & et al,2005).
و پاسخگویی از دیدگاه جنسن (2001) در ابعاد پنجگانه زیر:
1. پاسخگویی قانونی: تا چه حد متصدیان امور عمومی از قوانین و مقررات تبعیت می‌کنند.
2. پاسخگویی مالی: تا چه حد متصدیان امور عمومی منابع مالی را به اثربخش‌ترین شیوه مصرف می‌کنند.
3. پاسخگویی عملکردی: تا چه حد متصدیان امور عمومی اهداف و انتظارات سیاستمداران را محقق می‌سازند.
4. پاسخگویی دموکراتیک: تا چه حد متصدیان امور عمومی به ارزشهای دموکراتیک ارج نهاده و فرآیندهای دموکراتیک را تقویت می‌کنند.
5. پاسخگویی اخلاقی: تا چه حد متصدیان امور عمومی ، استانداردها و اصول اخلاقی را رعایت می‌کنند. (دانایی‌فرد،1390، 86). تعریف می گردد.
اهداف تحقیقهدف از تحقیق حاضر بررسی تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان می باشد و در راستای این هدف اهداف زیر نیز دنبال می گردد:
1- تعیین تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی قانونی در ادارات دولتی شهرستان ملکان.
2- تعیین تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی مالی در ادارات دولتی شهرستان ملکان.
3- تعیین تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی عملکردی در ادارات دولتی شهرستان ملکان.
4- تعیین تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی دموکراتیک در ادارات دولتی شهرستان ملکان.
5- تعیین تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی اخلاقی در ادارات دولتی شهرستان ملکان. و هدف کاربردی تحقیق حاضر عبارت است از:
تعیین میزان پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان و ارائه راهکارهایی در جهت تقویت و بهبود آن با در نظر گرفتن دولت الکترونیک.
فرضیه‌های تحقیقفرضیه اصلی:
بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان موثر است.
فرضیه های فرعی:
1-1: بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی قانونی در ادارات دولتی شهرستان ملکان موثر است.
1-2: بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی مالی در ادارات دولتی شهرستان ملکان موثر است.
1-3: بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی عملکردی در ادارات دولتی شهرستان ملکان موثر است.
1-4: بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی دموکراتیک در ادارات دولتی شهرستان ملکان موثر است.
1-5: بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی اخلاقی در ادارات دولتی شهرستان ملکان موثر است.
مدل مفهومی تحقیق:
متغیر مستقل متغیرهای وابسته

مدل عملیاتی تحقیق:

قلمرو تحقیققلمرو موضوعی تحقیق عبارت است از بررسی تأثیر بکارگیری دولت الکترونیک بر ارتقاء پاسخگویی در ادارات دولتی شهرستان ملکان.
دورۀ زمانی تحقیق دوره زمانی تحقیق حاضر از زمان تصویب طرح پیشنهادی به مدت 7 ماه می‏باشد (10/1392- 04/1393).
مکان تحقیقمکان تحقیق ادارات دولتی شهرستان ملکان می‏باشد.
تعریف مفهومی متغیرهای تحقیق: دولت الکترونیک:
دولت الکترونیک بیانگر گرایش دولت ها به استفاده از سیستم ها و فناوری های اطلاعاتی به منظور افزایش دسترسی شهروندان به اطلاعات و خدمات دولتی می باشد.
دولت الکترونیکی فرآیندی است که شهروندان یک جامعه مطالبات و خواسته های خود، از دولت هایشان را به وسیله شبکه رایانه ای دنبال می کنند(سرلک و فراتی، 1387، 252).
پاسخگویی:به فرآیندهایی گفته می شود که بر اساس آن شهروندان، مدیران دولتی را در برابر اقداماتشان مسئول می سازند(دانایی فرد و همکاران،1389، 58).
تعریف عملیاتی متغیرها:دولت الکترونیک: عبارت است از نمراتی که از پرسشنامه شاخص های استقرار دولت الکترونیک که توسط تورس و همکارانش(2005) طراحی و در سازمانهای اتحادیه اروپا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است طراحی و سنجش گردیده است.
پاسخگویی: عبارت است از نمراتی که از پرسشنامه پاسخگویی که براساس نظریه جانسن(2001) در پنج بعد، پاسخگویی قانونی، مالی، عملکردی، دموکراتیک و اخلاقی تدوین و طراحی شده است.
فصل دومادبیات و پیشینه تحقیقمقدمه: این فصل به بررسی ادبیات، متون تخصصی و تحقیقات انجام شده در حوزه دولت الکترونیک و پاسخگویی سازمانهای دولتی پرداخته است تا مبنای تئوریکی تحقیق و پشتوانه علمی فرضیه ها فراهم گردد، لذا جهت دستیابی به این هدف فصل دوم در قالب سه بخش تدوین شده است، بخش اول آن دولت الکترونیک می باشد که به تعریف و پیشینه و همچنین و نظریه های استقرار دولت الکترونیک و اهداف و مزایای آن برای سازمانها پرداخته شده است. بخش دوم، به پاسخگویی و تاریخچه آن و همچنین انواع و سطوح پاسخگویی عمومی پرداخته است. در نهایت بخش سوم با رویکرد مروری بر تحقیقات انجام شده در مقوله دولت الکترونیک و پاسخگویی عمومی با تقسیم بندی آنها در دو دسته تحقیقات انجام شده در خارج کشور و دسته دوم تحقیقات انجام شده در داخل کشور تدوین شده است.
بخش اول: دولت الکترونیک2-1-1- مقدمه: یکی از تغییرات اساسی جامعه امروز، ظهور فناوری اطلاعات و ارتباطات است که منافع زیادی را به همراه دارد. با وجود مزایای بالقوه متعدد، توسعه و استقرار این فناوری ها برای برخورداری از این مزایا کافی نیست، بلکه فناوری باید به وسیله کاربران به کار گرفته شود(شعبان الهی و همکاران،1387).
دولت الکترونیک یکی از پدیده های مهم حاصل از به کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات است که پیاده سازی آن تحولی بس عمیق در نحوه زندگی، اداره و رهبری کشورها داشته و ترکیبی از فناوری اطلاعات و شبکه اطلاع رسانی وب است که هدف آن، ارائه مستقیم خدمات به شهروندان، کارکنان دولت، بخشهای تجاری و سایر بخشهای دولت است(مقدسی،1384).
2-1-2- پیشینه دولت الکترونیک: به نظر می رسد که واژه دولت الکترونیک برای اولین بار در ایالات متحده و در سال 1995 بکار گرفته شد(Heeks&bailur,2007,p.243). اما هنگامی که وزارت دفاع ایالات متحده در دهه 1960 اینترنت را به عنوان شبکه ارتباطی برای دفاع از اهداف پژوهشی ابداع کرد، هیچ کس در آن زمان تصور نمی کرد که اینترنت چگونه خواهد توانست در سه قرن آینده جوامع را متحول کند. امروزه، اینترنت بخشی از زندگی روزمره تقریباً 400 میلیون نفر انسان در سراسر جهان شده است(Stauffacher,2002,p.3). در دهه 1980 که کامپیوتر های شخصی ارائه گردید، مدیران دولتی را با یک سیستم فناوری اطلاعاتی شخصی مواجه کرد و بنابراین یک دوره جدیدی از کاربری فناوری اطلاعات در دولت بوجود آمد. از این موقع به بعد، مدیریت فناوری در دستگاه های دولتی نا متمرکز گردید. در طول این تمرکز زدایی، این حقیقت مشخص گردید که موضوع فناوری اطلاعات بایستی به صورت متمرکز و یکپارچه در کانون توجه فعالیت های دولت قرار گیرد(Yildiz,2007,p.647).
قبل از ظهور اینترنت در قبل از دهه 1980، بعضی حکومت ها از تکنولوژی اطلاعات برای بهبود اثربخشی فعالیت ها و ارتقاء ارتباطات داخلی بهره می برند. هرچند، کانون دولت الکترونیک در این دوران در ابتدا داخلی و مدیریتی بود. ورود اینترنت و شبکه گسترده جهانی سرآغازی در کاربرد تکنولوژی اطلاعات از طریق تغییر کانون حکمرانی به ارتباطات خارجی با شهروندان انجامید. انفجار رشد استفاده از اینترنت و سرعت رشد و توسعه بازرگانی الکترونیکی از سوی بخش خصوصی فشاری را بر روی بخش عمومی آورد تا خدمات را به شهروندان به صورت الکترونیکی که اغلب تحت عنوان دولت الکترونیک شناخته می شود، ارائه کند.
فناوری پست الکترونیکی و گروه خبری از اواسط دهه 1980 به منظور توسعه شبکه گسترده جهانی و همچنین در اوایل دهه 1990 فناوری جستجوی وب ایجاد گردید. اینترنت به تدریج در دهه 1990، تبدیل به کارایی هزینه و سهل الوصول برای سازمانها به منظور ارتباط مستقیم با شهروندان و ارائه حجم بالای اطلاعات به مردم گردید(Stauffacher,2002,p.8).
از سویی دیگر سه رویداد مهمی که نقش بسزایی در تاریخچه دولت الکترونیک بازی می کند و مربوط به پروژه سیستمهای اطلاعات شهری می شود، بدان اشاره خواهد شد. این پروژه ها در بین سالهای 1973 تا 1978 در دانشگاه کالیفرنیا، ایروین توسط تیمهایی که از چند رشته بهره می گرفتند، اجرا گردید.
این پروژه اولین، بزرگترین و نظامندترین مطالعه تجربی در زمینه خط مشی و پیامدهای مرتبط با کاربری کامپیوتر در سازمانهای خدماتی پیچیده محسوب می شد. این پروژه در واقع فرآیندهای سیاسی و اجتماعی مستمری که در بحث فناوری تأثیر گذار هستند که گه گاهی توسط محیط پیرامون تحت کنترل و شکل گیری می باشند را روشن ساخت. این محققان رویکردی تئوری سیستمهای باز فناوری و محیط را اختیار کردند و بر تعامل مستمر بین سازمانهای دولتی و محیط های خارجی و داخلی شان تأکید نمودند. آنها به این نتیجه رسیدند که کامپیوتری کردن باعث تقویت قدرت و تأثیر عوامل و گروه هایی که قبلا بیشترین منابع و قدرت را در سازمانها در اختیار داشتند، می شود(Yildiz,2007,p.649).
دومین رویداد در سال1985، انجمن ملی مدارس اداره امور دولتی پیشنهاد داد که در جهت کامپیوتری کردن، بایستی ابتدا مهارتهای مرتبط با آن آموزش داده شود. این مهارتها بایستی از طریق اداره کل اداره امور دولتی تحت قالب برنامه هایی، به مرحله آموزش گذاشته شود. این پیشنهادات شامل ارائه یک رشته ی سیر تحول کامپیوتر بصورت اجباری برای تمام دانش آموزان، یک رشته کاربردهای کامپیوتر به صورت برای تمام دانش آموزش، تمرکز مدیریت اطلاعات در چند دانشگاه و یکپارچگی مهارتها و دانش کامپیوتر در رشته های اداره امور دولتی می باشد(Yildiz,2007,p.649).
سومین رویداد، تحت پروژه - ریسرچای در سال 1986 توسط بزمن4 و برت اشنایدر در مجله اداره امور عمومی به چاپ رسید. این پروژه - ریسرچدر واقع سرآغازی در رابطه با کاربرد اینترنت و وب بود و در نهایت مفهوم تکامل یافته دولت الکترونیک در این پروژه - ریسرچظهور پیدا کرد. تا قبل از آن، فناوری اطلاعات در دولت به طور ابتدایی در بخش های داخلی و مدیریتی کاربرد داشت.
بعلاوه با ظهور شبکه ارتباطاتی جهانی و همچنین نقش فناوری اطلاعات در تحول دولت در دهه 1990 طبق گزارش مجله عملکرد ملی در سال 1996 حرکتی به سوی«دولت بازآفرین» صورت پذیرفت. تصویب برخی قوانین بسیار مهم در طول این دهه از تحول و کاربری فناوری اطلاعات در دولت حمایت و پشتیبانی کرد. در سال 1995 اصلاح قانون کاهش تشریفات اداری(کاغذ بازی) سال 1980، رهنمودی برای سرمایه گذاری فناوری اطلاعات در دولت و تشویق و ترغیب تسهیم اطلاعات در بین دستگاه ها انجامید. قانون آزادی الکترونیکی اطلاعات 1996، قوانین را برای صدور و دسترسی عموم به آرشیوهای الکترونیکی دولتی هموار نمود. در سال 1996 قانون اصلاح فرصت کاری و مسئولیت فردی دستگاه های خدمات اجتماعی را به آزمودن و اجرای تعهدات اجرایی دولت الکترونیک در سطوح بین دولتی ملزم نمود. در سال 1996، قانون تحول مدیریت فناوری اطلاعات به عنوان سرآغازی در جهت ایجاد شرایطی برای مدیران فناوری اطلاعات در سازمان محسوب شد تا در مورد سرمایه گذاری فناوری در دولت و یکپارچگی فناوری اطلاعات در فرآیندهای برنامه ریزی استراتژیک اقدامات صورت گیرد(libid,p.649).
در ماه مارس سال 200، سران دولتهای اروپایی در لیسبون پرتغال گرد هم آمدند تا در مورد اقتصاد دانایی محور در افق سال 2010 به بحث و گفتگو بنشینند. این استراتژی دارای توانایی رشد اقتصادی مناسب با مشاغل و پیوستگی اجتماعی بیشتر می باشد و همچنین محیط زیست را نیز مدنظر قرار می دهد. لذا در این راستا استراتژیی تدوین که به استراتژی لیسبون معروف گردید. ابعاد این استراتژی شامل موارد زیر می باشد:
ایجاد جامعه ای اطلاعاتی برای همه( تحت موضوع طرح اروپایی الکترونیک)
توسعه مناطق اروپایی به منظور خلاقیت، نوآوری و تحقیق و توسعه
آزادسازی( تکمیل بازار منفرد، کمک های دولت و خط مشی رقابتی)
ساخت صنایع شبکه ای(در ارتباطات از راه دور، تسهیلات زندگی و حمل و نقل)
ارائه خدمات مالی یکپارچه و کارا
بهبود محیط بنگاهی( تحت چارچوبی منظم و قاعده مند)
افزایش ظرفیت های اجتماعی
ارتقاء توسعه پایدار(IDABC,2005,p.6).
همچنین، اولین وب سایت دولتی 9در سال 2000 توسط دولت آمریکا راه اندازی شد تا شهروندان از طریق آن بتوانند نظرات و پیشنهادات خود را در مورد شیوه ارایه خدمات توسط دولت آمریکا مطرح نمایند. تمام این اقدامات قانونی در تصویب قانون دولت الکترونیک در سال 2001 به اوج خود رسید. قانونی که زیر ساخت های مالی و سازمانی را برای اجرایی کردن دولت الکترونیک فراهم نمود.
اما حادثه غم انگیز 11 سپتامبر در سال 2001، باعث تغییر تفکر عده ای در درک دولت الکترونیک از ابزاری برای افزایش آسودگی تدارک خدمات عمومی، تحول تسهیلات اداره امور دولتی و مشارکت بیشتر مردم سالارانه به سوی ابزاری در جهت دفاع در مقابل تهدیدات تروریستی صورت گرفت(Halchin,2004,p.407). در طول تغییرات بعد از حادثه 11 سپتامبر، تمایل دولت بیشتر به سوی ارتقاء و افزایش تسهیم اطلاعات دولتی در مقابل حملات تروریستی، ارتقاء کمی و توجه به تجزیه و تحلیل داده های واقعی کاهش محافظان در قبال جمع آوری، یکپارچگی و وساطت سیستم اطلاعات شخصی و خصوصی، حتی از بخشهای خصوصی، ایجاد فهرستی جدید از طبقه بندی اطلاعات، مثل، «حساس اما نه محرمانه» و«اطلاعات بحرانی» سوق پیدا کرد. بعلاوه با تمام این تغییرات، سیستم های دولت الکترونیک و زیر ساخت های مرتبط با آن به طور بالقوه مورد هدف تروریست ها قرار گرفت(Yildiz,2007,p.649).
2-1-3 تعاریف دولت الکترونیک در مراجع، تعاریف بسیاری از دولت الکترونیک اراده شده است که هریک از آنها برخی از جنبه ها و وجوه آن را آشکار می سازد. برخی از مهمترین تعاریف دولت الکترونیک عبارتند از:
دولت الکترونیک به معنای کاربرد تکنولوژی بویژه فناوری مبتنی بر وب در جهت ارتقاء دسترسی به اطلاعات و خدمات عمومی می باشد(Brown&Brudney,2001,p.2).
استفاده و کاربرد آسان از فناوری اطلاعات در جهت ارائه خدمات دولتی به صورت مستقیم به مشتریان در طول هفته و در طول 24 ساعت شبانه روز می باشد. مشتری می تواند یک شهروند، واحدی تجاری یا حتی دیگر دولت ها باشد(Duffy,2000,p.4).
دولت الکترونیک ارتباط بین دولت ها مشتریانشان( بخش تجاری، دولتها دیگر و شهروندان) و تهیه کنندگان خود( بخش تجاری، دولت های دیگر و شهروندان) از طریق استفاده از ابزارهای الکترونیکی می باشد(Means& Schnider,2000,p.3).
استفاده دولت( حکومت) از فناوری به خصوص فناوری ارتباطات و اطلاعات به منظور ارتقاء دسترسی و ارائه خدمات و اطلاعات دولتی به مردم، شرکاء تجاری، کارمندان و دیگر دستگاه ها و دولت ها یا بهینه سازی مستمر ارائه خدمات، مشارکت و حکمرانی از طریق دگرگونی و تحول ارتباطات داخلی و خارجی توسط فناوری، اینترنت و رسانه های جدید تعبیر می شود (Ghayur,2007,p.1).
دولت الکترونیک یک سیستم پیچیده اجتماعی- فنی می باشد که نیازمند سطح بالایی از بلوغ مهارتها و چارچوبهای خط مشی و قانونی و همچنین نیازمند تأکید ویژه بر شرایط فرهنگی- اجتماعی دارد(Lan&et al, 2008,p.88).
اگرچه یک تعریف کامل از دولت الکترونیک وجود ندارد، اما بعضی از ویژگی های آن به این موضوع اشاره می کنند که دولت الکترونیک به طور بالقوه ای سعی در قطع مرزهای جغرافیایی، سازمانی و رشته ای دارد(Holden & et al, 2003,p.5). دولت الکترونیک در واقع تنها به معنای استفاده و کاربرد از فناوری ارتباطات و اطلاعات نمی باشد، بلکه روشی برای مهندسی مجدد فرآیندها و بهبود ارائه خدمات در سطوح مختلف می باشد(Gunter,2006,p.362;Anderson&Henriksen,2006,p.238).
به عنوان تعریف در نظر گرفته شده برای برآوردن منظور این پژوهش، دولت الکترونیک به طور ساده و جامع به معنای«تحویل الکترونیکی و متنوع اطلاعات و خدمات دولتی، در طول 24 ساعت شبانه روز و 7 روز هفته، از طریق شبکه های کامپیوتری همچون، اینترانت، اکسترانت و اینترنت و توسط دولت به شهروندان، شرکت های خصوصی و نیمه خصوصی، کارکنان دولت و سایر سازمانهای دولتی» بکار رفته است(Norris& et al, 2001,p.3).
2-1-4 مولفه های دولت الکترونیک دولت الکترونیک، با اقشار گوناگون جامعه سر وکار دارد و از طریق شبکه های کامپیوتری به ارایه اطلاعات و خدمات به شهروندان، شرکت ها و سازمانهای بخش خصوصی، کارکنان دولت، سازمانهای دولتی ودر نهایت کسانی که قصد مهاجرت از سایر کشورها را دارند، می پردازند(Layne& lee, 2001,p.235).
لام(2005) مولفه های دولت الکترونیک را به تفکیک کلی زیر تقسیم بندی می کند:
ارتباط بین دستگاه های دولتی با یکدیگر(GA2GA)
ارتباط بین دولت مرکزی با دستگاه های دولتی(CG2GA)
ارتباط بین دستگاه های دولتی با کاربران خدمات و ذی نفعان که شامل بخش تجاری، شهروندان، کارکنان، مهاجرین و حتی نهادها و سازمانهای غیر دولتی می شود را شامل می شود(GA2GU)(Lam,2005,p.522).
لذا با بهره گیری از نظرات محققین گوناگون جدول شماره 2-1-1 ارائه می گردد.
جدول شماره 2-1-1: مفهوم کارکردی مولفه های دولت الکترونیکمولفه مفهوم کارکردی
دولت- شهروندان همه امور و تبادلات خدماتی و اطلاعاتی میان دولت و شهروندان
دولت- بخش تجاری تمام امور و تبادلات خدماتی و اطلاعاتی میان دولت و مشاغل
دولت- کارکنان همه امور و مبادلات اطلاعاتی و خدماتی میان دولت و ساختارهای بزرگ
دولت- دولت کلیه امور و تبادلات اطلاعاتی و خدماتی میان دولت و سایر سازمانهای دولتی
دولت- جامعه مدنی تمام امور و تبادلات اطلاعاتی و خدماتی میان دولت و جوامع مدنی و سازمانها و نهادهای غیر دولتی(NGOs)
دولت- مهاجرین امور مربوط به مبادله اطلاعات میان دولت و مهاجرین
همچنین در شکل شماره 2-1-1 نحوه تعاملات مولفه های دولت الکترونیک براساس نظریات محققین (Okot-Umao,Caffery,2000,p.4;Layne&Lee,2001,p.235;Yildiz,2007,p.652;Reddick,2003,p.54) و براساس جدول فوق ارائه می گردد.
شکل شماره 2-1-1: تعاملات اجزاء دولت الکترونیک
از سویی دیگر از لحاظ سطوح سازمانی، فردی، خارجی و داخلی مولفه های فوق مطابق شکل شماره 2-1-2 طبقه بندی می شوند.
شکل 2-1-2: طبقه بندی مولفه های دولت الکترونیک براساس سطوح مختلفG2B G2C خارجی
G2G G2E داخلی
سازمانی فردی منبع: (Siau,Long,2005,p.444).
نکته ای که از اهمیت بالایی برخوردار می باشد این است که جهت موفقیت و اجرایی شدن فرآیندهای موجود در بین مولفه های دولت الکترونیک، سه عامل اساسی امنیت، آموزش و فرهنگ نقش بسزایی را ایفا می کند(joia,2004,p.161). استفاده کنندگان دولت الکترونیک به واسطه پایگاه های داده ها و اینترنت این امکان را می یابند تا در فعالیت های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، هنری و اقتصادی جامعه مشارکت نمایند. در واقع یکی از مهمترین اهداف این نوع دولت نیز تحقق بخشیدن به این مزیت است که «مردم سالاری الکترونیک» نیز نامیده می شود(فیضی و مقدسی، 1384، 56). در واقع مردم سالاری الکترونیک اشاره به فرآیندها و ساختارهایی دارد که تمام شکلهای ارتباطات الکترونیکی بین دولت و مردم را تحت پوشش قرار می دهد. به طور دقیقتر مردم سالاری الکترونیک به فرآیندها و ساختارهایی اشاره دارد که تمام شکلهای ارتباطات الکترونیکی را بین گزینه گران و منتخبین را تحت پوشش قرار می دهد.
به عنوان جنبه ای از حکمرانی الکترونیک، مردم سالاری الکترونیک در صدد مشارکت فعالانه مردم در مسائل مربوط به سرنوشت شان می باشد و شرائطی را فراهم می آورد تا از طریق آموزش فناوری های جدید ارتباطات و اطلاعات به مردم روی سطح آگاهی و دانش آنها را بالا برده و ثانیاً آنها را دخیل در سرنوشت خود کنند(Okot-Umao,2001,p.6). جدول شماره 2-1-2 نحوه بکارگیری اینترنت در ایجاد تعامل میان مولفه های دولت الکترونیک را نشان می دهد.
جدول شماره 2-1-2: نحوه ارتباط مولفه های دولت الکترونیک با یکدیگردولت بخش تجاری شهروندان کارکنان
دولت هماهنگی مناقصات قوانین مقررات
بخش تجاری سیستم تداراکات تجارت الکترونیک تجارت الکترونیک تبادل اطلاعات
شهروندان اظهارنامه مقایسه بازار حراجی غیرمجاز
کارکنان استعلام وضعیت پرسنلی درخواست مرخصی غیرمجاز تبادل اطلاعات
منبع: (Layne& Lee, 2001,p.240)
2-1-5 اصول مورد تأکید در زمینه استقرار دولت الکترونیکدر اقدامات مربوط به استقرار دولت الکترونیک بر پنج اصل زیر تأکید می شود:
ارائه خدمات براساس سلیقه و گزینش شهروندان
در دسترس گذاشتن بیشتر دولت و خدمات آن
یادگیری اجتماعی
ارائه مسئولانه اطلاعات
استفاده از فناوری اطلاعات و منابع انسانی به طور موثر و کارآمد(یزدان بیکی،1384).
براساس این اصول، می توان نتیجه گرفت که دولت الکترونیک«تعهدی پایدار از سوی دولت برای بهبود ارتباط بین شهروندان حقیقی و بخشهای عمومی از طریق ارائه خدمات انبوه، دانش و اطلاعات با هزینه مناسب و به طور کارآمد است».
استامولیس9 (2001) در رابطه با غنی سازی مدیریت اطلاعات به منظور کمک به دولت الکترونیکی 4 پیشنهاد زیر را مطرح نموده است:
ارائه خدمات به مردم و ذینفع ها از طریق کانال های الکترونیکی به انتخاب و پسند مشتریان
مدیریت ذخیره سازی اطلاعات دولتی در راستای حداکثر کردن کیفیت خدمات و اثربخشی منابع
حمایت موثر از رسالت دولت در خدمات شهری و موثر کردن نقش اجتماعی دولت با استفاده از سیستم های اطلاعاتی
مدیریت فرآیندهای سیستم اطلاعاتی دولتی(سرداری، 1383، 7).
2-1-6 اهداف دولت الکترونیک به طور کلی از رهگذر دولت الکترونیکی، اهدافی از قبیل کارآیی و اثربخشی با کمک فناوری اطلاعات به همراه خدمات آسان تر، ارزان تر و موثر تر برای دولت ها محقق می گردد. دولت ها می توانند از طریق شبکه های الکترونیکی با مردم، تبادل نظر، اطلاع رسانی و تعامل داشته باشند.
برخی از اهداف اصلی استقرار دولت الکترونیک به قرار زیر می باشد:
ایجاد مشتریان برخط و نه در صف: یعنی ارائه کالا و خدمات دولتی به شهروندان به نحوه موثر از طریق پاسخ سریع دولت، بدون دخالت مقامات رسمی دولتی. دیگر نباید برای ساده ترین درخواستها افراد در صف ها انتظار بکشند.
تقویت حکومت مطلوب: فراهم کردن اطلاعات قابل دسترسی برای مردم موجب شفافیت و پاسخگویی در ارکان حکومت می شود. دولت می تواند برای تحویل خدمات و کالاهایی که بیشتر مورد نیاز است، حتی به محروم ترین اقشار جامعه نیز دست یابد.
افزایش مشارکت مردمی: با استقرار دولت الکترونیک، فرصت بیشتری برای مشارکت مستقیم شهروندان، از تمام بخش ها، برای درگیری فعال تر در فرایند وضع سیاست ها و تصمیم سازی دولت به وجود می آید. حتی اعضای گروه هایی که در حاشیه قرار دارند نیز تقویت می شود، زیرا فرصت می یابند که به صورت فعال در فرآیندهای سیاسی مشارکت یابند.
بهبود بهره وری و کارآیی:برای دستیابی به اهداف، روش انجام کارها ساده می شود. می توان انتظار داشت که خدمات به نحوه کارآمد تری ارائه شود، بهره وری بهتری از امور اداری حاصل شود، و صرفه جویی بیشتری به عمل آید.
ارتقای بخشهای اقتصادی دارای الویت: ارائه خدمات دولتی فقط به شهروندان محدود نمی شود. صنایع و سایر بخش های اقتصادی کلیدی، به محض اینکه در راهبرد دولت الکترونیک وارد شوند، از منابع آن بهره مند خواهند شد. از جمله این منافع می توان به قطع رویه های تکراری و تأکید بر تحویل فوری و کارآمد خدمات اشاره کرد، که در نهایت موجب جذب سرمایه گذاری خواهد شد(سرلک و فراتی،1387، 256-257).
2-1-7 مزایای دولت الکترونیک: بر اساس تعریفی که از اصطلاح دولت الکترونیک ارائه شد، به نظر می رسد این شکل جدید از دولت موقعیتی را فراهم می آورد تا ارائه خدمات دولتی به شهروندان به شکلی سریع تر و آسان تر انجام پذیرد. در سایه ایجاد این شکل جدید از دولت، شهروندان قادر خواهند بود تا خدمات و اطلاعات مورد نیاز خود را از هر مکانی و در هر زمان ممکن، البته تحت شرایط خاص و رعایت استانداردهای لازم، به دست آورند؛ اما مزایای دولت الکترونیک به این محدود نمی شود. در یک جمع بندی کلی می توان خدمات دولت الکترونیک را چنین برشمرد:
تصمیم گیری مبتنی بر اطلاعات و سرعت بخشیدن به اجرای امور
افزایش کارایی و بهره وری اقتصادی(سرداری،1383، 7).
انتشار و توزیع اطلاعات دولتی و حاکم شدن این نگرش که شهروندان مشتریان دولت هستند و رضایت آنها بسیار مهم است.
خودکار شدن وظایف دولت به افزایش سطوح و ارائه خدمات دولتی به شهروندان که به صرفه جویی در وقت شهروندان و کاهش هزینه ها کمک خواهد کرد.
انجام امور مناقصه ها، مزایده ها، و خرید و فروش سازمان های دولتی با استفاده از اینترنت
دموکراتیک کردن حکومت با مشارکت دادن شهروندان در همه پرسی های الکترونیکی، جلسات مباحثه های عمومی، جلسات مناظره ای مدیران حکومتی با شهروندان و برگزاری انتخابات همزمان
امکان ایجاد ارتباطات بین سازمان های دولتی با حذف بوروکراسی مرسوم و مجتمع کردن خدمات دولتی سازمانها با ایجاد بانک های اطلاعاتی اشتراکی.
امکان انجام رأی گیری الکترونیکی، از دیگر مزایای دولت الکترونیک می توان به امکان رأی گیری به صورت الکترونیک اشاره کرد. در رأی گیری الکترونیک، پتانسیل های زیادی جهت طراحی یک رأی گیری اثربخش مبتنی بر یک الگوی مشابه الکترونیکی آن وجود دارد(سرلک و فراتی،1387، 257-258).
2-1-8 چارچوب ابعاد کلان دولت الکترونیک موفقیت دولت الکترونیک بسته به دو بعد کلان شاخص آمادگی دولت الکترونیک و شاخص مردم سالاری است. شاخص آمادگی دولت الکترونیک نیز شامل شاخصهایی چون، شاخص ارزیابی وب سایت های دولت الکترونیک، شاخص زیر ساخت ارتباطات از راه دور و شاخص سرمایه انسانی می شود( Nour et al,2007,p.7).
زیر شاخص ارزیابی وب سایت بر پایه سطوح مهارت و آمادگی دولت به ارائه خدمات آنلاین به مردم می شود که به 5 مرحله تقسیم بندی می شود:
ظهور
ارتقاء
تعامل
تراکنش
شبکه
زیر شاخص زیر ساخت ارتباطات از راه دور در واقع شاخصی از ظرفیت زیر ساختی فناوری ارتباطات و اطلاعات هر کشوری می باشد که خود از طریق زیر شاخصهای زیر سنجیده می شود.تعداد کامپیوتر ها به ازای هر 1000 نفر، زیر شاخص سرمایه انسانی نیز بسته به شاخص آموزشی که هر ساله از سوی سازمان ملل منتشر می شود، می باشد.که این شاخص نیز بسته به نرخ باسوادی، نرخ میزان ثبت نام افراد در سطوح آموزشی می باشد. به طور خلاصه شاخص آمادگی دولت الکترونیک ارتباط بسیار نزدیک به شرایط اقتصادی یک کشور دارد، چرا که تأمین این زیر ساختها نیاز به سرمایه گذاری اقتصادی دارد.
شاخص مردم سالاری نیز میزان توسعه سیاسی را سنجیده و شامل 5 زیر شاخص زیر می باشد:
فرآیند سیاسی
جامعه مدنی
رسانه های مستقل
حکمرانی
مدیریت دولتی
لذا کشورها را از این طریق به دو طیف کشورهای دموکراتیک و استبدادی تقسیم بندی می کنند. مزیت استفاده از این دو بعد کلان این است که به راحتی می توانیم دید کلی از وضعیت دولت الکترونیک در یک کشور کسب نمائیم و همچنین پیچیدگی بررسی ابعاد را نیز کاهش می دهد(Nour et al,2007,p.5).
2-1-9 وضعیت دولت الکترونیک در ایران کشورهای در حال توسعه به سمت توسعه دولت الکترونیک گام برداشتهاند، اما به منظور موفقیت در استقرار دولت الکترونیک، ملاحظات فرهنگی و نهادی باید مورد توجه قرار گیرند. به منظور برخورداری از مزایای دولت الکترونیک، در ایران اقداماتی صورت گرفته است. از نظر توالی زمانی، اولین گام مؤثر توسعه دولت الکترونیک در سالهای اخیر در ایران را می توان مصوبه سال 1381شورای عالی اداری برای خودکارسازی فعالیتهای اختصاصی وعمومی نظام اداری برشمرد. این مصوبه در جهت تحقق اهداف قانون برنامه پنج ساله سوم توسعه تدوین شده است. بر اساس برنامه راهبردی ارائه شده از سوی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، یکی از هفت حوزه کاری در زمینه برنامه ریزی راهبردی فناوری اطلاعات وارتباطات، دولت الکترونیک است. در پانزدهم تیرماه 1381 شورای عالی اداری کشور به پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه ریزی، طرح تحقق دولت الکترونیک را تصویب کرد. با این وجود و به منظور برخورداری از مزایای بالقوه دولت الکترونیک، توجه به اهداف تعیین شده و تلاش در جهت نیل به آنها امری ضروری است. از طرف دیگر، پذیرش و به کارگیری این سیستمها توسط شهروندان، باید به طور ویژه مورد توجه قرار گیرد. متخصصان ایرانی در ارتباط با این مسئله به وجود موانع اشاره کرده اند:
" ایجاد دولت الکترونیکی و استفاده از آن نه فقط یک الزام در جوامع کنونی به حساب می آید، بلکه ابزاری برای توسعه کشور است. این در حالی است که در این بحث فقط کارهای انجام شده محدود به سمینارها و همایشهای یک یا دو روزه است و هیچ کار عملی مثبتی انجام نشده است".
پژوهش اخیر دایره امور تجاری و اجتماعی سازمان ملل(2008) نشان می دهد در رتبه بندی کشورها از نظر وضعیت دولت الکترونیک، ایران با کسب 4067/0 امتیاز در رتبه 108 قرار گرفته است تا با 10 پله سقوط نسبت به گزارش قبلی در سال 2005، حتی پایین تر از کشورهایی چون فیجی، ارمنستان، قرقیزستان، گواتمالا و مونته نگرو قرار بگیرد. درصد خدمات الکترونیکی دولت طی سال های 2004 تا 2005 حدود دو برابر شده بود( از 15 درصد به 28 درصد) که از آن زمان تا کنون پیشرفت جدی نداشته است.
ناکامی ایران در استقرار دولت الکترونیک با توجه به آمار رسمی ارائه شده، می تواند دلایل متنوعی داشته باشد که از جمله مهمترین آنها، عدم پذیرش و بهکارگیری توسط شهروندان است. از طرف دیگر، حتی در کشورهایی که از لحاظ استقرار دولت الکترونیک پیشرو هستند، استقبال و به کارگیری خدمات توسط شهروندان در سطح پایینی بوده است (الهی و همکاران،1389).
2-1-10 فرآیند استقرار دولت الکترونیک به منظور تحقق دولت الکترونیک مدل های مختلفی پیشنهاد شده است، به عنوان نمونه موسسه گارتنر که یک شرکت مشاوره بین المللی است، مدلی چهار مرحله ای را معرفی کرده است. در این مدل دولت الکترونیک از آغاز تا پایان چهار مرحله را پشت سر خواهد گذارد.
مرحله اول: در این مرحله اطلاعات عمومی درباره معرفی خدماتی که سازمانهای دولتی ارائه می کنند، بر روی اینترنت به مردم ارائه می شود. این اطلاعات غالباً به صورت جزوات الکترونیک ارائه می شود. در این مرحله در دسترس بودن فرآیندهای حکومتی و نیز تشریح و شفاف سازی نحوه انجام امور برای مردم ارزش تلقی می شود. سازمانهای دولتی نیز می توانند اطلاعات آماری خود را از طریق ابزارهای الکترونیکی با یکدیگر مبادله کنند.
مرحله دوم: در این مرحله تعامل میان دولت و شهروندان قدری توسعه می یابد و مردم می توانند پرسشهایی را از طریق پست الکترونیکی مطرح سازند و فرم های مورد نظر را به منظور دریافت خدمات دولتی از طریق اینترنت دریافت کنند. این امر به صرفه جویی در زمان و هزینه شهروندان منجر می شود. در این مرحله مردم فقط در ساعات اداری می توانند به دریافت خدمات الکترونیک بپردازند. به علاوه در این مقطع سازمانهای دولتی از طریق ایجاد شبکه های محلی به مبادله اطلاعات می پردازند.
مرحله سوم: در این مرحله فناوری مورد استفاده پیچیده تر شده و ارزشهای مورد نظر مردم نیز افزایش می یابد. بدون اینکه نیازی به مراجعه مردم به ادارات باشد، آنها می توانند خدمات خود را از طریق شبکه های الکترونیک دریافت کنند. تمدید گواهینامه، پرداخت مالیات، اخذ گذرنامه و امثال این خدمات در این مرحله بدون حضور شهروندان به دفاتر مربوطه انجام می شود. این مرحله به لحاظ مسائل امنیتی از پیچیدگی بیشتری برخوردار است و وجود امضاهای الکترونیک برای ارائه خدمات ضروری خواهد بود. برای گذار از این مرحله سازمانهای دولتی به قوانین و مقررات جدیدی برای ارائه خدمات بدون کاغذ به شهروندان نیازمندند.
مرحله چهارم: این مرحله زمانی تحقق می یابد که سیستم های اطلاعاتی یکپارچه شوند و شهروندان با مراجعه به یک پایگاه واحد بتوانند کلیه خدمات مورد نظر را در یافت کنند. رسیدن به این مرحله مستلزم ایجاد تغییر اساسی در فرهنگ، فرآیندها و ساختار سازمانهای دولتی است. در این مرحله صرفه جوییهای قابل ملاحظه ای در هزینه های ارائه خدمات صورت می گیرد و رضایت شهروندان به حداکثر خود می رسد(فرهادی نژاد، 1385، 24).
موانع موجود بر سر راه دولت الکترونیکی:
عدم حمایت مدیریت ارشد سازمان ها
ناتوانی در مرزبندی اطلاعات محرمانه و اطلاعاتی که باید در دسترس شهروندان و بنگاههای اقتصادی قرار گیرد.
عدم دسترسی همگانی به شبکه های رایانه ای.
متفاوت بودن انتظارات و اهداف مردم از دولت
موانع مالی، کمبود نیروی انسانی متخصص، ضعف های سازمانی و موانع سیاسی.
تفاوت های فرهنگی، آموزش ضعیف
شکاف دیجیتالی(سرلک و فراتی،1387، 258).
2-1-11 نقش دولت الکترونیک در بهره وری فناوری به عنوان ابزاری برای مدیریت محدودیت های ناشی از عقلانیت محصور بدان نگریسته شده و زیر ساخت هایی برای تصمیم گیری بهتر فراهم می آورد. به عبارت دیگر با ظهور اینترنت و کاربری گسترده کامپیوترهای شخصی، اهداف اصلی فناوری در دولت به کار گرفته شد و این امر باعث ارتقاء اثربخشی مدیریتی مدیران بخش دولتی گردید و در نهایت منتج به بهره وری دولت شد. تا آن زمان، کاربری اصلی فناوری در سازمانهای دولتی محدود به خودکار نمودن مجموعه ای از تراکنش ها همچون تراکنش های مالی مورد استفاده در پردازنده مرکزی کامپیوترها می شد. این مبداء ای برای اکثر دستگاه های دولتی بود که در حال ایجاد و اجرای سیستمهای کامپیوتری مرتبط با هم که در اصطلاح بدان« لوله بخاری» می-گویند، بودند. فناوری در واقع هسته و کانونی برای مدیریت ابهام محسوب می شد(Yildiz, 2007,p.647).
به طور کلی، فناوری دو فرصت عمده را برای دولت ایجاد می کند:
افزایش کارآیی عملیاتی از طریق کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری
ارائه بهتر کیفی خدمات از طریق دستگاه های دولتی(Garcia & pa--o, 2005,p.189).
گزارش منتشره از سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در سپتامبر سال 2004، سه تأثیر عمده فناوری ارتباطات و اطلاعات بر بهره وری را عنوان نمود:
سرمایه گذاری در فناوری ارتباطات و اطلاعات می تواند بر رشد بهره وری نیروی انسانی کمک کند.
فرآیند تکنولوژیکی سریع در تولید محصولات و خدمات شرائطی را فراهم می آورد تا ناخودآگاه فناوری ارتباطات و اطلاعات به رشد سریع بهره وری چند عامله در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات کمک می کند.
استفاده بیشتر از فناوری ارتباطات و اطلاعات در تمام بخش ها و سطوح به بنگاه ها در افزایش کارآیی و در نتیجه ارتقاء بهره وری چند عامله در اقتصاد کمک می کند(IDABC, 2005,p.9).
بخش دوم: پاسخگویی2-2-1- مقدمه: سیستم پاسخگویی بخش اداری ، دولت را به بخش سیاسی و در نهایت ، به جامعه ، وصل می کند . یک سیستم دموکراتیک بر پایه پاسخگویی استوار یافته است . فرض بر آن است که کلیه اقدامات دولت ، در نهایت همان اقدامات شهروندان است که از طریق نمایندگان آنها انجام می شود . به قول داناهیو ، لازمه تامین منابع عمومی ، طراحی دقیق یک ساختار پاسخگویی است تا به این ترتیب ، شهروندان اطمینان حاصل کنند که نهایت تلاش از طرف کسانی که به نام آنها اقدام می کنند ، به عمل آمده است (داناهیو ، 222،1989).
تا زمانی که سازمان در دست دولت است ، پاسخگویی آن باید مورد سوال باشد . در تئوری همه بخشهای دولت به رهبری سیاسی و نهایتا به مردم پاسخگو هستند . مساله پاسخگویی زمانی مهمترین موضوع مطالعات مدیریت موسسات عمومی و نهادهای قانونی بود و مساله مالکیت ، بد ها طرح شد . اگرچه اکنون مساله اصلی مطمئنا خصوصی سازی است ، ولی نگرانی در باره پاسخگویی نیز به قوت خود باقی است .
دولت خوب دولتی است که هم قدرت داشته با شد و هم پاسخگو باشد ؛مادام که قدرت با مسئولیت همراه باشد ، خطری وجود ندارد(فقیهی،1380).
پاسخگویی مساله ای مهم و چالش آور در نظامهای اداری وسیاسی بیشتر کشور ها بوده و هست. در سازمانهای دولتی که امروزه دستخوش تغییرات زیادی شده اند، مساله پاسخگویی مبتنی بر این فرض است که تصمیمات و اقدامات کارگذاران همواره بر امور سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جوامع اثر می گذارد.( قلی پور و طهماسبی آشتیانی،1385 ، 15).
2-2-2- تعاریف پاسخگویی
پاسخگویی نوعی مبادله است که طی آن ، بخشی از قدرت خود را با نحوی که هر یک از طرفین به دیگر نیاز داشته باشد ، مبادله می کنند(آون هیوز،1380 ، 283).
پاسخگویی ، عکس العمل به موقع نشان دادن نسبت به تغییرات در منافع و ارجحیت ها طی زمان، ضرورت تغییر در اهداف و به طورکلی بحث هدف متحرک را پیش می آورد(متوسلی،58،1373).
پاسخگویی یکی از راههای ایجاد اعتماد عمومی است (الوانی و دانایی فرد، 1380). پاسخگویی در مفهوم اصلی خود، به جواب گویی در برابر یک شخص ، به خاطر خود عملکرد مورد انتظار، تعبیر و تفسیر می شود.( قلی پور و طهماسبی آشتیانی،1385،118).

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *