—367

امضاء استاد راهنما/تاریخ:

TOC o "1-3" h z u فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه..........................................................................................................................................................................................................................1
فصل اول............................................................................................................................................................................................................................کلیات پژوهش..................................................................................................................................................................................................................
1-1- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مساله پژوهش............................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224683 h 21-2- پرسشهای پژوهش..........................................................................................................................................................................................3
1-3- فرضیههای پژوهش........................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224685 h 31-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش........................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224686 h 41-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش........................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224687 h 51-6- روش و فنون اجرایی پژوهش.......................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224688 h 61-7- معرفی جامعه آماری و نمونهها....................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224689 h 6فصل دوم
2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجینه قرآن» آستان قدس رضوی.................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224690 h 82-2- نظریههای مختلف در مورد هنر اسلامی و ویژگیهای مرتبط با آن................................................................................................... PAGEREF _Toc367224691 h 112-3- هنر کتابآرایی............................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224692 h 152-4- کتابت................................................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224693 h 162-5- خوشنویسی..................................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224694 h 192-5-1- خطوط رایج در کتابت قرآن PAGEREF _Toc367224695 h 202-5-1-1- خط کوفی.................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224696 h 202-5-1-2- خط نسخ.................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224697 h 242-6- تذهیب در قرآن............................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224698 h 252-7- پیشینه تذهیب............................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224699 h 32
2-7-1- مانی.................................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224700 h 342-8- نقوش................................................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224701 h 352-9- نقوش مورد استفاده در تذهیب................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224702 h 382-9-1- نقوش هندسی................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224703 h 382-9-2- نقوش گیاهی.................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224704 h 402-9-3- نقوش اسلیمی................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224705 h 412-9-4- نقوش ختایی.................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224706 h 472-10- نمادها و رموز متجلی در نقوش تذهیب................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224707 h 482-10-1- نقش درخت................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224708 h 492-10-2- گل نیلوفر آبی............................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224709 h 502-10-3- پیچک........................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224710 h 502-10-4- عنصرخلاء..................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224711 h 502-10- 5- خطوط و دایره........................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224712 h 512-10- 6- اعداد............................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224713 h 512-11- اهمیت مفهوم رنگ در تذهیب................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224714 h 522-11-1- طلایی............................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224715 h 562-11-2- آبی................................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224716 h 562-11-3- سبز................................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224717 h 572-11-4- قرمز............................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224718 h 572-11-5- سفید............................................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224719 h 582-11-6- سیاه............................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224720 h 582-12- اصطلاحات و آرایههای به کار رفته در تذهیب..................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224721 h 592-13- شیوه تذهیب قرآنهای خط کوفی سدههای اولیه اسلام................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224724 h 632-14- تذهیب دوره سلجوقی................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224725 h 672-15- تذهیب قرآن در دوره ایلخانی.................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224727 h 742-15-1- ویژگیهای تذهیب قرآنهای دوره ایلخانی.......................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224728 h 802-16- کتابآرایی و تذهیب قرآنها در دوره تیموریان.................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224729 h 852-16-1- ویژگیهای نقش و رنگ در قرآنهای عصر تیموری....................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224730 h 92فصل سوم........................................................................................................................................................................................................................
معرفی و توصیف سرسورههای قرآنهای آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوره صفوی..................................................................... PAGEREF _Toc367224732 h 95
3-1- سرسوره............................................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224733 h 963-1-1- سرسورههای سدههای نخستین اسلامی و دوره عباسی....................................................................................................... PAGEREF _Toc367224735 h 973-1-2- توصیف آماری سرسورههای سده نخستین اسلامی و دوره عباسی................................................................................. PAGEREF _Toc367224855 h 120 3-2- سرسوره‌های دوره سلجوقی....................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367224871 h 1263-2-1- قرآن عثمان بن وراق................................................................................................................................................................. PAGEREF _Toc367224964 h 1413-2-2- قرآن راوندی................................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367224984 h 1463-2-3- توصیف آماری سرسورههای دوره سلجوقی......................................................................................................................... PAGEREF _Toc367225035 h 1563-3- سرسورههای دوره ایلخانی......................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367225060 h 1623-3-1-توصیف آماری سرسورههای دوره ایلخانی.............................................................................................................................. PAGEREF _Toc367225170 h 179 3-4- سرسورههای دوره تیموری........................................................................................................................................................................ PAGEREF _Toc367225191 h 1853-4-1- توصیف آماری سرسورههای دوره تیموری............................................................................................................................198
فصل چهارم.......................................................................................................................................................................................................................
4-1- مقایسه آماری سرسورههای چهار دوره................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367225273 h 207نتیجهگیری.......................................................................................................................................................................................................................
گزارش کار عملی.............................................................................................................................................................................................................
منابع و مآخذ.......................................................................................................................................................................................................... PAGEREF _Toc367225274 h 220

فهرست جدولها
جدول 3-1- بررسی سرسورههای دوره صدر اسلام و دوره عباسی.............................................................................................................112
جدول 3-2- بررسی سرسورههای دوره سلجوقی.........................................................................................................................................145
جدول 3-4- بررسی سرسورههای دوره ایلخانی .........................................................................................................................................165
جدول 3-4- بررسی سرسورههای دوره تیموری..........................................................................................................................................184
جدول 4-1- مقایسه سرسورههای چهار دوره................................................................................................................................................. 192

فهرست نمودارها
نمودار 3-1، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی...................................................................................................112
نمودار 3-2، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی..........................................................................................112
نمودار 3-3، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی...............................................................................113
نمودار 3-4، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی...............................................................................................113
نمودار 3-5، فرمهای مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی............................................................................................114
نمودار 3-6، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی........................................................................................114
نمودار 3-7، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی...............................................................................................144
نمودار 3-8، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی.......................................................................................144
نمودار 3-9، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی............................................................................145
نمودار 3-10، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی.........................................................................................145
نمودار 3-11، فرم مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی..............................................................................................146
نمودار 3-12، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی..................................................................................146
نمودار 3-13، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی...............................................................................................164
نمودار 3-14، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی.......................................................................................164
نمودار 3-15، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی............................................................................165
نمودار 3-16، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی............................................................................................165
نمودار 3-17، فرمهای مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی.........................................................................................166
نمودار 3-18، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی....................................................................................166
نمودار 3-13، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری..............................................................................................183
نمودار 3-14، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری.....................................................................................183
نمودار 3-15، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری...........................................................................184
نمودار 3-16، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری...........................................................................................184
نمودار 3-17، فرمهای مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری.......................................................................................185
نمودار 3-18، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری...................................................................................185
نمودار 4-1، مقایسه خطهای مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده...............................................................191
نمودار 4-2، مقایسه رنگهای مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده..............................................................192
نمودار 4-3، مقایسه رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده...................................................192
نمودار 4-4، مقایسه نقوش مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده...................................................................193
نمودار 4-5، مقایسه فرمهای مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده................................................................193
نمودار 4-6، مقایسه نشان شجری مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده.......................................................194

فهرست شکلها و تصاویر
شکل 2-1 قرآن منسوب به امام موسی کاظم(ع) به خط کوفی.................................................................................................................................................17
شکل 2-2 قرآن منسوب به امام حسین (ع) به خط کوفی..........................................................................................................................................................21
شکل 2-3 قرآن منسوب به امام علی (ع) به خط کوفی...............................................................................................................................................................28
شکل 2-4 قرآن خطی قرن پنجم هجری قمری............................................................................................................................................................................29
شکل 2-5 فضاهای هندسی مورد استفاده در قرآن های آستان قدس، بخشی از اثر............................................................................................................38
شکل 2-6 قرآن قرن ششم هجری قمری........................................................................................................................................................................................41
شکل 3-1 قرآن خطی شماره 3382، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری...............................................................................................................................95
شکل 3-2 قرآن خطی شماره 18، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: علی بن ابیطالب (ع)..................................................................................95
شکل 3-3 قرآن خطی شماره 28، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)....................................................................... 96
شکل 3-4 قرآن خطی شماره 15، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: حسین بن علی(ع).....................................................................................96
شکل 3-5 قرآن خطی شماره 36، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: حسن بن علی(ع).......................................................................................96
شکل 3-6 قرآن خطی شماره 1، تاریخ کتابت: قرن 1 هجری قمری، کاتب: منسوب به خط علی بن ابیطالب (ع)...................................................... 97
شکل 3-7 قرآن خطی شماره 26، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری.....................................................................................................................................97
شکل 3-8 قرآن خطی شماره 7، اوایل قرن سوم هجری............................................................................................................................................................ 98
شکل 3-9 قرآن خطی شماره 41، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)........................................................................99
شکل 3-10 قرآن خطی شماره 33، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه (ع)............................................................................... 99
شکل 3-11 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری....................................................................................................................................... 101
شکل 3-12 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری....................................................................................................................................... 101
شکل 3-13 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری....................................................................................................................................... 101
شکل 3-14 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری....................................................................................................................................... 101
شکل 3-15 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری....................................................................................................................................... 101
شکل 3-16 قرآن خطی شماره 40، تاریخ کتابت: قرن 3 هجری قمری................................................................................................................................102
شکل 3-17 قرآن خطی شماره 6، تاریخ کتابت: قرن ‎۱‎ هجری قمری، کاتب: علی بن ابیطالب (ع).............................................................................. 103
شکل 3-18 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 5000، قرن سوم هجری قمری........................................................................................................................................... 103
شکل 3-19 قرآن خطی شماره 10، تاریخ کتابت: قرن سوم هجری قمری......................................................................................................................... 104
شکل 3-20 قرآن خطی شماره 39، تاریخ کتابت: قرن ‎۳‎ هجری قمری.............................................................................................................................. 104
شکل 3-21 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 3015، تاریخ کتابت: سال ‎۳۲۷‎ هجری قمری، کاتب: کشواد بن املاس.................................................................... 105
شکل3-22 قرآن خطی شماره 74، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجری قمری.................................................................................................................................106
شکل 3- 23قرآن خطی شماره 74، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجری قمری................................................................................................................................106
شکل3-24 قرآن خطی شماره 44، تاریخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)....................................................................107
شکل3-25 قرآن خطی شماره 44، تاریخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)....................................................................108
شکل3-26 قرآن خطی شماره 27، تاریخ کتابت: قرن ‎۳‎ هجری قمری................................................................................................................................ 108
شکل3-27 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 3004، تاریخ کتابت: 363 هجری قمری............................................................................................................................ 109
شکل3-28 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 5013، تاریخ کتابت: سال 327 هجری قمری....................................................................................................................110
شکل3-29 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 3017، تاریخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجری قمری......................................................................................................................... 111
شکل3-30 قرآن خطی شماره 64، قرن چهارم هجری............................................................................................................................................................ 111
شکل 3-31 قرآن خطی شماره 58، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری....................................................................................................................... 118
شکل 3-32 قرآن خطی شماره 72، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری....................................................................................................................... 118
شکل 3-33 قرآن خطی شماره 80، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری....................................................................................................................... 119
شکل 3-34 قرآن خطی شماره 51، تاریخ کتابت: اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن پنجم هجری.................................................................................... 119
شکل 3-35 قرآن خطی شماره 30، قرن پنجم هجری قمری.................................................................................................................................................120
شکل 3-36 قرآن خطی شماره 63، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری........................................................................................................................ 120
شکل 3-37 قرآن خطی شماره 2371، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری................................................................................................................. 121
شکل 3-38 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 70، تاریخ کتابت: 581 هجری قمری................................................................................................................................ 121
شکل 3-39 قرآن خطی شماره 378، تاریخ کتابت: قرن6 هجری قمری............................................................................................................................. 122
شکل 3-40 قرآن خطی شماره 56، تاریخ کتابت: سال 535 هجری قمری........................................................................................................................ 123
شکل 3-41 قرآن خطی شماره 59، سال 593 هجری قمری................................................................................................................................................ 123
شکل 3-42 قرآن خطی شماره 84.............................................................................................................................................................................................. 124
شکل 3-43 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 24، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری...................................................................................................................... 125
شکل 3-44 قرآن خطی شماره 4649، قرن ششم هجری قمری.......................................................................................................................................... 125
شکل 3-45 قرآن خطی شماره 29، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری.........................................................................................................................126
شکل 3-46 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 4357، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری................................................................................................................. 127
شکل 3-47 قرآن خطی شماره 2691، تاریخ کتابت: قرن ‎۶‎ هجری قمری......................................................................................................................... 128
شکل 3-48 قرآن خطی شماره 2224، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجری قمری..........................................................................................................................129
شکل 3-49 قرآن خطی شماره 4640، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری...................................................................................................................130
شکل 3-50 قرآن خطی شماره 63، قرن پنجم هجری.............................................................................................................................................................131
شکل 3-51 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 3060، تاریخ کتابت: سال 464 هجری قمری، کاتب: عثمان بن الحسین الوراق الغزنوی..................................... 133
شکل 3-52 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 4680، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجری قمری، کاتب: محمد بن عثمان ‌بن حسین وراق غزنوی.................................134
شکل 3-53 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 4680، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجری قمری، کاتب: محمد بن عثمان ‌بن حسین وراق غزنوی.................................135
شکل 3-54 قرآن خطی شماره 184، تاریخ کتابت: قرن ‎۶‎ هجری قمری............................................................................................................................ 126
شکل 3-55 قرآن خطی شماره 2261، تاریخ کتابت: سال 585 هجری قمری.................................................................................................................. 137
شکل 3-56 قرآن خطی شماره 2261، تاریخ کتابت: سال 585 هجری قمری، کاتب: احمد بن محمد راوندی..........................................................137
شکل 3-57 قرآن خطی شماره 2261، تاریخ کتابت: سال 585 هجری قمری....................................................................................................................138
شکل 3-58 قرآن خطی شماره 55، قرن ششم هجری قمری................................................................................................................................................138
شکل 3-59 قرآن خطی شماره 34، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری........................................................................................................................140
شکل 3-60 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 28، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری........................................................................................................................140
شکل 3-61 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 23، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری........................................................................................................................141
شکل 3-62 قرآن خطی شماره 1856، تاریخ کتابت: قرن ‎۶‎ هجری قمری......................................................................................................................... ‎142
شکل 3-63 قرآن خطی شماره 78، تاریخ کتابت: سال 647 هجری قمری.........................................................................................................................143
شکل 3-64 پروژه - ریسرچقرآنی شماره: 1732، اواخر قرن ششم اوایل قرن هفتم هجری.............................................................................................................144
شکل 3- 65 قرآن خطی شماره 414، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری...........................................................................................................................150
شکل 3-66 قرآن خطی شماره 957، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری.............................................................................................................................150
شکل 3- 67 قرآن خطی شماره 1922، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری........................................................................................................................151
شکل 3- 68 قرآن خطی شماره 141، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری...........................................................................................................................151
شکل 3-69 قرآن خطی شماره 141، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری.............................................................................................................................152
شکل 3- 70 قرآن خطی شماره 319، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری.......................................................................................................................... 153
شکل 3-71 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 4319، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری.........................................................................................................................154
شکل 3- 72 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 4319، تاریخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجری قمری........................................................................................................................155
شکل 3- 73 قرآن خطی شماره 1469، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری.........................................................................................................................155
شکل 3- 74 قرآن خطی شماره 1468، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری.........................................................................................................................156
شکل 3- 75 قرآن خطی شماره 621، قرن هفتم هجری قمری.............................................................................................................................................157
شکل 3- 76 قرآن خطی شماره 464، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری............................................................................................................................158
شکل 3- 77 قرآن خطی شماره 464، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری.......................................................................................................................... 159
شکل 3- 78 قرآن خطی شماره 474، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری...........................................................................................................................160
شکل 3- 79 قرآن خطی شماره 613، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری..........................................................................................................................160
شکل 3- 80 قرآن خطی شماره 1468، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری.........................................................................................................................161
شکل 3- 81 قرآن خطی شماره 670، تاریخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجری قمری............................................................................................................................162
شکل 3- 82 قرآن خطی شماره 141، تاریخ کتابت: سال 758 هجری قمری.....................................................................................................................163
شکل 3- 83 قرآن خطی شماره 293، تاریخ کتابت: سال ‎۷۳۷‎ هجری قمری، کاتب: محمد بن یوسف (سیدالخطاط) آباری..................................163
شکل 3- 84 قرآن خطی شماره 255، تاریخ کتابت: سال 758 هجری قمری، کاتب: عبدالهی مروارید........................................................................164
شکل 3-85 قرآن خطی شماره 2183، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری..................................................................................................................170
شکل 3-86 قرآن خطی شماره 211، قرن نهم هجری..............................................................................................................................................................170
شکل 3-87 قرآن خطی شماره 252، قرن هشتم هجری قمری.............................................................................................................................................171
شکل 3-88 قرآن خطی شماره 663، تاریخ کتابت: سال ‎۸۰۱‎ هجری قمری.......................................................................................................................172
شکل 3-89 قرآن خطی شماره 663، سال 801 هجری...........................................................................................................................................................172
شکل 3-90 قرآن خطی شماره 314، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری.....................................................................................................................173
شکل 3-91 قرآن خطی شماره 210، تاریخ کتابت: قرن ‎۹‎ هجری قمری.............................................................................................................................174
شکل 3-92 قرآن خطی شماره 215، تاریخ کتابت: سال 837 هجری قمری..................................................................................................................... 175
شکل 3-93 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 416، تاریخ کتابت: قرن نهم هجری قمری.........................................................................................................................176
شکل 3-94 قرآن خطی شماره 211، تاریخ کتابت: قرن نهم هجری قمری.........................................................................................................................177
شکل 3-95 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان..............................................................................................178
شکل 3-96 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان، تاریخ کتابت: سال ‎۸۳۷‎ هجری قمری........................179
شکل 3-97 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان، تاریخ کتابت: سال ‎۸۳۷‎ هجری قمر.ی.......................180
شکل 3-98 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن امیر تیمور ............................180
شکل 3-99 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن امیر تیمور ............................181
شکل 3-100 پروژه - ریسرچقرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن امیر تیمور .........................182
شکل 3-101 قرآن خطی شماره 280، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری.................................................................................................................183
مقدمههنرهای شکلی و تزئین از قدیمالایام در بین هنرمندان رواج داشته است. با ظهور اسلام زمینه رشد و شکوفایی هنر آراستن و تذهیب کتب دینی، نقاشی و مصورسازی مساجد فراهم شد. از آنجا که محور همه هنرها، توجه و تأثیرپذیری از قرآن بوده است؛ لذا اهمیت تزئین و زیبایی قرآن مجید موجب افزایش فعالیت هنرمندان گردید و خوشنویسی را که یکی از هنرهای کلیدی دوره اسلامی است، شکوفا کرد. اعجاز کلام قرآن و تقدس و اولوهیت آن موجب شد که هنرمندان در جهت زیبا ساختن حروف به طوریکه بیننده را مسحور خود سازند، گام‌های مؤثری بردارند.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب به ندرت صورت میگرفت و نقوش به کار رفته در آن از تجرد کافی برخوردار نبود. این شاخه هنری کمتر به صورت منفرد مورد توجه قرار گرفت و بیشتر درخدمت سایر هنرهای اسلامی بود. به عبارت دیگر تذهیب در وجه کلی خویش مکملی بر خطاطی بود که از قرون اولیه هجری در کنار خوشنویسی، به اشاعه فرهنگ غنی اسلامی پرداخت.
هنر تذهیب قرآن رشدی محدودتر از خط داشت زیرا نگارش متن قرآن خود مستقیماً آن را طلب نمی‌کرد. بهعلاوه ترس از اضافه شدن هر عنصر زائدی به متن قرآن، تذهیب را محل تأمل قرار می‌داد. با قطع و اطمینان می‌توان گفت همین ترس توأم با احترام بود که جریان رشد تذهیب را دقیقاً در مجاری صحیحی سوق داد و نیل به آن نتیجه‌ای را تضمین کرد که همگان بر صحت‌ حیرت‌آورش متفق‌القولند. به بیان دیگر خود قرآن دارای مجال‌هایی است که مذهب را برای افزودن عناصر و آرایهها تحریک می‌کرد. به استناد آثار به جای مانده در قرآنهای خطی، سرلوحه سوره و فاصله میان آیات شاخص‌ترین و اولین مکانهایی بودند که قابلیت تزئین یافتند. در ابتدا، این تزئینات شامل کتیبه بسیار ساده عنوان سوره و عدد آیات، به خط کوفی، بدون نقطه و اعراب بوده که با قلم زر و تحریر مشکی نوشته میشده است اما بهتدریج و همزمان با تغییراتی که در زمینه خط صورت گرفت تذهیب نیز دچار تحولاتی شد که با خط تغییر یافته هماهنگی کامل داشت و به آرایش کتب خطی غنا و شکوه بیشتری میداد.
به نظر میرسد اولین موضع تزئین سرسورهها بودهاند. سرسورهها محلهایی بودند که مذهبان آنها را با استفاده از اشکال هندسی، ستارگان، گل و بوته، شاخهها و برگها، انواع ترنج و غیره و با استفاده از رنگهای طلا، لاجورد، شنگرف، سبز و نقره، تزئین و تذهیب میکردند.اهمیت تذهیب در کتابآرایی و بهویژه نقش اثرگذار آن در تزئین سرسورهها تا بدان جاست که معمولا در بررسی و تعیین تاریخ آثار میتواند بهعنوان مهمترین فاکتور ارزیابی نسخههای قرآنی، مورد استفاده قرار گیرد. چرا که این امر در قرآنهای بدون تاریخ کمک میکند تا با قطعیت بیشتری درباره تاریخ احتمالی قرآنها نظر دهد. لذا در این پژوهش سرسورهها بهعنوان شاخصترین مکان برای نشان دادن این نقوش مد نظر قرار گرفته تا به مطالعه سیر تحول آنها در چهار دوره صدر اسلام و عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری بپردازد و در نهایت با توجه به طرحهای معرفی شده میتوان شباهتها و تفاوتهایی را در نحوه کاربرد و شکل و تزئین آنها استخراج کرد. برای این منظور یک جمعبندی کلی از سرسورههای این دورههای تاریخی، میتوان به درک بهتری از اشتراکات و افتراقات موجود میان آنان رسید.
نگاهی به سیر تحول تذهیب در قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی و مکاتب عمده صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی و تیموری گویای ارتباط تنگاتنگ بین تحولات باطنی در اندیشه اسلامی و نقوش تذهیب ایرانی اسلامی است که موجب سیر صعودی تعمیق در این زمینه هنری در روند تاریخی شده است، تا به آن حد که نقوش و رنگها به تدریج از سطح به عمق ارتقا یافته و از ساحت طبیعت به فوق طبیعت معنا مییابند و این اتفاق به دلیل قدم گذاشتن در عرفان و اندیشه اسلامی است.
فصل اول
کلیات پژوهش

1-1- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مسالهسلسههای تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، از نظر موقعیتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری در تاریخ ایران اسلامی، از ادوار مهم اسلامی محسوب میشوند. در این پژوهش مروری بر سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی در این دوران تاریخی میباشد.
در سدههای آغازین حاکمیت اسلام، هنر کتابآرایی شامل کتابهای مذهبی و بهخصوص کلامالله مجید بوده و آرایش کتابها مشتمل بر نقوش هندسی و غیرهندسی میباشد که در سرفصل سورههای مبارکه قرآن، لا به لای سطور و در حاشیه صفحات با واژه تخصصی تذهیب ترسیم میشده است.
تذهیب و ترسیم کتاب از سدههای نخستین در جهان اسلام رواج داشت، اما پس از فتوحات مغول در ایران سرعت و شتاب بیشتری یافت. نمونههای باقی مانده نشان میدهند که در هنر کتابآرایی چند گونه هنر از جمله تحریر (خطاطی)، تذهیب، تصویر (نگارگری)، و تجلید (جلدآرایی) در هم ترکیب شده بود. عدم رغبت هنرمندان اسلامی به تقلید از طبیعت، تاکید بر مفاهیم ذهنی و نمادین، چکیدهنگاری و نقشمایههای تزئینی از ویژگیهای شکلی مشترک این نقوش میباشد.
از آنجا که هنر تذهیب در آرایش کلامالله مجید بیشتر مورد استفاده قرار میگرفت و دارای بار معنایی غنی اسلامی بود لذا تذهیب قرآنهای مختلف در طول تاریخ تا دوره معاصر مورد مطالعه قرار گرفت و ویژگیهای قومی، ساختاری و ترکیببندی آنها تحقیق گردید.
تاکنون بیشتر بررسیها و تحقیقات صورت گرفته درخصوص تذهیب قرآن بهصورت کلی بوده است، به شکل اختصاصی در زمینه سرسورهها کار خاصی انجام نگرفته و اگر مطلبی هم نوشته شده، نقیصههایی داشته است. اما شناخت هرچه بیشتر این هنرها منوط به پرداختن به جزئیات، توصیف ویژگیها و در کنار هم بررسی کردن آنها میباشد. لذا در این تحقیق سعی بر آن بوده که با توجه به احساس نیاز برای پرداختن به چنین موضوعی و شناسایی بهتر شاخصههای هنری قرآن، با توصیف نقوش در دورههای مختلف تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، ویژگیهای شکلی و تذهیبهای این دوران و همچنین دلایل بهکارگیری سرسورهها در این کتب قرآنی مشخص گردد.
بر این اساس، پژوهش حاضر ضمن بررسی شرایط تاریخی، فرهنگی و هنری، به اهمیت جایگاه کتابآرایی قرآن در پنج دوره صدر اسلام، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری (از سدههای اول تا نهم ه.ق) پرداخته و با توجه به اینکه تاکید اصلی بر توصیف نقوش تذهیب و همچنین نحوه استفاده از سرسورهها و تاثیرات آنها درشکلگیری هنرهای قرآنی است و سیر تحول تذهیب سرسورههای برخی از نسخههای نفیس مصور ایرانی موجود در آستان قدس رضوی مشهد را مورد بحث و تفحص قرار داده است و بدان جهت که خط و خوشنویسی نیازمند شرحی وسیعتر میباشد، لذا برای پرهیز از ارائه مطالب تکراری، به مفاهیم گستردهای چون تاریخچه خط و کتابت و ... چندان پرداخته نشده است.
روش این تحقیق با استفاده از منابع کتابخانهای و موزه ای (موزه آستان قدس رضوی) میباشد و تصاویر مورد نیاز برای توصیف آثار، به صورت میدانی از کتابخانهی آستان قدس رضوی گردآوری شده است.
1-2- پرسشهای پژوهش1- چه ویژگیهای بصری و هنری در سرسوره قرآنهای آستان قدس رضوی در دوران صدر اسلام تا تیموری وجود دارد؟
2- این سرسورهها میتواند ما را در شناسایی بهتر و بیشتر سیر تحول تذهیب، کتابآرایی و گسترش تکنیکهای جدید یاری کند؟
3- ساختار فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی در پیدایش و شکلگیری سرسورهها تأثیری داشته است؟
1-3- فرضیههای پژوهشبه نظر میرسد نقوش تذهیب سرسورهها در قرآنهای مجموعه آستان قدس، از ویژگیهای بصری حاکم بر مکتب کتابآرایی دوران خود برخوردار بودهاند. سیر تحول سرسورهها به زمان انجامشان بستگی دارد و نسبت به موقعیت فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی هر زمان تکنیک ساخت آنها نیز تغییر کرده و نوع سیاستهای مملکتداری، شعبه مذهبی، علایق و سلایق حاکمان و درجه اهمیت دادن آنها به فرهنگ و هنر و ... هریک از این حکومتها دخالت مستقیمی در تربیت هنرمندان تذهیبکار و خطاطان آن زمان داشته است.
به نظر میرسد آرایههای تزئینی نقش و رنگ در سرسوره قرآنها ابزارهای مناسبی جهت شناسایی هنرهای قرآنی در دوران مورد مطالعه میباشند.
به نظر میرسد شرایط سیاسی و اجتماعی مناسب در کنار حمایت مادی و معنوی، فراهم ساختن محیط آموزش و فعالیت، بستر مناسبی برای خلق آثار هنری و پیشرفت همه جانبه آنها مهیا میکند.


1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهشاگر به صورتی دقیق به تذهیبهای دوران مختلف نگاه کنیم، حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی قدم های اولیه را طی کرده و رونق چندانی نداشته است، با نفوذ اسلام در ایران جانی تازه یافته و آذین کردن قرآنها و کتب دینی و ادبی را به همراه داشت.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بود و نقوش به کار رفته از تجرد کافی برخوردار نبوده است. اما از قرن چهارم هجری به بعد- که تقریبا هنر اسلامی شکل مشخصی به خود گرفت و اندک اندک رشد کرد- اکثر نقوش تزئینی در سطوحی که به شدت تجرید شده و با تخیل و ذهن خلاق هنرمند درهم آمیختهاند، مصور گشت، به شکلی که در دورههای اولیه اسلامی، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری؛ هنر تذهیب از رشدی تکاملی برخوردار شد.
وجود ویژگیهایی متعدد از جمله قدمت، تنوع، غنای نقش و رنگ، ظرافتها و ریزهکاریها، منحصر به فرد بودن و ... در مکاتب مذکور سبب شد تا پژوهش حاضر به منظور دستیابی به ویژگیهای هنری و شاخصههای تذهیب، وجوه تشابه و تفارق نقش و رنگ را مد نظر قرار داده و با توجه به غنای منابع و مآخذ، بهویژه کثرت مصاحف شریفه و نسخههای خطی نفیس در گنجینه مخطوطات موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، منتخبی از سرسورههای قرآن را بررسی و به شناسایی و تجزیه تکنیکی آنها بپردازد.
1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهشدر مطالعات و بررسیهای صورت گرفته در مراکز و سازمانهای مختلف مانند کتابخانه دانشگاه سوره، کتابخانه فرهنگستان هنر، کتابخانه آستان قدس مشهد، سایتهای مختلف اینترنتی و ... به منظور دست یافتن به مباحث نظری و تحقیقات انجام شده پیرامون موضوع این پژوهش، مشخص گردید که در زمینه خط و تذهیب و کتابآرایی قرآن کریم کتابها و مقالات نسبتا زیادی نوشته شده است، اما در مورد سرسورهها و سیر تحولشان در جهان اسلام کتابی در ایران موجود نمیباشد و آنچه هست تعدادی پروژه - ریسرچ، مصاحبه و چند نمونه پایاننامه بوده که با موضوع این رساله هم سو میباشد که اهم آنها به قرار زیر است:
1- برزین، پروین (تیر و مرداد 1345)، نگاهی به سابقه تاریخی کتابت قرآن، هنر و مردم، شماره 45 و 46. در این پروژه - ریسرچبه تاریخچه خط و همچنین روند تغییرات و ویژگیهای آن و تذهیب از صدر اسلام تا دوره تیموری بهصورت کلی پرداخته شده است.
2- شایستهفر، مهناز (اردیبهشت 1388)، خط و تذهیب در قرآنهای ایرانی موزه ملی، بخش اسلامی سدههای هفتم - دوازدهم / اول – ششم، کتاب ماه هنر، شماره 128. این پروژه - ریسرچبررسی ویژگی‌های خطی و تذهیبی قرآن‌های موجود در موزه‌ ملی ایران است و به تحلیل و بررسی خطوط و شیوه تذهیب به کار رفته در قرآن‌های سده‌های اولیه می‌پردازد.
3- شایستهفر، مهناز (بهار و تابستان 1388)، کتابت و تذهیب قرآنهای تیموری در مجموعههای داخل و خارج، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی، سال پنجم، شماره 10. در این پروژه - ریسرچکوشش شده پس از بررسی شاخصههای هنر کتاب آرایی، برخی از نسخههای ارزشمند و نفیس قرآنی تیموریان و نیز با در نظر گرفتن مشکلات دسترسی به نسخ تیموری در مجموعههای داخل و خارج، اعم از کتابخانهها و موزهها مورد بررسی قرار گیرد.
4- شایستهفر، مهناز (اسفند 1389)، خط و تذهیب در نسخ خطی قرآنی قرون اول تا ششم / هفتم تا دوازدهم در کتابخانه کاخ گلستان، کتاب ماه هنر، شماره 150. در این پروژه - ریسرچنسخه‌های خطی موجود در کتابخانه‌ کاخ موزه گلستان با توجه به نوع خط و تذهیب قرآن‌های سده‌های اولیه‌ (هفتم تا دوازدهم/ اول تا ششم)، مورد بررسی‌ قرار گرفته است و همچنین به بررسی ویژگیهای خاص موجود در قرآنهای آنجا پرداخته شده است.
5- افروند، قدیر (دی ماه 1373)، قرآنهای خط کوفی ایران، میراث جاویدان، سال دوم، شماره 8. در این پروژه - ریسرچنویسنده به بررسی کلی سیر تحول قرآنهایی که با خط کوفی نوشته شده، پرداخته است. همچنین مختصری در مورد تذهیب و نقوش این قرآنها نیز صحبت شده است.
6- معتقدی، کیانوش (مهر و آبان 1387)، شکوه خوشنویسی و تذهیب در مکتب شیراز (سدههای هشتم و نهم هجری)، آئینه خیال، شماره 10. در سده هشتم و همزمان با حکومت ایلخانان مغول در ایران، شیراز که از حملات‌ مغولان در امان مانده بود، محیط امنی برای ادامه سبک کهن کتاب‌آرایی ایرانی بود،که نوآوری‌های چندی نیز به آن‌ افزوده گردید. در این پروژه - ریسرچبه بررسی اجمالی سیر تحولات هنر خوشنویسی و تذهیب و نیز هنرهای وابسته- همچون کاغذسازی، صحافی‌ و تجلید- در گستره هنر "کتاب‌آرایی" پرداخته شده است.
7- سلیمی نمین، هاجر (زمستان 1388)، کتابت و تذهیب در قرآنهای چهار قرن اولیه اسلام، هنرهای زیبا، هنرهای تجسمی، شماره 40. در این پروژه - ریسرچنویسنده به بررسی ریشههای شکلگیری کتابت و تذهیب از اوایل تشکیل حکومت اسلامی پرداخته است و نتیجهگیری شده که از آنجایی که ترنج، اسلیمی، شمسه و ... که از اصیلترین نقشههای تذهیب قرآن هستند، همگی از طبیعت الهام گرفتهاند. زمانی که این نقوش در کنار آیات قرآن گرفتهاند به لحاظ بصری، از خطی که در آن عرصه ظهور خود را تجربه کردهاند، تاثیر پذیرفتهاند و از آنجایی که خطوط سبکهای عباسی بسیار به ترسیم نزدیک بودهاند، تذهیب در فرمهایی بسیار نزدیک به اشکال هندسی خود را نشان داده است.
8- کاظمی، سامره (فروردین و اردیبهشت 1385)، سیر تحول کتابت قرآن تا سده هشتم هجری (دوره ایلخانی)، کتاب ماه هنر، شماره 92 و 91. در این پروژه - ریسرچبه طور خلاصه به بررسی سیر تحول کتابت قرآن، طی دوران اسلامی تا پایان دوره ایلخانی پرداخته و اجزاء و عناصر تشکیلدهنده کتابت قرآن، چون خط و خوشنویسی، تذهیب، رنگ، صفحهآرایی، کاغذ، صحافی و تجلید و ابزارهای کتابت همراه با سیر تحول و تکامل آنها تا پایان دوره ایلخانی مورد بررسی قرار میگیرد.
9- زارعی مهرورز، عباس (تابستان 1373)، بر کرانه ادب و هنر تذهیب: سیر تاریخی هنر تذهیب، میراث جاویدان، شماره 6. در این پروژه - ریسرچتعریف تذهیب و اقسام آن، اصطلاحات تذهیب، تاریخ و سبکهای مختلف تذهیب از صدر اسلام تا دوره صفوی به صورت خلاصه مورد بررسی قرار گرفته است.
10- احمدزاده، سعادت (تابستان 1380)، تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران، فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات دوره 12، شماره 2. دراین پروژه - ریسرچبه بررسی مختصری از مکتبهای تذهیب و تاریخ هنر کتاب آرایی ایران از صدر اسلام تا دوره معاصر پرداخته شده است.
پایاننامهها:
1- تفرشی، محمد (1388)، بررسی هنر تذهیب در قرآنهای سدههای نخستین قرن اول تا قرن چهارم هجری، پایاننامه کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، تهران، دانشکده هنرهای زیبا. در این پایاننامه سرسورههای قرآنهای دورههای صدر اسلام تا قرن چهارم هجری مورد تحقیق قرار گرفته و ویژگی هرکدام از این دورهها به تفکیک ارائه شده و برای هر دوره تصاویری از سرسورههای قرآنهای داخل و خارج از کشور به طور نمونه آورده شده است.
2- قندهاریون، مریم (1389)، بررسی و توصیف تصویری نقش و رنگ در سه نسخه قرآن کریم (فاتحهالکتاب سه نسخه قرآن تیموری، صفوی و قاجار از گنجینه نفایس نسخ آستان قدس رضوی)، پایاننامه کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران. در این پایاننامه سه نسخه از صفحه فاتحهالکتاب موجود در موزه آستان قدس رضوی از نظر نقش و رنگ با یکدیگر مقایسه شده است. در فصل اول کلیاتی در مورد سه دوره تیموری، صفوی و قاجار (در مورد تاریخچه، فرهنگ و هنر و کتابآرایی) قرآنهای این دوران بررسی شده است. در فصل دوم به پژوهش در مورد نقش و رنگ در کتابآرایی قرآن در این سه دوره تاریخی مورد مطالعه قرار گرفته است و در نهایت در فصل سوم، سه نمونه به صورت تطبیقی و توصیفی از این دوران مورد بررسی واقع شده است.
3- محمد اسماعیل، مصطفی (1388)، بررسی و جمعآوری سرسورهها، گلآیهها، علامات حزب و جزء در قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی، پایاننامه کارشناسی، تهران، دانشگاه سوره. در این پایاننامه به جمعآوری سرسورهها، علامات حزب و جزء قرآنی موجود در تمام موزهها و مجموعههای ایران همت گماشته است.
1-6- روش و فنون اجرایی پژوهشروش پژوهش در این پایاننامه تاریخی- توصیفی است که بر پایه استدلالهای توصیفی و ارائه جدول آماری میباشد. ابزار و شیوههای گردآوری اطلاعات از طریق فیشبرداری و جمعآوری شکلی نمونههایی از آثار هنرهای تزئینی در موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی (ع) و روش تحقیق به صورت کتابخانهای میباشد.
1-7- معرفی جامعه آماری و نمونههامورد تحقیق این رساله مجموعه قرآنهای موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوران صفوی میباشد که با توجه به تعداد بسیار زیاد این نسخ، شماری از آنها به عنوان نمونه مورد مطالعه قرار گرفت. روش گردآدوری جامعه آماری به شیوه انتحابی بوده و با در نظر گرفتن نمونههای در دسترس از سوی آستان قدس که به دلیل مسائل امنیتی تعداد محدودی را شامل میشود، 4 نمونه از دوره صدر اسلام و دوره عباسی، 25 نمونه از دوره سلجوقی، 25 نمونه از دوره ایلخانی و 17 نمونه از دوره تیموری انتخاب گردیده است.
1-8- محدودیتهای پژوهش
از آنجاییکه موضوع این پژوهش بررسی و مطالعه سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی (ع) بوده و این قرآنها جزء نفایس موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی محسوب میشوند، لذا بخش عمدهایی از این آثار به علت مسائل امنیتی و حفاظتی، قدمت و حساس بودن شرایط نگهداری آثار خطی در مخزن موزه نگهداری میگردند و لذا این شرایط سبب شده که نسخ خطی به راحتی در اختیار دانشجویان و محققین قرار داده نشود. در نتیجه در طی مطالعه سیر تحول سرسورههای قرآن توصیف آثار این پژوهش امکان عکسبرداری و مشاهده مستقیم همه آنها امکانپذیر نبوده و از روی تصاویر آنها مطالعه و توصیف شده است.
در طی انجام پژوهش حاضر، این موانع و همچنین به تبع آن، عدم در دسترس بودن منابع مکتوب، از جمله محدودیتهایی بوده که تا حدودی رساله را تحت تاثیر قرار داده و مسیر محقق را دشوارتر نموده است.

فصل دوم
بررسی هنر کتابآرایی قرآنهای آستان قدس از صدر اسلام تا دوره صفوی

2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجینه قرآن» آستان قدس رضویبیش از چهارده قرن از نزول قرآن مجید بر پیامبر بزرگ اسلام میگذرد. قرآن منبع اصلی و اساسی دین، ایمان، اندیشه هر مسلمان، بخشنده حرارت، معنی، حرمت و روح به زندگی اوست.
«این کتاب تمدن‌ساز و کلام وحی آنقدر مورد توجه بوده و هست که موجب شده در دوره‌های مختلف از مناظر و مرایای گوناگون مورد توجه تمامی اقشار جامعه اسلامی قرار گیرد. به گونهای که علماء تمام همتشان را در پژوهش و بیان مفاهیم قرآن به کار بردند و هنرمندان هم به فراخور خود کوششان بر این بوده که این کتاب به نهایت جمال برسد» (آصف فکرت، 1363: 12-9).
کتاب آسمانی قرآن کریم در طول تاریخ همواره محور اندیشه و عمل مسلمانان بوده است. «مسلمانان در فکر، عقیده، رفع مشکلات فردی و اجتماعی خود به این کتاب مقدس مراجعه میکردند. قرآن مجید اصیلترین و مهمترین منبع مطالعاتی و پژوهشی اسلامی است که از آغاز نزول تا کنون، مسلمانان به تعلم و تعلیم آن پرداخته و بر این اساس علوم و فنون مختلفی را گسترش دادهاند» (فرهمندنژاد، 1389: 94).
«مسلمانان، نسخههایی نفیس از این کتاب مقدس و آسمانی را در طی قرون و اعصار همچون جان شیرین، گرامی داشته و امروز در کتابخانهها و موزههای بزرگ جهان صدها هزار کتاب و قرآن خطی وجود دارد که نشاندهنده تلاش فکری خردمندان و دانشوران در سدههای گذشته بوده است. از آنجا که قرآننویسی بیش از هزار و چهارصد سال قدمت دارد، بخش عظیم گنجینههای خطی را تشکیل میدهد» (فاضل هاشمی، 1389: 70).
شاید بتوان ادعا کرد که کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (منتسب به حضرت علی بن موسیالرضا (ع) (203-153 ه.ق)، یکی از قدیمیترین، نفیسترین و غنیترین خزائن فرهنگ و هنر اسلامی است که در مخزن خطی آن، نسخ فراوانی از قرآن مجید که از نظر نفاست هنری و ملاحظات تاریخی، کمنظیر بلکه عدیمالنظیر است، وجود دارد. «در میان این نسخهها، دستنویسهای منسوب به ائمه طاهرین علیهمالسلام و دستنویسهای بزرگترین خطاطان مسلمان از اعصار مختلف وجود دارد. بعضی از این قرآنها که از اطراف و اکناف جهان اسلام به وسیله رجال بزرگ و نامآور هر عهد به روضه متبرکه حضرت ثامنالائمه وقف و اهدا شده است، دارای ارزش ویژه تاریخی و نشاندهنده مراتب ارادت رجال جهان اسلام از هر فرقه و طبقه، هر بلد و منطقه به امام هشتم شیعیان است» (آصف فکرت، 1363: 12-9).
«این کتابخانه با دارا بودن بیش از شانزده هزار قرآن از دورههای مختلف تاریخی (از قرن اول تا 15 ق) بزرگترین پشتوانه فکری، علمی، فرهنگی و هنری دانشمندان و پژوهشگران و یکی از مستندترین کتابخانههای جهان اسلام است. با تحقیق و پژوهش در خصوص هریک از این دورهها به لحاظ توصیف خط، تذهیب، شیوه کتابت، معرفی کاتب، مذهب و واقف آنها، میتوان گوشهای از تاریخ هنر و تمدن ایران و اسلام را روشن کرد و قانونمندیهای حاکم بر دوران تذهیب و خوشنویسی را به منصه ظهور رسانید و به نتایج مهمی دست یافت که میتواند چراغی فرا روی پژوهشگران قرار گیرد» (فاضل هاشمی، 1389: 70).
آن‌چه در این گنجینه عظیم هنری و تاریخی، اهمیت فراوان دارد، قرآن‌ها و کتاب‌های خطی نفیسی است که از لحاظ نفاست (حسن خط، تذهیب، کتابت، کتاب‌آرایی، منحصر به فرد بودن، صنعت جلدسازی، کاغذ و مینیاتور)، از گرانبهاترین گنجینه‌های جهان‌اند.
«کتابخانه آستان قدس رضوی، شش قرن پیش با اهدای کتاب از سوی مؤمنان، طلاب علوم دینی و خیرین در جوار مرقد مطهر آغاز به کار کرد و از 1150 قمری مکان ویژهای برای آن در نظر گرفته شد. توجه جدی به سازمان و جایگاه کتابخانه از اوایل قرن 14 شمسی آغاز شد. در سال 1356 به ساختمان جدیدتر و وسیعتری در طبقه فوقانی موزه آستان قدس منتقل گردید. بنای ساختمان باشکوه کنونی از 1360 آغاز و در 1372 در مساحت 30000 مترمربع به پایان رسید» (آل رضا امیری، 1381: 15)
موزههای آستان قدس رضوی دارای یازده گنجینه گوناگون است. «گنجینه قرآن و نفایس» یکی از این مجموعههاست که ساختمان آن، بیست و دوم بهمن ماه 1364 در دو طبقه به مساحت هر طبقه 400 متر مربع فضای نمایشی، افتتاح گردید. در سال 1373 طبقه همکف این ساختمان به «گنجینه هدایای مقام معظم رهبری» اختصاص یافت و طبقه اول به «گنجینه قرآن و نفایس» اختصاص داده شد. فضای نمایشی این گنجینه در سال 1389 به 800 مترمربع افزایش یافت.
اهمیت گنجینه قرآن و نفایس، بیشتر به دلیل وجود قرآن‌های نفیس و با ارزش منسوب به ائمه اطهار علیهم‌السلام، از جمله امام علی، امام حسن، امام حسین، امام سجاد و امام رضا است که به خط کوفی اولیه بر روی پوست آهو کتابت شدهاند. تعداد این قرآنها در کتابخانه آستان قدس رضوی به حدود 100 نسخه میرسند و از لحاظ تنوع خطوط کوفی در جهان کمنظیرند.
آثار گنجینه قرآن و نفایس، مربوط به قرون نخستین اسلامی تا قرن 14 هجری قمری است. در این گنجینه، در مجموع 76 قرآن خطی، 8 برگ از قرآن بایسنقری، یک برگ از قرآن به خط پیرآموز، ... در معرض دید عموم گذاشته شده است. قرآن‌های به نمایش درآمده، با خطوط زیبایی چون ثلث، نسخ، رقاع و ... کتابت گردیده و مزین به هنر تذهیب می‌باشد.
قرآنهای منسوب به دست خط مبارک ائمه طاهرین از مفاخر این گنجینه عظیم میباشند که اکثرا توسط شاه عباس اول صفوی به آستان قدس رضوی اهداء شده است. قرآنها به ترتیب تاریخی به نمایش گذاشته شدهاند و میتوان سیرتحول خط و تذهیب را در آنها مشاهده نمود.
طبق گفته محمد مهدی زاهدی: "مصاحف و جزوات قرآنی فوقالعاده نفیس به خط کوفی دوره تکامل و متحول و به شیوه ایرانی و تزئینی، مکتوب در سدههای سوم، چهارم و پنجم هجری، از قبیل پروژه - ریسرچهای قرآنی وقفی کشواد بن املاس در سال 327، ابن سیمجور در 383، ابن کثیر در 393، مجموعه 30 جزء قرآن فوقالعاده نفیس به خط و تذهیب عثمان بن وراق غزنوی در 464 هجری و ... در این گنجینه وجود دارد که در نوع خود منحصر به فرد میباشند" (فاضل هاشمی، 1389، 53).
قرآنهای خطی مربوط به قرون اول تا دوره تیموری تعداد قابل ملاحظهای را تشکیل دادهاند که در این پژوهش به توصیف تزئینات و معرفی برخی از قرآنهای این دوران خواهیم پرداخت.
2-2- نظریههای مختلف در مورد هنر اسلامی و ویژگیهای مرتبط با آناز جمله وقایع مهم تاریخ، ظهور ادیان الهی است که هریک از این ادیان، منشاء تحولات بسیاری در زندگی بشر گشتهاند. نتایج این تاثیرگذاری در شکلگیری و فراز و نشیب بسیاری از هنرها مشهود است. قدرت معنوی ادیان در بسیاری از هنرها تجلی یافته و سبب شکوهمندی غیرقابل توصیفی در آنها شده است.
تمدن پرشکوه اسلامی از نخستین ایام شکلگیری خود، چنان ارزشی برای مقوله هنر قائل شد که پس از چندی تمدن تازه شکلگرفته، ویژگیهای خاص هنری خود را در معرض نمایش عام قرار داد و هنر اسلامی از شرقیترین قلمرو تا غربیترین آن خود را به تماشا نهاد.
هنر اسلامی نشانگر هنری است که دارای سبک و سیاقی بیهمتاست چرا که در بیان قصد و آهنگ خویش به وحدت و یگانگی دست یافته است. از اینرو هنرهای تمامی سرزمینهای اسلامی دارای وجنات و شاکلههای مشترکی میباشند بهطوریکه این هنر بینظیر را از هنرهای سایر سرزمینها ممتاز میسازند.
«هنر اسلامی هنری روحانی و معنوی است که سمت و سوی الهی و نگاهی ماورائی به جهان و دنیای مادی دارد. هنری برخاسته از باور اسلامی است و هنرمند مسلمان با چنین باوری به خلق اثر هنری میپردازد» (شادقزوینی، 1382: 61).
«حرمت و عظمتی که کتاب خدای سبحان نزد مسلمانان داشت، باعث آمد تا هنرمندان مسلمان همه یافتههای زیباییشناسی و احساسات نوآوری هنریشان را در کنار احکام متعالی و بلند قرآن کریم به کار گیرند و از جمع آنها نگارخانهای به وجود آوردند که از یک سو نماینده و دلیل الهی برای رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی باشد و از دیگر سو نمودار و جلوهگاه هنر اسلامی. بنابراین قرآن کریم، در سیر تحول و تطور هنر تذهیب اسلامی تأثیری بهسزا و درخور گذارده است» (مجذوب، 1374: 27-23).
«این هنر، گاه با خلق صورت‌های جدید و گاه با بهرهگیری از تصاویر و فرم‌های هنری گذشته همچون ایران باستان و ایران قبل از اسلام و با نگرش و معنابخشی مجدد به آنها به پیریزی فرهنگی بس غنی و شکوفا در تمدن اسلامی پرداخت» (تشکری، 1390، 14).
هنرمندان اسلامی، از صدر اسلام از شیوه کار هنرمندان سرزمینهای فتح شده بهره برده و از هنر ساسانی، هندی و روم متأثر شدند؛ ولی آثار خود را با حال و هوای تازهای پدید آوردند. هنرمندان مسلمان در زمان خلافت امویان، مستقیما زیر نفوذ هنر بیزانسی قرار گرفتند و با تغییر محل خلافت از دمشق به بغداد که در مجاورت تیسفون قرار داشت؛ نفوذ هنر ایرانی در هنرمندان مسلمان به خوبی پدیدار گشت.
بنابراین زیربنای هنر اسلامی از یک طرف بر اساس جهانبینی مذهبی عقاید اسلامی پایهریزی شده -که تقریبا در همه کشورهای اسلامی یکسان است- و از طرف دیگر بر پایه سنتها، تمدنها و فرهنگهای ملی ـ باستانی، سلایق و تمایلات قومی ملتها شکل گرفته است. همین سنتها و سلیقههای مختلف ملی در شیوه اجرا و نوع ایجاد شاخههای هنر اسلامی تنوع به وجود آورده است و ویژگیهای زیباشناسی این هنر در دورهها و مکاتب مختلف نیز دستخوش تغییر و تحولات شده است. هنر اسلامی بارزترین نمود تجلی یک تمدن اصیل و پرمایه است که غالبا از دیدگاه سایر تمدنها و فرهنگها دارای اصول و مبانی اسرارآمیز و رمزآلود میباشد. هنرمند مسلمان با کاربرد خیرهکننده رنگ و خلق تعادل و ایجاد نوعی هماهنگی شکوهمند میان طرح و فرم، هنری میآفریند که از قدرت تأثیرگذاری بصری خارقالعادهای برخوردار میباشد.
هنرهای تجسمی اسلامی، به هیچ عنوان طبیعتگرا و یا واقعگرا نیست؛ بلکه کاملا با ذهنیت و تخیل هنرمند در ارتباط میباشد. هنرمند به جهان ماوراءالطبیعه نظر دارد، یعنی جهانی که با چشم سر نمیتوان بر آن نظر کرد و به این سبب هنرمند به ذهنیتگرایی و پرورش خیال خود پرداخته، هرچه بیشتر از طبیعت اشیاء خود را دور میسازد به هدف خویش نزدیکتر میشود.
«از آنجا که در اسلام همه باورها و عقاید، حول محور و اعتقاد به خداوند یگانه یعنی "توحید" دور میزند، تمام سعی و تلاش هنرمند بر آن بوده است که اثری با نظم و هماهنگی و زیبایی روحانی و پر از یاد یگانه حق خلق کند. هنرمند میبایستی از ذهن خلاق و فعالی برخوردار باشد و از دنیای ملموس و طبیعت واقعی اشیاء خود را برکنار نگاه دارد و با نگاهی عمیق، به شهودی عارفانه و اوجی ماورائی دست یابد» (شادقزوینی، 1382: 62).
الله تنها مفهومی است که قابل به تصویر کشیدن نیست؛ وجود واحدی است که در وجود خود قرار دارد. برای این‌که وجود او تام و تمام است، به همین علت، تفکرات معنوی و عرفانی در مورد اشکال تجریدی یا رموز غیر تشبیهی، لازم و ضروری به نظر می‌رسد. مرتبه هنرمند دوره جدید، این است که به تجرد پناه ببرد تا بتواند خود را مستقیماً با افکار مطلقی که هیچگونه تصویر تشبیهی ندارد بیامیزد. بیشتر هنرمندان تجریدی، ادعا می‌کنند که در ورای این آثار و اشکال، جهان دیگری نهفته است که مغایر و متمایز از جهان واقعی است. میشل سوفور می‌گوید: «هنرمند تجریدی، در ورای این شکل کلی، چیز خاصی را طلب می‌کند و زیبایی را به وجود می‌آورد که متفاوت با این چیز کلی نیست و این کلی، همان خداوند است» (پور آقاسی، 1379: 123-121).
بدین ترتیب هنرمندان اسلامی نه تنها از کشیدن و تقلید ظواهر طبیعت دوری جستند بلکه ذهنیات را جایگزین عینیات نمودند. بر همین اساس هنرمند سعی در بهوجود آوردن عناصری داشت که بتواند دنیای غیرمادی را با شیوهای خاص القاء نماید، زیرا شیوههایی که تا آن زمان در راه اجرای موضوعات غیرمذهبی به کار گرفته میشد طبعا جوابگوی فضایی ملکوتی و غیرمرئی نبود. هنرمندان اسلامی با تغییرات شگرفی که در امکانات و عناصر فضای مادی به وجود آوردند، راه را برای پیدایش الفبای غیرمادی یعنی برای القای جهانی معنوی که بیش از حد تصور هنرمند در زمان خود به نظر میرسند باز نمودند (کاشفی، 1364).
بنابراین هنر اسلامی دارای زبانی است که از احساسات و تجربیاتی که مخاطبش را تحت تاثیر قرار میدهد تشکیل یافته است. اما تمامی هنر اسلامی فقط این نیست و بسیاری از جنبههای هنری آن زمانی میتواند مورد توجه قرار گیرد که بررسی شود.
یکی از ویژگیهای هنر اسلامی که همانا کاربرد طرحهای انتزاعی، غنای تزئینی و تمایل به اجتناب از اشکال انسانی یا حیوانی است، زبان این هنر را شکل میبخشد.
«از دیگر ویژگی‌های این هنر، تأکید بر حفظ تعادل و توازن است. افلاطون می‌گوید آن چیزی زیباست که تعادل، تقارن، تعامل و توازن را در خود داشته باشد. این خصوصیات به حد کمال در هنرهای اسلامی وجود دارد.
عنصر دیگری که در هنر اسلامی اهمیت دارد، خلاء است. هنر اسلامی همیشه تهی بودن و خلاء را در خود همراه داشته است و کاملا در تقابل با شلوغی بیش از حد در غرب قرار میگیرد. هنر اسلامی از خلاء استفاده کرده تا به انسان کمک کند وجود خود را از هر آنچه که مانع شود تا حقیقت خداوند را در درون و بیرون خود دریابد، خالی کند» (نصر، 1386: 15).
حذف پرسپکتیو، ساده کردن فرم و رنگ و پیروی از رمزگرائی، استفاده از معانی رنگها و پذیرفتن منطق محدودیت رنگ، ویژگی کلی هنرهای اسلامی است که به صورت عینی و ملموس در هنر تذهیب جلوهگر شده است.
2-3- هنر کتابآراییکتابآرایی به تمامی هنرهایی اطلاق میشود که به فراخور و تناسب محتوای کتاب و در جهت تفهیم بیشتر و مطلوبتر به آرایش و تزئین کتاب میپردازد و نوعی ارزشگذاری مادی و معنوی برای کتاب بوده است. در گذشته عوامل هنری متعددی در کار تهیه نسخههای آراسته خطی به کار گرفته میشد از جمله نگارگری، تشعیر، تذهیب، ترصیع، تحریر، خطاطی، حلکاری، طلاکاری، افشانگری، ابرسازی، مرکبسازی، قطعهسازی، حاشیهسازی، دندانموشیسازی، کمندکشی، صحافی و جلدسازی. هریک از شاخههای هنر کتابآرایی در مرحلهای جداگانه به ترتیب به دست هنرمندی متخصص با عناوین کاتب، محرر، مذهب، نقاش، وصال، قطاع، معرق، تشعیرساز، مصور و مجلد و ... به انجام میرسید. بدینسان، شمار هنرمندانی که در کار پدید آوردن یک نسخه خطی مصور شرکت داشتند، چندین برابر پدیدآورندگان هر اثر هنری دیگر بود (قندهاریون، 1389). «بسیاری از محققین هنر کتابآرایی را تحت عنوان هنرهای کتاب، تقسیمبندی میکنند. به هرحال، این هنرها به هر صورتیکه تقسیمبندی شوند، جزء هنرهای مربوط به کتاب محسوب شده و از جمله عوامل تهیه و زیباسازی یک نسخه خطی به شمار میآیند» (شایستهفر، 1385: 8).
به طور کلی هنر کتابآرایی به چهار بخش تقسیم میشود: خوشنویسی، تذهیب، نقاشی و جلدسازی. همه این هنرها و فنون اهمیت داشته و در ارزشگذاری کتاب مؤثر است. از مجموعه هنرهای ذکر شده؛ خوشنویسی و تذهیب دو عامل بصری مهم در صفحهآرایی قرآنهای خطی میباشند. در این نُسخ، هنر خوشنویسی و تذهیب در همسویی واحد، کنار یکدیگر نشسته و شاهکارهای بیبدیلی را سبب شدهاند که در این میان، از خوشنویسی با عنوان مهمترین رکن نام میبرند و یکی از ارکان اصلی کتابآرایی به شمار میآید و تذهیب و طراحی صفحات را در درجه دوم اهمیت قرار میدهند.
زهرا رهنورد در کتاب‌آرایی (تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی) مینویسد: «با ظهور اسلام در ایران زمینه رشد و شکوفایی هنر کتاب‌آرایی فراهم شد، بهخصوص این‌که اهمیت تزئین و زیباسازی قرآن مجید موجب افزایش فعالیت هنرمندان گردید و خوشنویسی را که یکی از هنرهای کلیدی دوره اسلامی است، شکوفا کرد و روز به روز بر اهمیت آن افزود. اعجاز کلام قرآن مجید و تقدس و اولوهیت آن موجب شد که هنرمندان به شیوه‌های نگارش حروف و جملات توجه کنند و در جهت زیبا ساختن حروف، طوریکه بیننده را مسحور خود سازد، گام‌های مؤثری بردارند»(رهنورد، 1388: 4).
همچنین اردشیر مجرد تاکستانی در زمینه پیشینه فن کتابآرایی چنین نقل میکند: «کتابآرایی در کشور ما پیشینه کهن دارد و سابقه این هنر، حتی به پیش از اسلام میرسد، زیرا مانی نقاش چیرهدست ایرانی، کتابهای خود را با شکلها و نقشهای زیبا تزئین میکرد تا بهتر بتواند پیامهای خود را به مردم عصر خویش انتقال دهد.
با نفوذ اسلام در ایران هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی رو به افول گذارده بود مجددا رونق گرفت، آذین کردن قرآنها در دوره اسلامی رشد این هنرها را به همراه داشت» (مجرد تاکستانی، 1372: 188).
آثار و نسخههای خطی به جا مانده از دوره اسلامی بیانگر آن است که هنر کتابت و کتابآرایی در این زمان به پیشرفت قابل توجهی دست یافت و در سطحی وسیع و گسترده رواج پیدا کرد.
2-4- کتابتکتابت در فرهنگنامههای ادب فارسی و عربی به معنی نوشتن و تحریر کردن آمده است، اما این کلمه در ارتباط با هنر و تمدن دوران اسلامی از معنا و مفهوم بس گسترده و عمیقی برخوردار است که نه تنها سیر تحول خط و خوشنویسی، بلکه عناصر دیگری چون تذهیب، رنگ، نقوش، صفحهآرایی، کاغذ، صحافی، تجلید و ... را در بر میگیرد. (شکل2-1)
«کتابت قرآن مجید در میان دیگر هنرهای اسلامی از جایگاه والایی برخوردار است و جزء متعالیترین و شریفترین هنرها نزد مسلمانان به شمار میآید و در هر دوره قرآنها را براساس ویژگیها و اصول خاصی به زیباترین شکل ممکن کتابت میکردند» (کاظمی، 1385: 47). سیر تحول و تطور کتابت کلامالله مجید و خط مورد استفاده در نگارش آن، که معمولا تابع یک سنت و اصول خاصی بوده است، در طول قرون اولیه تا وسطای اسلامی به دلیل جایگزین شدن اقلام سته به جای اقلام مختلف خط کوفی دارای سرگذشت قابل توجه و تأملی است (افروند، شهیری، 1380).
«با طلوع دین مبین اسلام و در نخستین سدههای هجری، کتابآرایی و کتابت مورد توجه قرار گرفت و کتابخانهها و شبکههای درباری و آموزشی، همگی در مسیر نسخهآرایی و فن کتابسازی، هیأتی نظاممند پیدا کردند. بنابراین مسلمانان در همان سده اول دوران اسلامی توجه خاصی به امر کتابت مبذول داشته و در اصلاح و بهبود شیوه آن تلاش نمودند. در این سدهها مسلمانان برای کتابت قرآن مجید از خط کوفی و نسخ استفاده میکردند. در ابتدا برخی حروف همانند شیوه خط عربی پیش از اسلام بدون نقطه و اِعراب و یکسان نوشته میشد و از این نظر تشخیص آنها از یکدیگر دشوار بود. این دو خط از آغاز بسیار ابتدایی، بدون ظرافت و از هر نظر فاقد صلاحیت برای نگارش وحی الهی بودند. برای رفع این نقایص، قرآن کریم نقشی بنیادین در تکامل و بهبود خوشنویسی عهدهدار و تحولی بزرگ را در این هنر باعث شد.
در قدیمیترین نمونه قرآنی که در دست است و آن را به قرن اول یا دوم هجری نسبت میدهند، کلمات فاقد نقطه و اِعراب میباشند. در قرآنهای قرن دوم به تدریج بعضی از حروف دارای نقطه میشوند، البته نقطهها به شکل اِعراب است و هنوز محل نقطه ثابت نیست. در قرآنهای قرن سوم به بعد به تدریج از نقطه، اِعراب و تنوین برای قرائت صحیح استفاده میشود. در این قرآنها اِعراب به شکل نقطه و نقطهها شکل اعراب دارند، اما از اواخر قرن سوم و چهارم خط عربی از تنوع بسیار زیادی برخوردار شده و هر روز شیوه جدیدی در امر کتابت بهوجود میآید» (شایستهفر، 1385: 50-49).
10299702419985«تا سال 67 ه.ق در قرآن هیچگونه نشانهگذاری وجود نداشت تا اینکه در این سال نقطهگذاری و اِعراب توسط ابوالاسود دوئلی (متوفی69 ه.ق) رایج شد. او این شیوه را از حضرت علی آموخته بود. ابوالاسود برای نشانهگذاری فتحه، ضمه و کسره نقطه را انتخاب کرد که با رنگی متفاوت از خط قرآن نوشته میشد. به این ترتیب برای فتحه یک نقطه بالای حرف و برای کسره یک نقطه در زیر و برای کسره یک نقطه در وسط یا جلوی حرف قرار میداد و دو نقطه علامت تنوین بود. نقطههای حرکات و اعراب را با رنگ سرخ و نقطه حروف متشابه با رنگ دیگر نوشته میشد» (سید جوادی، 1378: 29).
شکل 2-1 قرآن منسوب به امام موسی کاظم(ع) به خط کوفی(کتابخانه آستان قدس رضوی)
2-5- خوشنویسیبارزترین شکل هنری متفاوت با تمدن و ادیان گذشته خوشنویسی و تذهیب است که این هر دو هنر مستقیماً تحت تأثیر تفکر قرآنی ظهور مییابند و هر دو به تعبیری هنری منزه و قدسیاند. «منزه از آن جهت که حتیالامکان سعی شده است خواص و صفات مادی از آنها زدوده شود که برای همنشینی با کلمه حق لیاقت یابند» (نعیمایی، 1378: 4).
بهدلیل محدودیتهای واقعگرایانه و ممنوعیت شکلگیری در دنیای اسلام، از درخت هنر اسلامی شاخههای هنری بسیار ظریف و قابل تأملی رشد یافتند که با نگاهی روحانی و ماورائی به خلق اثر پرداختند. یکی از شاخصترین شاخههای هنر اسلامی- که ارتباطی مستقیم و عمیق با متون قرآنی دارد- خوشنویسی است. این هنر که در آن به هیچوجه ردپایی از هنر واقعگرایی دیده نمیشود از جنبههای زیباییشناسی و محتوایی عمیق و روحانی برخوردار است و از آغاز با قرآن کریم و متون مذهبی دیگر پیوندی جداناپذیر داشت، که هم تزئینگر آن گردید و هم زیبایی کلام قرآن را با زیبایی نگارش درهم آمیخت (شادقزوینی، 1382).
خوشنویسی فراتر از گونهای ساده از مهارت میباشد. لازمه آن داشتن نوعی فردیت است که باید در چهارچوب دستورالعملهایی کاملا مشخص متجلی گردد. خوشنویسی تا حد زیادی بیان نوعی هماهنگی است، بدانگونه که برای تمدنی خاص قابل درک میباشد.
در بیشتر ادیان الهی خط و بهویژه خوشنویسی از آنرو که با کتابت کتابهای آسمانی مرتبط است از اهمیت بسیاری برخوردار میباشد. ادیان مختلف بهویژه اسلام با ایجاد لزوم نوشتن کتاب آسمانیشان، برای حفظ و انتقال آن و ضرورت خوانا بودن برای نسلهای بعدی، نقش مهمی در تحول و رشد خوشنویسی داشتند.
هنر خوشنویسی قابلیتپذیرترین شاخه هنرهای اسلامی است، این هنر به عنوان اصیلترین هنرها در نظر گرفته میشود زیرا شکلی قابل رؤیت به بیان کلام قرآن میبخشد. خود قرآن بارها بر اهمیت نوشتن تاکید کرده است. بنابراین نوشتن منشاء الهی دارد. اعتقاد به سرنوشت مکتوب باعث شده است خداوند، کاتب سرمدی نامیده شود. از اینرو طبیعی است که مسلمانان نوشتن قرآن را از همان ابتدا به طریقه همشأن با زیبایی سرمدیاش آغاز کنند.
«لزوم کتابت دقیق قرآن، عربها را وادار کرد تا خطشان را اصلاح و ترمیم کنند و به آن تا حدی زیبایی بخشند که ارزش کتابت وحی الهی را داشته باشد. از اینرو خوشنویسی در میان هنرهای اسلامی به عنوان معنویترین هنرها و تجلی روح اسلامی به شمار میرود» (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 143-140).
-«لذا انگیزه قوی و محرک، باعث ابداع هنر خوشنویسی زیبا و بیمانند در جهان اسلام گردید و کمکم خوشنویسان مسلمان تمدنهای گوناگون با توجه به برخی از ویژگیهای محلی، ملی و میهنی خود، در چهارچوب اصول و قوانین تثبیت شده اسلامی در امر کتابت شروع به طبعآزمایی کردند و نتیجه این امر آفرینش قرآنهایی گردید که امروزه هر کدام زینتبخش موزههای سراسر جهان است. این قرآنها (حتی ابتداییترینشان از نظر شیوه نگارش) دارای زیبایی و شکوهی وصفناشدنی میباشند که ماوراءالطبیعی است و نشان از حضوری مقدس دارد» (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 150).
«قرآن کریم، تأثیر شگفتانگیز و عظیمی بر رشد و تکامل هنر خوشنویسی و کتابت گذاشت. عجیب نیست که گرانبهاترین مواد و دقیقترین هنرها در ایجاد قرآنها، وقف شده است. کاتبان وحی، عشق به پیام آسمانی را در قلب و عروقشان داشتند و سفارشدهنده اصلی را در نظرشان خداوند میدانستند» (فدایی، 1388: 64).
2-5-1- خطوط رایج در کتابت قرآن
2-5-1-1- خط کوفی«نخستین کمال خوشنویسی در اسلام در خط شاخصی دیده می‌شود که می‌توان گفت در نیمه دوم قرن دوم هجری، به اوج خود رسید. این خط نتیجه آشکار جستجویی آگاهانه و منبعث از احساس نیاز به شکلی تصویری‌تر در حروف بود، نیازی که خود موجب تلاش‌های متعددی در جهت هنر قدسی شد. شکلی که عاقبت به نتیجه رسید و غالب شد، نام خود را از شهر عراقی کوفه می‌گیرد که از نخستین مراکز تعلیم اسلامی بوده است» (لینگز، 1377: 16).
«دو قرن پس از آنکه صحابه رسول اکرم (ص) قرآنی را که جبرئیل از جانب خداوند بر او نازل کرده بود، روی برگ نخل و استخوان ثبت کردند، کتاب آسمانی به خط پرشکوه کوفی بر صحایفی مرتب و کامل با سرلوحهای زرنگار نوشته و دارای قواعد و موازین معینی شد به طوریکه از آثار باقیمانده و قرآنهای نوشته شده آن دوران روند این تکامل مشهود است. از این زمان تا قریب هزار سال شیوه کتابت و کتابسازی رو به کمال گذاشت» (کاظمی، 1385: 49).
لحن قرآن صلابت و شکوه ویژهای دارد که این ویژگی در روحیه بصری خط کوفی و نیز خطوطی که بعد از آن برای کتابت قرآن استفاده شد، کاملا آشکار است. «در کتاب آسمانی، معمولا خداوند به صورت اول شخص جمع که پرشکوهتر است صحبت میفرماید، که این شکوه در مجموعه بصری هر صفحه قرآن که از خوشنویسی، اسلیمیهای حاشیه و ریزنقشهای تزئینی تشکیل شده، دیده میشود» (افشار مهاجر، 1380: 17).
«خواندن این خط حتی توسط کسانیکه زبان مادریشان عربی است، دشوار است. در این خط به نظر میرسد حروف در خود بسته میشوند و رازهای درونی خود را آشکار نمیکنند» (نصر، 1386: 12).

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *