—191

استادانمان...

تقدیـر و تشکـر :
شکر شایان نثار ایزد منان که توفیق را رفیق راهم ساخت تا این پژوهش را به پایان برسانم . از استاد فاضل و اندیشمند جناب آقای دکتر آقا بزرگی به عنوان استاد راهنما که همواره نگارنده را مورد لطف و محبت خود قرار داده اند ،کمال تشکر را دارم. این پایان نامه را ضمن تشکر و سپاس بیکران و در کمال افتخار و امتنان تقدیم می نمایم به:- محضر ارزشمند پدر و مادر عزیزم به خاطر همه ی تلاش های محبت آمیز ی که در دوران مختلف زندگی ام انجام داده اند و با مهربانی چگونه زیستن را به من آموخته اند.- به همسر مهربانم که در تمام طول تحصیل همراه و همگام من بوده است.-  به استادان فرزانه و فرهیخته ای که در راه کسب علم و معرفت مرا یاری نمودند.- به آنان که در راه کسب دانش راهنمایم بودند. - به آنان که نفس خیرشان و دعای روح پرورشان بدرقه ی راهم بود.- الها به من کمک کن تا بتوانم ادای دین کنم و به خواسته ی آنان جامه ی عمل بپوشانم. - پروردگارا حسن عاقبت، سلامت و سعادت را برای آنان مقدر نما.- خدایا توفیق خدمتی سرشار از شور و نشاط و همراه و همسو با علم و دانش و پژوهش جهت رشد و شکوفایی ایران کهنسال عنایت بفرما.

بار الهی ...
در مساله پرتلاطم و نامطمئن زندگی و در مسیر دستیابی به آرمان های الهی، چنان استوارم گردان که در مواجهه با فازهای مبهم و نادقیق آن نیز، همچنان موجه باقی بمانم و در آخرین تکرار این روزگار، بهینگی را تجربه کنم .
تا آنجا که قضایای ریاضیات درباره ی واقعیتند، حتمیت ندارد و آنجا که حتمیت دارد، درباره ی واقعیت نیستند .
"اینشتین-هندسه و تجربه"
A Chinese Proverb:
To be uncertain is to be uncomfortable, but to be certain is to be ridiculous.
چکیده
وقوع حوادث غیر مترقبه و فجایع طبیعی و اثرات ناشی از وقوع آنها جوامع کنونی را ملزم به انجام برنامه ریزی های لازم جهت امدادرسانی در وقوع چنین بحران هایی می نماید که انجام این کار با چالش هایی نظیر آسیب دیدن زیرساخت های حمل و نقل، مسدود شدن راه های ارتباطی، دشوار شدن ایجاد هماهنگی بین عوامل مختلف و ... روبروست. یکی از استراتژی‌های مهم لجستیکی جهت بهبود عملکرد و کاهش زمان تاخیر، مکان‌یابی و ایجاد مراکز توزیع امداد در نزدیکی این مناطق آسیب‌پذیر می‌باشد. لذا وجود مراکز توزیع در محل‌های مناسب از شبکه، که بتوانند تقاضای ایجاد شده در این شرایط را به صورت مناسبی پوشش دهند، درانجام موفق عملیات امداد و نجات، بسیار حائز اهمیت است و در تمام موارد ذکر شده، ضعف در انتخاب مکان مناسب احتمال اتلاف سرمایه را بالاتر خواهد برد و نهایتاً منجر به خسارات و صدمات جانی فراوانی خواهد شد. بدین منظور هدف از این تحقیق بررسی نقاط کاندید به عنوان مراکز توزیع امداد است تا اینکه محل استقرار مراکز از بین یک مجموعه مراکز توزیع کاندید انتخاب می شود.
اما از آنجایی که معمولا کمبود منابع، کالا و وسایل حمل و نقل جهت امدادرسانی بهینه وجود دارد، انجام برنامه ریزی و ارائه مدلی جهت پاسخگویی کارا و اثربخش با توجه به منابع موجود از جایگاه خاصی برخوردار است. در این میان، مساله بسیار مهم توزیع به موقع اقلام و خدمات مورد نیاز بین آسیب دیدگان و حفظ جان آنها می باشد. همچپنین در مدیریت بلایا، اغلب داده ها غیر قطعی هستند، بدین منظور این تحقیق به ارائه مدلی از برنامه ریزی امکانی استوار در شرایط بحران با حضور عدم قطعیت می پردازد و در پایان تحقیق یک مقاسیه بین روش های حل برنامه ریزی امکانی استوار با استفاده از یک مطالعه موردی با استفاده از نرم افزار 23.5 GAMS و با روش LP-metric مشخص شده است .
ما نتیجه گرفتیم که عملکرد مدل HWRPP از دیگر مدل ها بهتر می باشد و شهرهای گرگان، قزوین و ساری بهترین مکان برای مراکز توزیع امداد جهت باز شدن می باشند.
واژه‌های کلیدی :
فارسی انگلیسی
روش های حل Solution Methods
برنامه ریزی فازی fuzzy programming
برنامه ریزی امکانی استوار Robust possibilistic programming
عدم قطعیت Uncertainty
مکان یابی تسهیلات Facility location
لجستیک امداد relief logistics
بلایا Disaster
فهرست مطالب
TOC o "1-3" h z u فصل 1: بیان مسئله و کلیات تحقیق161-1- تعاریف کلی از حوزه تحت بررسی171-2- ضرورت و اهمیت موضوع311-3- بیان مساله و اهداف تحقیق361-4- جمع بندی38فصل 2: مروری بر ادبیات تحقیق392-1- مقدمه402-2- مقایسه زنجیره تامین تجاری و بشردوستانه402-3- مرور ادبیات مکانیابی تسهیلات در لجستیک امداد بشردوستانه تحت قطعیت432-4- مرور ادبیات مکانیابی تسهیلات در لجستیک امداد بشردوستانه تحت عدم قطعیت442-4-1- رویکردهای مواجهه با عدم قطعیت462-4-2- مرور مقالات در حالت عدم قطعیت فازی و امکانی542-4-3- مرور مقالات برنامه ریزی استوار582-4-4- رویکردهای دیگر در نظر گرفتن عدم قطعیت 612-5- تبیین شکاف های تحقیقاتی62فصل 3: توسعه مدل های برنامه ریزی امکانی استوار663-1- مقدمه673-2- مدل کلی از مسئله لجستیک امداد673-3- فرایند ارائه مدل در حالت غیر قطعی703-3-1- مدل BPCCP703-3-2- مدل RPP-I733-3-3- مدل RPP-II753-3-4- مدل RPP-III773-3-5- مدل MRPP773-3-6- مدل HWRPP783-3-7- مدل SWRPP783-4- جمع بندی79فصل 4: مطالعه موردی و تحلیل نتایج804-1- مقدمه814-2- روش حل814-3- مطالعه موردی824-4- تحلیل نتایج86فصل 5: جمع بندی و نتیجه گیری875-1- نتیجه گیری885-2- نوآوری های پژوهش885-3- پیشنهادها برای تحقیقات آتی88منابع90پیوست96
فهرست اشکال
TOC h z t "زیرنویس شکل" c شکل (1-1) چهار فاز چرخه ی مدیریت بحران20شکل (1-2) ساختار فضای بشردوستانه21شکل (1-3) بازیگران درگیر در زنجیره تامین بشردوستانه24شکل (1-4) تقسیم بندی اقلام امدادی25شکل (1-5) فعالت های امدادی اصلی26شکل (1-6) عملیات های زنجیره تامین امداد27شکل (3-1) طرحی کلی از یک زنجیره تامین امداد67شکل (3-2) یک عدد فازی ذوزنقه ای71
فهرست جداول
TOC h z t "بالانویس جدول" c جدول (1-1) پنج فاجعه با بیشترین تلفات انسانی در بازه بین سال های 1980 تا 201218جدول (1-2) بدترین بلایای اتفاق افتاده در ایران بر اساس تعداد تلفات33جدول (1-3) تقسیم بندی بلایا به همراه مثال34جدول (2-1) مقایسه ویژگی های دو زنجیره تامین تجاری و امداد42جدول (4-1) مقدار کالای جمع شده نوع m در نقطه تامین i83جدول (4-2) کل ظرفیت استفاده شده وسیله نقلیه از نقطه تامین به مرکز تویع امداد83جدول (4-3) کل ظرفیت استفاده شده وسیله نقلیه از مرکز تویع امداد به نقطه آسیب دیده83جدول (4-4) مقدار کالای امدادی مورد نیاز نوع m در نقطه آسیب دیده83جدول (4-5) هزینه انتقال هر واحد کالا از نقطه تامین به مرکز تویع امداد84جدول (4-6) هزینه انتقال هر واحد کالا از مرکز تویع امداد به نقطه آسیب دیده84جدول (4-7) نقاط کاندید برای احداث مراکز توزیع امداد85جدول (4-8) عملکرد مدل های ارائه شده85
فصل اول
بیان مسئله و کلیات تحقیق
1-1- تعاریف کلی از حوزه تحت بررسی
بلایا و انواع آن
نویسندگان مختلف تعاریف متفاوتی از بلا ارائه کردند . در این قسمت به برخی از این تعاریف اشاره خواهیم کرد.
اصطلاح "بلا" معمولا برای خرابی در عملیات های عادی یک جامعه که اثرات منفی قابل توجهی بر روی افراد، کارهای آنها، محیط آنها دارد و نیازهای به وجود آمده از ظرفیت پاسخ محلی تجاوز می کنند، به کار برده می شود]1[.
مرکز تحقیقات اپیدمولوژی بلایا، بلا را به عنوان یک وضعیت یا حادثه ای که از ظرفیت محلی تجاوز کرده، و نیازمند درخواست کمک در سطح ملی یا بین المللی می باشد. یک حادثه غیر قابل پیش بینی یا ناگهانی که منجر به خسارات و صدمات زیاد و درد و رنج انسان ها می شود، تعریف می کند]1[.
سازمان بهداشت جهانی هر حادثه ای که منجر به صدمه، خسارت، ویرانی، اختلال زیست محیطی، مرگ و میر انسان ها، زوال بهداشت عمومی و خدمات بهداشتی شود و نیاز به پاسخ و کمک سریع از خارج از جامعه یا منطقه ی آسیب دیده داشته باشد را به عنوان فاجعه (بلا یا مصیبت) تعریف می کند. زلزله، طوفان، گردباد، خشکسالی، سیل، نشت مواد شیمیایی، حوادث هسته ای و ... جزء بلایا دسته بندی می شوند و همگی اثرات ویرانگر زیادی از نظر صدمات مالی و جانی دارند]2[.
یک تعریف کلی برای بلایا که توسط استراتژی بین المللی برای کاهش بلایا ارائه شده است، عبارت است از: یک اختلال جدی در عملکرد جامعه، همراه با تهدید برای زندگی انسان ها، سلامتی، دارایی یا محیط زیست افراد، چه در اثر حادثه، چه طبیعی و چه فعالیت های انسانی ایجاد شود. یکی دیگر از تعاریف گسترده برای بلایا عبارت است از: یک اختلال که بر روی سیستم ها اثرات فیزیکی دارد و همه یا قسمتی از اولویت ها و اهداف را تهدید می کند. تا زمانی که سیستم، یا ملت توانایی مقابله با اثرات این حوادث را داشته باشند، این حادثه به یک بلایای بزرگ تبدیل نمی شود. فاجعه باید شرایط اعلام شده برای وضعیت های اضطراری و نیاز به کمک های بین المللی را داشته باشد]3[. فورمن و همکارانش معتقد هستند که بلایا به طور غیر منتظره رخ می دهند و به حادثه ای گفته می شود که منجر به نتایج با مقیاس بزرگ می شود و اثرات خیلی زیادی در پی دارد]4[.
اوزگون]5[ ویژگی های زیر را برای بلایا بیان می کند:
بلایا حوادثی سریع و بزرگ هستند.
بلایا چه از نظر وقوع و چه از نظر پیامدها همراه با عدم قطعیت هستند.


محیط بلایا (از نظر نوع و مقدار نیازها، منابع موجود، دسترسی به زیرساخت ها و ...) یک محیط پویا است.
بلایا حوادث غیر عادی هستند که می توانند به احتمال کم اتفاق بیافتند یا اصلا اتفاق نیافتند.
طبقه بندی های متفاوتی برای بلایا وجود دارند. انواع مختلفی از بلایا را می توان بر اساس طبیعی یا انسان ساز بودن و زمان وقوع آن که سریع یا آهسته اتفاق می افتد شناسایی کرد.
در جدول (1-1) تقسیم بندی رایج بلایا به همراه مثال آورده شده است]3[.
جدول (1-1) تقسیم بندی بلایا به همراه مثال ]3[
طبیعی انسانی
هجوم ناگهانی زلزله حمله تروریستی
طوفان کودتا
سیل نشت شیمیایی
هجوم آهسته قحطی بحران سیاسی
خشکسالی بحران پناهندگان
فقر و...
به طور عمده می توان بر اساس شرایط جغرافیایی مناطق در معرض خطر، نوع بلایای محتمل در هر منطقه را پیش بینی کرد. برای مثال، ژاپن و نیوزیلند بیشتر در معرض زلزله هستند در حالی که بهمن مربوط به مناطق کوهستانی است که همیشه پوشیده از برف هستند. از طرف دیگر می توانید در آفریقا بلایای با هجوم تدریجی (مانند قحطی) را مشاهده کنید.
مدیریت بحران را می توان در دو گروه عمده دسته بندی کرد:
ابتدا گروه مدیریتی (کیفی) که بیشتر مربوط به محافظت، جلوگیری یا کاهش اثرات بحران، سازگار شدن با بحران از طریق تغییر سیستم های مورد استفاده بشری می شود و در دسته بندی نوع دوم راهکارهای لجستیکی (کمی) که بیشتر به طراحی شبکه و انواع مدل سازی های ممکن ریاضی با توجه به محدودیت ها و اهداف موجود همچون پاسخگویی به حداقل سطح معینی از تقاضا یا کنترل هزینه ها و پیشگیری تجاوز آنها از حدود تعیین شده مربوط می شود.
مدیریت بحران و فازهای آن
مدیریت بحران یا مدیریت بلایا یا مدیریت اضطرار رشته ی اجتناب از ریسک و برخورد با ریسک است. هیچ کشور و هیچ جامعه ای از خطر و ریسک بلایا در امان نیست. بنابراین نیازمند به آمادگی، پاسخ و بازیابی در زمان وقوع بلایا می باشد. مدیریت بحران رشته ای است که شامل آماده سازی برای بلایا قبل از وقوع آن، پاسخ دهی بلافاصله بعد از وقوع و همچنین حمایت و بازسازی جامعه بعد از وقوع بلایای طبیعی یا ساخته ی بشر می باشد بدین منظور مدیریت بحران یا بلایا یا اضطرار یک فرایند پیوسته است از این رو داشتن طرح های اضطراری جامع و به طور پیوسته ارزیابی کردن و بهبود دادن طرح ها ضروری است]1[.
به اعتقاد فورمن و همکارانش]4[ مدیریت بحران بر روی کاهش آسیب پذیری انسان ها و مواد در اثر وقایع بحرانی تمرکز دارد و تلاش ها برای امداد و نجات فوری را تضمین می کند و از بازیابی موثر پشتیبانی می کند.
رویکرد های متفاوتی برای تقسیم بندی فازهای عملیات های مدیریت بلایا وجود دارد]6[. یکی از این رویکردها، فازهای عملیات های مدیریت بلایا را به چهار فاز تقسیم بندی می کند: پیشگیری، آماده سازی، پاسخ و بازیابی یا بهبود]7[. شکل (1-1) ترتیب این فازها را با شروع از بلایا نشان می دهد. اقدامات مناسب در تمام نقاط در چرخه منجر به آمادگی بیشتر، هشدارهای بیشتر، کاهش آسیب پذیری یا پیشگیری از حوادث در طول تکرار های بعدی چرخه می شود]1[. بسته به نوع و شدت بلایا مدت زمانی که هر فاز طول می کشد، متفاوت است. لازم به ذکر است که مراحل بالا به صورت یک چرخه تکرار می شوند]8[.

شکل (1-1) چهار فاز چرخه ی مدیریت بحران]1[
چرخه مدیریت جامع بحران
بدون توجه به نوع بحران، مدیریت این وقایع عموما شامل 4 مرحله ترتیبی پیشگیری، آمادگی، پاسخگویی و بازسازی می باشد. پیشگیری اساس مدیریت بحران است و انجام اقداماتی جهت کمک به کاهش و یا جلوگیری از خطرات یک بحران می باشد. این مرحله به علت متمرکز شدن بر روی اقدامات پیشگیرانه بلند مدت برای حذف یا کاهش ریسک ها متفاوت از دیگر مراحل می باشد. فعالیت های آمادگی به مهیا شدن برای پاسخگویی مواقع وقوع بحران کمک می نماید. فاز پاسخگویی دربرگیرنده فعالیت هایی برای بسیج شدن خدمات و کالاها برای ناحیه بحران زده می باشد. بازیابی پس از یک بحران می تواند ماه ها و یا حتی سال ها بطول بیانجامد. خدمات و زیرساخت ها، تسهیلات، جان مردم و معیشت هزاران فرد ممکن است تا مدت ها تحت تاثیر بحران قرار گیرد. بطور خلاصه ماموریت مدیریت بحران در فاز پیش از بحران کاهش زیان های بالقوه، در فاز هنگام بحران واکنش و اعمال کمک فوری و در فاز پس از بحران ترمیم سریع و مناسب خرابی ها می باشد.
فضای بشردوستانه
سازمان های حقوق بشر با سه اصل انسانیت، بی طرفی و انصاف (عدالت) زندگی می کنند. به عبارت دیگر، آنها به هر فردی که نیاز به کمک دارد، در هر جایی بدون تاثیر از اعتقادات متضاد با خود را کمک می کنند و هیچ گروهی از ذینفعان نهایی را بر دیگری ترجیح نمی دهند]9[. بشریت یعنی این که تمام درد و رنجی که در هر جا وجود دارد از بین برود. انصاف بیانگر کمک بدون تبعیض با اولویت نیازهای فوری است. بی طرفی بیانگر امداد بدون تعصب و وابستگی حزبی می باشد]10[. این اصول "فضا" را هم به صورت فیزیکی و هم به صورت مجازی تعریف می کنند، که توانایی انجام کارآمد وظایف در این فضا امکان پذیر باشد. می توان فرض کرد که یک ساختار مثلثی انعطاف پذیر و پویا داریم و شکل (1-2) بیانگر این ساختار است]9[.

شکل (1-2) ساختار فضای بشردوستانه]9[
از نظر فیزیکی، فضای بشردوستانه بیانگر یک منطقه ی آرام است که در آن غیر نظامیان و افراد غیر جنگی و پرسنل امدادی بدون اسلحه، آزادانه حرکت و فعالیت می کنند. رسیدن به اصول بشردوستانه در محیط های پیچیده اغلب بسیار مشکل است، خصوصا در موارد جنگ و درگیری نظامی]9[.
محیط لجستیک بشردوستانه و چالش های آن
برخلاف لجستیک بخش عمومی، کارکنان بشردوستانه معمولا با ناشناخته ها مواجه هستند: چه هنگام، کجا، چه چیزی، چه مقدار، از کجا و در چه زمانی و اینکه در کوتاه مدت بحران پارامترهای پایه ای مورد نیاز برای استقرار یک زنجیره تامین کارا در سطح بسیار بالایی از عدم قطعیت می باشند. برای مثال در بحران سونامی سال 2004 بزرگترین چالش در مقابل تیم های لجستیک بشردوستانه پیچیدگی شرایط عملیاتی جهت کار، تامین کالا به نواحی آسیب دیده بود. بحران هزاران کیلوکتر از خط ساحلی در سراسر کشورهای هند، اندونزی، مالدیو و تایلند را تخریب نمود. دسترسی عادی به این قبیل از ناحیه ها پیش از بحران و در موقعیت عادی نیز بسیار سخت بود زیرا جاده ها اغلب نامناسب بودند و بعد از بحران زیرساخت های اصلی بکلی از بین رفتند. لجستیک بشردوستانه اغلب تحت سطح بالایی از عدم قطعیت برای تقاضا و کالاهای مورد نیاز کار می کند. در محیط لجستیک بشردوستانه کارکنان بشردوستانه اغلب با ذینفعان زیادی شامل تعداد زیادی از کمک دهندگان، واسطه ها، دولت ها، ذینفعان نظامی و نهایی مواجه هستند. نبود هماهنگی در میان سازمان های بشردوستانه در بحران عادی است بطوریکه می تواند صدها سازمان بشردوستانه جهت انجام عملیات های امدادی با دستورات سیاسی متفاوت، ایدوئولوژی ها و اعتقادات مذهبی متفاوت وجود داشته باشد. بزرگترین چالش در این خصوص هم تراز کردن این سازمان ها بدون توجه به اختیارات و اعتقادتشان می باشد]11[.
زنجیره تامین تجاری
زنجیره های تامین لینک منابع تامین (تامین کنندگان) به صاحبان تقاضا (مشتریان نهایی) می باشند. یکی از قابل توجه ترین تغییرات در الگوهای مدیریت کسب و کار جدید این است که کسب و کارهای انفرادی نمی توانند به مدت طولانی به عنوان یک واحد مستقل تکی رقابت کنند و ترجیح می دهند در قالب یک زنجیره تامین باشند. مفهوم مدیریت زنجیره تامین بر اساس این مفهوم می باشد که زنجیره های تامین نسبت به واحدهای کسب و کار تکی بهتر می توانند با یکدیگر رقابت کنند. یک زنجیره تامین شامل یک سری از ذینفعان شامل تامین کنندگان، سازندگان، توزیع کنندگان، خرده فروش ها و مشتریان می باشد. ساختار زنجیره تامین برای کمپانی های مختلف و حتی در صنایع مشابه می تواند خیلی متفاوت باشد.
زنجیره تامین بشردوستانه
اگر زنجیره تامین تجاری را به عنوان شبکه ای که جریان کالاها، اطلاعات و مالی را از منبع تا مشتری های نهایی شامل می شود تعریف کینم، زنجیره تامین امداد یا بشردوستانه می تواند بصورت کاملا مشابه تعریف شود و به این صورت که شبکه ای برای مدیریت جریان کالاها، اطلاعات و مالی از منابع امدادی تا افراد بحران زده می باشد.
بر خلاف زنجیره های تامین تجاری که ذینفعان صاحبان زنجیره هستند در زنجیره های تامین بشردوستانه هیچ هدف سود محوری وجود نداشته و تکیه سنگین بر نیروهای داوطلب و کمک دهندگان است. استدلال موفقیت در یک زنجیره تامین تجاری به کمک داده های مربوط به سود آسان است اما موفقیت در زنجیره تامین بشردوستانه روشن نیست زیرا داده های گردش وجوه بطور کامل نتایج را تشریح نمی کند، با این وجود مدل های گوناگونی بر اساس حداقل کردن هزینه ( و یا بطور معادل حداکثر کردن منفعت) برای ساخت زنجیره های تامین کارا توسعه داده شده است که می تواند بصورت مستقیم یا با اصلاحاتی برای ساخت این زنجیره ها بکار برده شوند.
مشابه زنجیره های تامین تجاری ساختار زنجیره های تامین بشردوستانه نیز می تواند برای انواع بحران ها و مناطق مختلف متفاوت باشد. برخلاف اکثر زنجیره های تامین تجاری زنجیره های تامین کمک های بشردوستانه اغلب ناپایدار و بی ثبات هستند.
مدیریت زنجیره تامین بشردوستانه
هماهنگی و مدیریت زنجیره تامین بحران مساله ای چالش برانگیز است، چرا که این شبکه تامین بزرگ، پیچیده و با بازیگران متعددی (کمک دهندگان، سازمان های غیر دولتی(NGO ها)، دولت ها، بخش نظامی ، تامین کنندگان) می باشد و هماهنگی همه آنها برای همه آیتم های مورد نیازی که باید تحویل دهی شوند، بسیار سخت است. اگرچه تفاوت های فرهنگی، سیاسی، جغرافیایی و تفاوت های تاریخی در بین آنها وجود دارد ولی همکاری و تخصصی کردن وظایف بین NGOها، بخش نظامی، دولت ها، بخش عمومی در زنجیره تامین بشردوستانه به شدت مورد نیاز می باشد.
مدیریت زنجیره تامین بشردوستانه اثربخش می تواند پاسخگوی اقدامات بسیاری اغلب در یک مقیاس جهانی، با سرعت هرچه ممکن و در یک چارچوب زمانی کوتاه باشد. از این رو زنجیره های تامین بشردوستانه نیازمندند چندگانه، جهانی، پویا و موقتی باشند.
هرچند بسیاری از مفاهیم وابسته به زنجیره های تامین تجاری بطور مستقیم در زنجیره های تامین بشردوستانه قابل بکارگیری هستند. ولی مشخصات منحصربفرد امداد بشردوستانه باعث وجود چالش هایی در این خصوص شده که بایستی تحقیقات آینده توسعه روش هایی باشد که بصورت خاص این چالش ها را مطرح و حل می نماید. موضوعاتی مثل: ساختارهای زنجیره تامین، پیکره بندی شبکه های توزیع، کنترل موجودی، ارزیابی بحران، همکاری و هماهنگی، محدودیت ها و عدم قطعیت های تدارکات و اندازه گیری عملکرد در این خصوص مطرح است.
بازیگران یا طرفین درگیر شبکه های تامین کمک های بشردوستانه
بر خلاف لجستیک تجاری، لجستیک امداد بازیگران زیادی از جمله تعداد زیادی بخش خصوصی، اهداء کنندگان، دولت های میزبان و ارتش، دولت های کشورهای همسایه و NGO ها دارد. که همگی برنامه های مختلف سیاسی، ایدئولوژی ها و نگرش های مذهبی متفاوت، میزان متفاوت توجه رسانه ای و اهداکنندگان را دارند. اهداکنندگان برای ارتقاء امدادهای بشردوستانه تاثیرگذارترین بازیگران هستند]9[. تامین کنندگان انگیزه های مختلفی برای مشارکت دارند و هیچ امیدی برای تکرار خرید وجود ندارد]12[. شکل (1-3) نشان دهنده ی این بازیگران می باشد. بازیگران مختلف با اشتراک گذاری فرآیندها و کانال های توزیع با یکدیگر همکاری می کنند. این امر نیازمند یک رویکرد مدیریت زنجیره تامین برای عملکرد هماهنگ موثر، حذف دوباره کاری ها، حداکثر کردن بهره وری از نظر هزینه ها و سرعت می باشد. این امر همچنین به ایجاد یک مخزن از داده ها برای تجزیه و تحلیل یادگیری های بعد از حوادث کمک می کند]13[.

شکل (1-3) بازیگران درگیر در زنجیره تامین بشردوستانه]14[
اقلام امدادی
زمانی که یک بحران یا بلا اتفاق می افتد، بسته به مکان وقوع، نوع و شدت بلا به اقلام متفاوتی نیاز است. به دلیل حجم زیاد و تنوع این اقلام، نیاز است که تقسیم بندی هایی برای این اقلام انجام شود. ارائه ی این تقسیم بندی ها، در شناسایی و ارزیابی اقلام مورد نیاز و نیز طراحی سیستم توزیع بسیار مفید خواهد بود]6[.
در یکی از این تقسیم بندی های ارائه شده اقلام به دو گروه اصلی مصرفی و غیر مصرفی تقسیم شده اند. شکل (1-4) گروه بندی اقلام امدادی را نشان می دهد. اقلام امدادی مصرفی چندین بار به جمعیت آسیب دیده تحویل داده می شود، در حالی که اقلام امدادی غیرمصرفی تنها یک بار نیاز است که تحویل داده شوند. اقلام امدادی غیر مصرفی عملیاتی برای راه اندازی یک عملیات نیاز است، در حالی که غیر عملیاتی ها برای ارضاء نیازهای ضروری جمعیت آسیب دیده است]8[.

شکل (1-4) تقسیم بندی اقلام امدادی]8[
لجستیک امداد و انواع فعالیت های آن
لجستیک امداد بلایا یکی از فعالیت‌های اصلی در بحث مدیریت بلایا می‌باشد. رویکردهای مورد استفاده شامل دو گام می‌باشند: در گام اول (فاز آمادگی)، مکان مراکز توزیع امداد، میزان موجودی کالای امدادی جهت ذخیره سازی و تامین‌کنندگان مناسب تعیین می‌شوند. در گام بعد (فاز پاسخ)، در رابطه با تامین‌کنندگان مناسب در زمان بحران، میزان حمل کالاهای امدادی از نقاط تامین به مراکز توزیع امداد و از این مراکز به نقاط آسیب‌دیده تصمیم‌گیری می‌شود.
توسعه و گسترش روز افزون لجستیک امداد بشردوستانه و افزایش پیچیدگی تعامل فرایندهای آنها لزوم کنترل ساختار یافته این فرایندها از طریق سیستم های ارزیابی عملکرد فرایندگرا قابل تحلیل و منسجم بیش از پیش آشکار ساخته است.
لجستیک امداد بلایا یکی از فعالیت‌های اصلی مدیریت بلایا میباشد. اهمیت درنظر گرفتن عدم قطعیت در این مبحث، سبب ایجاد انگیزه جهت توسعه ابزارهای تصمیمگیری مناسب برای غلبه بر پارامترهای غیرقطعی و نادقیق در مساله طراحی سیستم لجستیک امداد شده است.
به طور کلی، سازمان های امدادی سه فعالیت عمده در ماموریت خود دارند، جستجو و حفظ، مراقبت های پزشکی و ارضاء نیازهای اولیه افراد آسیب دیده. همان طور که شکل (1-5) نشان می دهد، در هر یک از فرایندهای ذکر شده، لجستیک نقش حمایتی دارد]6[. آنچه که در لجستیک امدادرسانی حائز اهمیت است، ارزش زمان و رساندن کمک ها و خدمات مورد نیاز در کوتاه ترین زمان ممکن است]1[.

شکل (1-5) فعالت های امدادی اصلی]6[
منظور از لجستیک امداد تحویل اقلام صحیح به افراد در مکان های صحیح و در زمان مناسب و به میزان صحیح است]26[. لجستیک امداد نیز مانند لجستیک تجاری فعالیت هایی از قبیل برنامه ریزی، پیش بینی، تهیه و تدارکات، حمل و نقل، انبارداری، توزیع و تحویل را شامل می شود. زنجیره تامین امداد تمام دست اندرکاران را به هم متصل می سازد. این دست اندرکاران عبارتند از: اهدا کنندگان، سازمان های امدادی، ارتش، دولت ها و مردم آسیب دیده. تمام این عملیات ها، هدف مشترک کمک به افراد برای زنده ماندن را دارند]11[.
به طور کلی عملیات های اضطراری به دو فاز قبل از وقوع و بعد از وقوع بحران گروه بندی شده اند. به عملیات هایی که قبل از وقوع بلایا انجام می شود عملیات های قبل از بحران گفته می شود و نقش اساسی در برنامه ریزی استراتژیک (مکانیابی تسهیلات و پیش موقعیت موجودی) یا کاهش و پیشگیری بلایا(تخلیه) دارند. به عملیات هایی که بعد از وقوع بلایا فعال می شوند، عملیات های بعد از بحران گویند و به دنبال رفع اثرات بلایا هستند. برنامه ریزی کوتاه مدت بعد از بلایا، برای بلافاصله بعد وقوع بلایا است و شامل فعالیت هایی از قبیل توزیع امداد، تخلیه افراد، همچنین حمل و نقل و درمان مجروحین است. فعالیت هایی که بعد از این اقدامات انجام می شود عملیات های بازیابی بلایا نامیده می شوند]15[.
شکل (1-6) فعالیت های لجستیک امداد را به طور خلاصه نشان می دهد. پیکان های جهت دار در شکل (1-6) نشان دهنده ی فعالیت ها و همچنین جهت جریان ها هستند. تخلیه با جریان مردم، توزیع امداد با منابع، و حمل و نقل مجروحین با افراد زخمی سروکار دارند. پیکان های بدون جهت نشان دهنده ی جریان نیستند بلکه بیانگر روابط موجود بین یک فعالیت و نقاط متصل شده هستند. به عنوان مثال، مکانیابی تسهیلات (ذاتا یک فرایند بوده و جریان نیست) مربوط به جایابی تسهیلات با توجه به ویژگی های مختلف (اندازه ی تقاضا، مکان) محل بالقوه ی بلایا است. شکل 6-3 نشان دهنده ی روابط و جریان بین تسهیلات و بلایا یا محل های بالقوه ی بلایا است]15[.
3779520295910عملیات های بعد از بلایا
00عملیات های بعد از بلایا
center0002387600312420تسهیلات
تسهیلات
330200287020عملیات های قبل از بلایا
عملیات های قبل از بلایا

224282037274500
172085030353000336677029591100165735071755افراد آواره
00افراد آواره
-16510354965محل های بالقوه ی وقوع بلایا
00محل های بالقوه ی وقوع بلایا
2401570180340پناهگاه ها
0پناهگاه ها
350583530480افراد آواره
00افراد آواره
3872230381635محل های وقوع بلایا
00محل های وقوع بلایا

3465830596900033223206350000116459055880001637030482600033515307874000335915078740002367280356870مراکز پزشکی
0مراکز پزشکی
3545205175895توزیع امداد
00توزیع امداد

125095017780موجودی از قبل قرار گرفته
00موجودی از قبل قرار گرفته
4112260254635مکانیابی تسهیلات
00مکانیابی تسهیلات
3476625159385حمل و نقل مجروحین
00حمل و نقل مجروحین

3530600324485توزیع امداد
00توزیع امداد
107632555880مکانیابی تسهیلات
00مکانیابی تسهیلات

241427093345انبارها
00انبارها

شکل (1-6) عملیات های زنجیره تامین امداد]15[
عملیات های نشان داده شده در شکل (1-6) را می توان به صورت زیر دسته بندی کرد:
مکانیابی تسهیلات
مکانیابی تسهیلات (انبار، مراکز درمانی و پناهگاه)
مکانیابی با توزیع امداد و پیش موقعیت موجودی
توزیع امداد و حمل و نقل مجروحین
تخصیص منابع
جریان در شبکه
تخصیص منابع و جریان در شبکه
سایر تحقیقات
انواع منابع تامین امدادی
اولین نقش یک تامین کننده در یک زنجیره تامین، منبع یابی آیتم های مورد نیاز مشتری می باشد. چالش های خاصی در ارتباط با تامین کالاها از انواع کمک دهندگان (که منابع اعطای کمک های بلاعوض مالی، کالاها، خدمات و ... می باشند) مانند عدم قطعیت بالا در: زمان تحویل، میزان کالاها و نوع کمک دهندگان وجود دارد. به عنوان مثال کالاهای مصرفی ای که خیلی زود دریافت می شوند و نمی توان آنها را برای یک مدت طولانی ذخیره کرد و یا کالاهای غیر مصرفی که بعد از استقرار عملیات ها رسیده که زائد هستند.
کمک های نامناسب باعث ایجاد گلوگاه در زنجیره تامین و همچنین باعث ایجاد فرآیندهای ذخیره سازی و حمل و نقل غیر کارا می شوند. مکان کمک ها می تواند پیچیدگی هایی را به فرآیند تدارکات اضافه کند زیرا که دسترس پذیری کالاها بسیار وابسته به مکانشان می باشد. مکان تامین کنندگان در طول فرآیند تدارکات بایستی با توجه به فاکتورهایی چون کل هزینه، کیفیت، زمان پاسخگویی، قابلیت اطمینان و همچنین فاکتوری با قابلیت اندازه گیری پایین مثل فعال کردن اقتصاد محلی بوسیله انتخاب یک تامین کننده محلی بررسی شود. توسعه قرارداد با تامین کنندگان به علت عدم قطعیت نوع، میزان و زمان آیتم های مورد نیاز و همچنین بودجه موجود فرآیندی مشکل است. همچنین رقابت در بین منابع تامین هنگامیکه NGO های محلی یا بین اللملی دارای اهداف امدادی مشترکی بوده و هماهنگی بین آنها نباشد ایجاد می گردد.
چالش های در ارتباط با منبع یابی کمک دهندگان و فروشندگان بعد از وقع یک بحران ممکن است دسترس پذیری منابع را تحت تاثیر قرار دهد. کمبود منابع ممکن است باعث پاسخگویی اضطراری غیر موثر شود و در نتیجه افزایش زیان های انسانی را موجب شود. بنابراین توسعه استراتژی هایی جهت سرعت بخشیدن به پاسخگویی نیازها یا برخورد با غیر قابل پیش بینی بودن تقاضا اهمیت دارد. یک استراتژی که توسط چندین سازمان بشردوستانه اجرا می شود، ذخیره کردن موجودی بجای تدارکات بعد از وقوع بحران می باشد. ذخیره کردن نه فقط پاسخگویی را سریع تر می کند بلکه باعث برنامه ریزی بهتر تدارکات و بهبود هزینه های توزیع نیز می شود، هرچند یک سرمایه گذاری اضافی را قبل از وقوع بحران نیازمند است که تامین این سرمایه نیز بسیار مشکل است.
اجرای زنجیره تامین بشردوستانه
اجرا یا فرآیند تحویل در یک زنجیره تامین شامل رساندن تامین و تقاضا به هم دیگر است. تحویل می تواند چیزهای متفاوتی در هر مرحله بحران معنی شود، مثلا استقرار انبارها یا پناهگاه های موقت در مرحله قبل از بحران یا تحویل کالاهای امدادی به مردم بحران زده در مرحله پاسخگویی به بحران. عملیات های توزیع در یک چارچوب بحران بسیار چالش بر انگیز است. به علت پیچیدگی فرآیند منبع یابی و عدم قطعیت تقاضا، یک گپ بزرگ بین تامین و تقاضا بر حسب ترکیب میزان، زمان و مکان و انطباق آنها با هم می تواند ایجاد شود و عملیات توزیع یک وظیفه سخت شود. زیرساخت های حمل و نقل به شدت وابسته به مکان می باشند و ممکن است آسیب ببینند یا بکلی خراب شوند و بر اثر تغییر شرایط زیان ببینند. علاوه بر این زیرساخت های ارتباطات نیز ممکن است تخریب شوند.
به علت اینکه اکثر بحران ها یک دفعه و ناگهانی رخ می دهند مشکلات وابسته به برنامه ریزی توزیع نامناسب مانند هزینه های بالابردن سرعت، انتخاب نادرست روش ها و یا وسایل حمل و نقل، ایجاد گلوگاه در ورودی های کشور و اجرای ناتمام عملیات عادی است. بنابراین آمادگی در مراحل پیش از بحران ضروری است و استراتژی هایی مانند استفاده از مناطق عملیاتی برای موقعیت یابی و توزیع کالاهای امدادی به غلبه کردن بر مشکلات تهیه کالاهای درست برای افراد مناسب در زمان مناسب و در مکان مناسب کمک می کند.
عملیات های تحویل زنجیره های تامین بشردوستانه ممکن است اهداف متفاوتی داشته باشند. این اهداف معمولا قابل تقسیم به دو دسته می باشند. یک دسته اهداف بشر دوستانه (پاسخدهی فرآیند تحویل) مانند "حداقل کردن زمان پاسخگویی"، "ماکزیمم کردن نفع به بحران زدگان" ، "حداقل کردن تقاضاهای برآورده نشده " که در ارتباط با رفاه انسانی می باشند و دسته دیگر اهدافی است که به دنبال حداقل کردن هزینه سیستم می باشند مانند "حداقل کردن کل هزینه های عملیاتی " ، " حداقل کردن هزینه تاسیس مراکز توزیع". بدیهی است که این اهداف با یکدیگر در تناقض می باشند چرا که به عنوان مثال کمینه کردن زمان پاسخگویی مستلزم نزدیکی مراکز توزیع تعیین شده به نقاط تقاضا و استقرار تعداد زیادی از مراکز توزیع و در نتیجه مستلزم صرف هزینه های هنگفت می باشد و بالعکس چنانچه فقط اهداف هزینه ای مد نظر قرار گیرند زمان پاسخگویی به بحران افزایش خواهد یافت و کارایی سیستم پایین خواهد آمد از این رو در اکثر تحقیقات این حوزه محققان به دنبال شرایطی در بین این دو حد فوقانی می باشند. قابل توجه است عدالت در فرآیند تحویل دهی یک معیار مهم برای پاسخگویی به بحران است و پاسخگویی ها نباید بر اساس شرایط اقتصادی یا اجتماعی افراد آسیب دیده باشد و نزدیکی میزان رضایت افراد بحران زده در ناحیه های گوناگون منطقه بحران زده بایستی در استقرار زنجیره و فرآیند توزیع مد نظر قرار گیرد.
مفهوم عدم قطعیت
آشنائی و تسلط بر "علم و هنر تصمیم گیری" از جمله پیش نیازهای بسیارمهم مطالعات و تحقیقات اثر بخش است. بی تردید هدف نهائی از انجام چنین تحقیقاتی رسیدن به درکی عمیق تر و بهتر برای تطبیق اقدام ها با یکدیگر و حتی تطبیق اقدام ها با "عدم اقدام" است. اقدام هائی که نهایتا در قالب برنامه ها و طرح های مشخص و منسجم تدوین و پیاده می شوند اصولا باید بر پایه یک روش نظام مند، علمی و معتبر شناسائی، ارزیابی و انتخاب شوند. اگرچه گاهی اوقات در کنار اصطلاحات و مفاهیمی مانند تصمیم گیری و برنامه ریزی، قید هائی مانند " تحت شرایط عدم قطعیت" اضافه می شوند اما باید اذعان کرد که تصمیم گیری و برنامه ریزی در محیط های سرشار از آرامش، سکون، و قطعیت کامل، اگر نگوئیم کاملا بی معنی، مطمئنا غیر واقع بینانه است.
طبقه بندی تصمیم ها از نظر میزان اطمینان به نتایج حاصل از شقوق مختلف اخذ تصمیم، که عبارتند از:
تصمیم گیری تحت شرایط اطمینان کامل: زمانی که تصمیم گیرنده با اطمینان کامل می داند که نتیجه یا نتایج حاصل از هر شق ممکن چیست و در چه شرایطی اتفاق خواهد افتاد، از نظر تصمیم گیری در شرایط اطمینان کامل قرار دارد.
تصمیم گیری در شرایط ریسک: وقتی تصمیم گیرنده با اطمینان کامل نمی داند که نتایج حاصل از هر شق چیست ولی احتمال وقوع آنها را می داند، در تحت شرایط ریسک و یا مخاطره تصمیم می گیرد.
تصمیم گیری در شرایط عدم اطمینان: هنگامی که تصمیم گیرنده احتمال وقوع نتایج حاصل از شقوق ممکن را نمی داند، او در شرایط عدم اطمینان تصمیم گیری می کند.
تعریف مجموعه های فازی
واژه فازی در فرهنگ لغت آکسفورد به صورت مبهم، گنگ و نادقیق تعریف شده است. نظریه مجموعه های فازی، شرایط عدم اطمینان، قادر است بسیاری از مفاهیم و متغیرها و سیستم هایی را که نادقیق هستند، صورتبندی ریاضی ببخشد و زمینه را برای استدلال، استنتاج، کنترل و تصمیم گیری در شرایط عدم اطمینان فراهم آورد.
1-2- ضرورت و اهمیت موضوع
هر ساله بلایای طبیعی و ساخت دست بشر از قبیل سیل، زلزله، طوفان، خشکسالی، جنگ و ... مردم قسمت های مختلف جهان را گرفتار می کند. این بحران های طبیعی (مانند زلزله، سیل، طوفان) به دلیل ماهیت غیرمترقبه بودنشان، خسارات سنگین و بعضاً جبران ناپذیری را به ملت ها وارد می کنند. در واقع هر ساله، بیش از 500 بلا در سیاره ما اتفاق می افتد، حدود 75 هزار نفر کشته و بیش از 200 میلیون نفر تحت تاثیر اثرات بلایا قرار می گیرند]15[. برای مثال تقریبا 1836 نفر جان خود رادر طوفان کاترینا در سال 2005 از دست دادند، همچنین حداقل 86000 در زمین لرزه کشمیر در سال 2005 کشته شدند]14،16[. همچنین، سه میلیون نفر از زلزله هائیتی در سال 2012 تحت تاثیر قرار گرفتند، دولت هائیتی گزارش کرده است که تقریبا 230000 انسان مرده، 300000 مجروح و 1000000 نفر بی خانمان شده اند. همچنین تخمین زده شده است که 250000 خوابگاه و 30000 ساختمان سقوط کرده بود و یا به شدت آسیب دیده بودند]17-19[. وقوع این حوادث طبیعی اغلب با صدمات مالی و جانی بسیار زیاد همراه است. ابعاد وسیع خسارات و تلفات ناشی از این بلایا در شهرهای گوناگون جهان سبب شده است که طی سال های اخیر امدادرسانی به مناطق آسیب دیده و کاهش اثرات بلایا مورد توجه قرار بگیرد]1[.
متاسفانه در 50 سال آینده، هم بلایای طبیعی و هم بلایای انسانی تا 5 برابر افزایش خواهد داشت، نیاز به امداد نیز افزایش می‌یابد. بنابراین تحویل کمک های بشردوستانه می‌تواند به یک صنعت جهانی قابل ملاحضه‌ای تبدیل شود. هر کشوری در جهان هم می‌تواند اهداء کننده و هم می‌تواند دریافت کننده‌ی عملیات های امدادی باشد]12[. بلایا اغلب منجر به ایجاد تقاضای بسیار زیاد می شوند که معمولا این تقاضاها از میزان منابع در دسترس بسیار بیشتر هستند]15[. به این منظور توجه به کمینه سازی کمبود در بحث امداد بشردوستانه به منظور نجات جان انسان ها حائز اهمیت می باشد. میزان تلفات انسانی، خسارات اقتصادی، اهمیت پیدا کردن راه حل مناسب را برای بالا بردن توانایی کاهش اثرات وقایع و ارائه ی پاسخ سریع و موثر با عرضه ی به موقع و سریع کالاهای امداد از قبیل غذا، آب و دارو برای مناطق آسیب دیده می باشد را مشخص می کند]20[. همچنین نبود منابع مالی کافی برای امداد رسانی بحث بهینگی هزینه های دخیل در امداد بشردوستانه را پررنگ می کند.
وقتی بلایا اتفاق می افتد و نیازها اوج می گیرند، برای ایجاد راه حل های مناسب خیلی دیر شده است. اگر چه بلایا متفاوت هستند اما فرایند پاسخ به آنها تقریبا مشابه است. ارزیابی نیازها برای تعیین اینکه چه اقلام و خدماتی مورد نیاز است انجام می شود]3[. همان طور که قبلا بیان شد، فرآیند برنامه ریزی، مدیریت، کنترل جریان این منابع آماده شده برای مردم آسیب دیده، لجستیک امداد نامیده می شود]15[. یک زنجیره تامین بشردوستانه زمانی که یک بلای جدید اتفاق بیافتد فعال می شود. تفاوت هایی که در انواع بلایای مختلف وجود دارد عبارت است از: تعداد افراد آسیب دیده، منابع محلی موجود، منابع مورد نیاز، سهولت در محل کار. پذیرش مدیریت زنجیره تامین به عنوان یک تابع محوری برای پاسخ به بلایا توسط آژانس های بشردوستانه تنها از دهه ی قبل شروع شده است]3[.
در مدیریت بلایا، اغلب داده ها غیر قطعی هستند، تصمیم گیری سریع برمبنای تنها قسمتی از اطلاعات مورد نیاز صورت می گیرد، نه تنها تکنولوژی بلکه فاکتورهای اجتماعی، فرهنگی و روانشناسی نیز نقش مهمی در تصمیم گیری ایفا می کنند]21[. بدین منظور این تحقیق به ارائه مدلی از برنامه ریزی امکانی استوار در شرایط بحران با حضور عدم قطعیت می پردازد.
آمار بلایا در جهان و ایران
در سال های اخیر تکرار حوادث غیر منتظره، این حوادث را به یکی از مهمترین فاکتورهای تاثیرگذار روی توسعه ی اجتماعی تبدیل کرده است]22[. در جدول (1-2) می توانید بلایایی که بیشترین تلفات انسانی را در بازه ی بین سال های 1980 تا 2012 داشته اند را مشاهده کنید]23[. لازم به ذکر است که تمام آمارهای ذکر شده در این قسمت از سایت اینترنتی]24[ پایگاه داده ی بلایای بین المللی (مرکز تحقیقات اپیدولوژی بلایا) استخراج شده است.
جدول (1-2) پنج فاجعه با بیشترین تلفات انسانی در بازه بین سال های 1980 تا 2012 ]24[
نوع تعداد در بازه سال کشور تعداد مرگ و میر تعداد افراد آسیب دیده خسارت (میلیون دلار)
زلزله 756 2010 هاییتی 222570 3700000 8000
2004 اندونزی 165708 532898 4451.6
2008 چین 87476 45976569 85000
2005 پاکستان 73338 5128000 5200
1990 ایران 40000 710000 8000
طوفان 2516 1991 بنگلادش 138866 15438849 1780
2008 میانمار 138366 2420000 4000
1985 بنگلادش 15000 1810000 50
1998 هندوراس 14600 2112000 3793.6
1999 هند 9843 12628312 2500
سیل 3120 1999 ونزوئلا 30000 483635 3160
1980 چین 6200 67000 160
1998 چین 3656 283973000 30000
1996 چین 2775 154634000 12600
2004 هاییتی 2665 31283 از دیدگاه جهانی، هر ساله تعداد بلایای جهانی در حال افزایش است. برای مثال در سال 2005 ، 489 بلای طبیعی در 127 نقطه جهان اتفاق افتاد که در اثر این بلایا 104689 نفر کشته و 160 میلیون نفر آسیب دیدند. در همان سال 2005، ضررهای اقتصادی حدود 159 میلیارد دلار آمریکا تا 210 میلیارد دلار آمریکا برآورد شده است. به دلیل رشد جمعیت تحولات جدید در مناطق در معرض ریسک، در معرض حوادث طبیعی قرار گرفتن بشر نیز بیشتر می شود]1[.
جدول (1-3) نشان دهنده ی بلاهایی است که در بازه ی زمانی بین سال های 1900 تا 2012 در ایران اتفاق افتاده اند و بیشترین تلفات را به همراه داشته اند. همان طور که از جدول مشخص است این بلایا از نوع زلزله هستند و این به این دلیل است که ایران گسل های فعال زیادی در خود دارد. بنابراین می توان نتیجه گرفت که ایران یک کشور زلزله خیز است.
جدول (1-3) بدترین بلایای اتفاق افتاده در ایران بر اساس تعداد تلفات در بازه ی بین سال های 1900 تا 2012 ]24[
نوع بلا سال تعداد تلفات
زلزله 1990 40000
زلزله 2003 26796
زلزله 1978 25000
زلزله 1962 12000
زلزله 1968 10000
زلزله 1972 5057
زلزله 1909 5000
زلزله 1929 3300
زلزله 1957 3000
زلزله 1930 2500
با بروز شرایط بحرانی و نتیجتاً کاهش توانمندی ها به دلیل آسیب‌دیدگی زیرساخت‌ها، تقاضا برای کالاها و خدمات لجستیکی افزایش می‌یابد. فرآیندهایی که در هنگام امداد رسانی پس از وقوع یک بحران به انجام می رسند، لازم است به نحوی برنامه ریزی شوند تا در کوتاه ترین زمان ممکن پاسخگوی نیاز آسیب دیدگان باشند. در این بین نحوه ی توزیع کالاها و خدمات امدادی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. در سال های اخیر، بلایای طبیعی زیادی رخ داد که منجر به کشته شدن انسان های بسیاری شد و ویرانی های زیادی نیز به بار آورد .رویداد های طبیعت غیر قابل پیش بینی هستند و به دلیل تعداد زیاد تلفات، زمینه لجستیک بشردوستانه از جنبه های مهم هر عملیات امدادی را ایجاد می کند و می توان آن را نشان دهنده یکی از اهرم های اصلی برای رسیدن به پیشرفت از نظر هزینه، زمان و کیفیت دانست. بنابراین تحویل کمک های بشردوستانه می‌تواند به یک صنعت جهانی قابل ملاحضه‌ای تبدیل شود. هر کشوری در جهان هم می‌تواند اهداء کننده و هم می‌تواند دریافت کننده‌ی عملیات های امدادی باشد. برای حمایت از عملیات نجات و کمک به افراد زخمی، کالاهایی مانند آب، غذا، سر پناه و دارو باید از مراکز توزیع امداد به مناطق آسیب دیده به سرعت فرستاده شوند. کمبود عرضه می تواند واکنش های اضطراری و غیر موثر و در نتیجه درد و رنج به همراه داشته باشد، از این رو، مهم است که به توسعه استراتژی به منظور سرعت بخشیدن به واکنش عرضه و یا تامین تقاضای غیر قابل پیش بینی پرداخته شود. همواره لجستیک یکی از فاکتورهای مهم در عملیات های امداد می‌باشد و تلاش های لجستیکی حدود 80% امداد بلایا را تشکیل می‌دهند. سرعت کمک های بشردوستانه بعد از وقوع بلایا، به توانایی‌های لجستیکی برای تهیه، حمل و نقل و دریافت کالاها در محل وقوع بلایا بستگی دارد. اما عملیات های امداد بلایا به دلیل شرایط بسیار ویژه باید با عجله‌ی بیشتری انجام شود همچنین، از آنجایی که اغلب بلایای طبیعی غیر قابل پیش بینی هستند، تقاضا برای کالاها نیز در مواقع بحران غیر قابل پیش‌بینی است. بنابراین می‌توان مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی که لجستیک امداد بشردوستانه را از لجستیک تجاری متمایز می‌کند را شناسایی کرد]3[. تحقیقات اندکی در زمینه لجستیک امدادی با رویکرد چند هدفه صورت گرفته است]15[.
سوال این است که چطور می‌توان به بلایاء در حالت خیلی موثرتر و به منظور کاهش تلفات و افزایش کارایی عملیات های امداد و نجات، پاسخ داد. در موارد بحران ها، سازمان ها با مشکلات عمده‌ای از قبیل حمل و نقل در حجم زیاد انواع مختلف کالاها از قبیل غذا، لباس، دارو، تجهیزات پزشکی، ماشین آلات، پرسنل، از نقاط مختلف مبداء به مقاصد مختلف در منطقه‌ی آسیب دیده مواجه هستند. حمل کالاها و پرسنل امداد و مصدومان باید به طور سریع و کارآمد انجام شود تا نرخ بقای جمعیت آسیب دیده را حداکثر کرده در حالی که هزینه های عملیات ها باید حداقل شوند. یکی از استراتژی ها برای بهبود سرعت پاسخ دهی ایجاد انبارها و قرار دادن موجودی در این انبارها است، که این موجودی ها نیاز به وجود آمده در اثر بلایاء را پاسخ می‌دهند.
طبق قانون اعداد بزرگ امید ریاضی زمانی می‌تواند قابل استناد باشد که تصمیمات یکسان تحت شرایط مشابه به طور مکررا انجام گرفته شوند. از این رو تابع هدف حداقل کردن امید ریاضی مجموع هزینه‌ها خواهد بود و جوابی که بدست خواهد آمد در اجرای بلند مدت مناسب خواهد بود. بنابراین برای مسائل تصمیم گیری غیر تکراری تحت عدم قطعیت یک رویکرد ریسک گریز که اثرات تغییر پذیری خروجی های تصادفی را نیز در نظر می‌گیرد از قبیل هزینه‌ی کل تصادفی، جواب پایدارتری در مقایسه با رویکرد بی طرف نسبت ریسک ارائه می‌کند. تصمیماتی از قبیل برنامه ریزی مکانیابی و مدیریت فاز پاسخ فاجعه نمونه‌هایی از تصمیمات غیر تکراری هستند]25[. محیط بلایا همراه با عدم قطعیت فراوان است. با وجود اینکه اگر بلایا اتفاق بیافتند اثرات مخرب زیادی بر جامعه دارند ولی احتمال وقوع بلایا نیز اندک است. یکی از راه‌های مقابله با عدم قطعیت استفاده از بهینه سازی امکانی استوار است]8[.
همچنین کاربردهائی زیر را می توان برای این تحقیق عنوان کرد:
در زمینه‌ی کاربردهای عملی، بلایا در حال افزایش هستند و ایران نیز به دلیل شرایط آب و هوایی و قرار گرفتن رو گسل ها، در معرض وقوع بلایا مخصوصا زلزله و سیل می‌باشد. پاسخ موثر به بلایایی از قبیل زلزله، سونامی، بهمن، طوفان، فوران آتش فشان ها، آتش سوزی، حملات تروریستی و ...، از اهمیت حیاتی برای زندگی و رفاه انسان ها برخوردار است به همین دلیل سزاوار تلاش های فراوان است. طراحان فاز پاسخ باید ابزارها و مدل های تصمیم گیری قوی و عمومی داشته باشند تا توانایی پاسخ و امداد رسانی خود را افزایش دهند و برای پاسخ موثر و به موقع آماده باشند.
در زمینه‌ی کاربردهای نظری، با وجود اینکه لجستیک بشردوستانه نکات زیادی از قبیل ابزارها و تکنیک های استاندارد طراحی ( برای مثال کنترل موجودی و انبار داری) را از لجستیک تجاری یاد گرفته است، لجستیک تجاری نیز مطمئنا از لجستیک بشردوستانه چابکی و سازگاری در پاسخ به تغییرات سریع یاد گرفته است. همچنین زنجیره‌های تامین بشردوستانه همراه با عدم قطعیت و ریسک بیشتری هستند. بنابراین لجستیک تجاری می‌تواند دو نکته دیگر را نیز از لجستیک بشر دوستانه یاد بگیرد، اولی نحوه‌ی مقابله با عدم قطعیت و دومی تغییرات در طرح های تامین در آخرین لحظات]9[. و از تئوری‌های مربوط به این نکات در می‌توان در زنجیره‌ی تامین تجاری استفاده کرد.
1-3- بیان مساله و اهداف تحقیق
مهم ترین چالش پس از وقوع یک رویداد بزرگ مانند زلزله، تعیین مکان مراکز توزیع امداد و همچنین ارسال کالاهای ضروری به مناطق آسیب دیده به منظور تامین نیازهای اولیه آسیب دیدگان است. لجستیک امداد بلایا یکی از فعالیت‌های اصلی در بحث مدیریت بحران می‌باشد. آنچه که در لجستیک امدادرسانی حائز اهمیت است، ارزش زمان و رساندن کالاهای ضروری و خدمات مورد نیاز در کوتاه‌ترین زمان ممکن به آسیب دیدگان است. یکی از استراتژی‌های مهم لجستیکی جهت بهبود عملکرد و کاهش زمان تاخیر، مکان‌یابی و ایجاد مراکز توزیع امداد در نزدیکی این مناطق آسیب‌پذیر می‌باشد. لذا وجود مراکز توزیع در محل‌های مناسب از شبکه، که بتوانند تقاضای ایجاد شده در این شرایط را به صورت مناسبی پوشش دهند، درانجام موفق عملیات امداد و نجات، بسیار حائز اهمیت است و در تمام موارد ذکر شده، ضعف در انتخاب مکان مناسب احتمال اتلاف سرمایه را بالاتر خواهد برد و نهایتاً منجر به خسارات و صدمات جانی فراوانی خواهد شد. اهدافی که در بحث مکان‌یابی مراکز توزیع امداد دنبال می‌شوند در پی نزدیکی هر چه بیشتر محل استقرار مراکز توزیع امداد به نقاط آسیب‌دیده و کمتر کردن مسافت (تابع هدف کمینه‌سازی)، خدمت‌دهی هر چه سریعتر و بیشتر کردن سطح خدمت‌دهی و تلاش در متعادل ساختن مسافت بین مراکز توزیع و نقاط تقاضا (افراد آسیب‌دیده) هستند.
همچپنین با توجه به غیرقابل پیش بینی بودن وقوع بحران ها و تقاضای مناطق آسیب دیده در نظر گرفتن عدم قطعیت برای رسیدن به امدادرسانی بهینه کلیدی می باشد، همانطور که می دانیم عدم قطعیت را از طریق مدل برنامه ریزی فازی و برنامه ریزی امکانی نیز می توان در نظر گرفت و تلاش کرد تا عدم قطعیت و مقادیر غیر قطعی پارامترها را برحسب مجموعه های فازی ارائه داد. زاده نظریه مجموعه های فازی را به عنوان پایه نظریه امکان به کار برد و نظریه امکان در مواردی که دسترسی به اطلاعات وسیع میسر نباشد، می تواند بسیار راهگشا باشد.
توجه به کمینه سازی کمبود در بحث امداد بشردوستانه به منظور نجات جان انسان ها حائز اهمیت می باشد. میزان تلفات انسانی، خسارات اقتصادی، اهمیت پیدا کردن راه حل مناسب را برای بالا بردن توانایی کاهش اثرات وقایع و ارائه ی پاسخ سریع و موثر با عرضه ی به موقع و سریع کالاهای امداد از قبیل غذا، آب و دارو برای مناطق آسیب دیده می باشد را مشخص می کند. همچنین نبود بودجه و منابع مالی کافی برای امداد رسانی بحث بهینگی هزینه های دخیل در امداد بشردوستانه را پررنگ می کند.
سیستم توزیع امداد در این تحقیق شامل سه بخش اصلی می باشد که عبارتند از: تامین کنندگان، مراکز توزیع امداد و نقاط آسیب دیده. تامین کنندگان کالاهای امدادی نقش اساسی را در زنجیره امدادرسانی بازی می کنند و اجناس امدادی مورد نیاز را برای افرادی که در نقاط آسیب دیده قرار دارند، تامین می کنند.
همان طور که در بالا بیان شد، هدف بررسی نقاط کاندید به عنوان مراکز توزیع امداد است تا اینکه یک سیستم توزیع بهینه پیاده سازی شود. محل استقرار مراکز از بین یک مجموعه مراکز توزیع کاندید انتخاب می شود.
در واقع هدف های این تحقیق که در ادامه به تفضیل توضیح داده می شود عبارتند از:
ارائه‌ی انواع مدل های برنامه ریزی امکانی استوار برای مکانیابی مراکز امداد
تعیین مکان مناسب برای احداث مراکز توزیع امداد
تعیین مقدار کالای منتقل شده از نقطه تامین به مرکز توزیع امداد
تعیین مقدار کالای منتقل شده از مرکز توزیع امداد به ناحیه آسیب دیده
حل مدل های ارائه شده با استفاده از نرم افزار 23.5 GAMS برای تعیین بهترین مدل
1-4- جمع بندی
در فصل اول ابتدا تعاریف اولیه برای آشنایی بیشتر با عبارات و ارائه این تحقیق آورده شده است در ادامه به ضرورت مکان یابی در بحران و همچنین لزوم توجه به در نظر گرفتن عدم قطعیت در وقوع بحران اشاره شده است و بیان مساله و اهداف تحقیق عنوان شده است. در فصل دوم ابتدا مروری بر تحقیقات و کارهای گذشته در زمینه های مکانیابی های انجام شده در بحران، برنامه ریزی فازی، برنامه ریزی امکانی و برنامه ریزی استوار انجام شده است و پس از آن چالش ها و ضعف های موجود در ادبیات های مورد مطالعه بررسی شده است. در فصل سوم ابتدا مساله خود ار به صورت صریح بیان کرده و در بخش های بعدی آن به توسعه مدل های برنامه ریزی امکانی استوار با توجه به امکان بهبود این مدل ها پرداختیم. هر کدام از این مدل های برنامه ریزی امکانی استوار یا بهینگی و یا امکان پذیری را بیشتر تضمین می کنند و در فصل چهارم نتایج محاسباتی و یافته ها با استفاده از یک مطالعه موردی ارائه شده است و در پایان یک تحلیل از نتایج و یافته های خود برای اثبات سودمندی مدل نهایی در بحران مطرح شده است. در پایان برای آخرین فصل ارائه شده نتایج و نوآوری های تحقیق عنوان شده است و همچنین پیشنهاداتی برای کارهای آینده مطرح شده است.
فصل دوم
مروری بر ادبیات موضوع
2-1- مقدمهدر این فصل ابتدا ویژگی های بارز زنجیره های تامین بشردوستانه عنوان شده و زنجیره تامین بشردوستانه با زنجیره تامین تجاری مقایسه شد و با بررسی تفاوت های این دو نوع زنجیره و مدل های موجود در ادبیات زنجیره تامین امداد چالش های کلیدی زیر برای زنجیره تامین امداد ذکر شد]2[:
عدم قطعیت بسیار زیاد (شبکه و مسیرهای غیر قابل استفاده ، مسائل ایمنی، تغییر ظرفیت های تسهیلات، عدم قطعیت در تقاضا، عدم قطعیت در عرضه، عدم قطعیت در مکان تقاضا و ...)
پیچیدگی هماهنگی و ارتباطات (صدمه به خطوط ارتباطی، دخالت بازیگران متعدد مثل دولت، ارتش، NGO ها و ... ، عدم دسترسی به اطلاعات دقیق زمان واقعی تقاضا)
دستیابی مشکل به تحویل به موقع و کارامد
منابع محدود (عرضه،افراد، ظرفیت حمل و نقل، سوخت)
پویایی بسیار زیاد محیط لجستیک اضطراری (از نظر مقدار و نوع نیازها، منابع موجود، دسترسی به زیرساخت ها و ...)
تاثیرپذیری از رفتارهای انسانی(ویژگی های اجتماعی و فرهنگی جمعیت آسیب دیده)
نوع بلایا و نیازهای به وجود آمده در اثر آن
همچنین مروری بر تحقیقات و کارهای گذشته در زمینه های مکانیابی تسهیلات در لجستیک امداد بشردوستانه تحت قطعیت و عدم قطعیت انجام شده است.
2-2- مقایسه زنجیره تامین تجاری و بشردوستانه
مشخصات ویژه زنجیره های تامین بشردوستانه که باعث متمایز شدن آنها از زنجیره های تامین تجاری سنتی می شود:
سطح خطر بالا (اغلب مرگ و زندگی)
زمان تحویل صفر(یا تقریبا صفر):که بصورت موثری از دسترس پذیری منابع، تدارکات و سیستم حمل و نقل تاثیر می پذیرد.
اطلاعات مربوط به حمل و نقل و تامین یا وجود ندارد و یا نامعتبر و ناقص است.
بسیاری از عملیات های امدادی بطور طبیعی موقتی اند.
بررسی دیدگاه های مختلف در عملیات امدادرسانی در امداد بلایا، اساسی برای بررسی شباهت ها و تفاوت های زنجیره ی تامین بشردوستانه و زنجیره تامین تجاری آماده می کند]12[. اگرچه زنجیره تامین بشردوستانه از زنجیره تامین تجاری ایده گرفته است اما به دلیل سروکار داشتن با جان انسان ها، در برخی از قسمت ها با زنجیره تامین تجاری بسیار متفاوت است]9[. زنجیره تامین تجاری و بشردوستانه در حقایقی از قبیل برنامه ریزی و آماده سازی، طراحی تدارک، حمل و نقل، موجودی، انبارداری، توزیع و رضایت مشتری با هم مشترک هستند. به طور خلاصه، عملیات های لجستیکی چه در تجاری و چه در بشردوستانه، برای تحویل کالای مناسب در مکان مناسب و تحویل به افراد مناسب در زمان مناسب طراحی می شوند]9[. از طرف دیگر، تفاوت های زیادی بین این دو نوع زنجیره تامین وجود دارد. وجود این تفاوت ها ایجاد چالش زمینه ی زنجیره تامین بشردوستانه شده و نشان می دهد که بسیاری از تکنیک ها و مفاهیم در زنجیره تامین تجاری به طور مستقیم قابل انتقال به زنجیره تامین بشردوستانه نیستند. در نتیجه نیاز به تحقیقاتی در زمینه زنجیره تامین بشردوستانه با در نظر گرفتن ویژگی های منحصر به فرد آن است تا کارایی این زنجیره ها بیشتر شود. بر خلاف لجستیک تجاری، لجستیک امداد همیشه با عدم قطعیت در زمان، مکان، چگونگی، مقدار، مکان تامین همراه است.
این پارامترها برای راه اندازی یک زنجیره کارامد بسیار حیاتی است. همچنین پیش بینی تقاضا به دلیل فقدان داده های تاریخی کافی بسیار دشوار است. علاوه بر این، بلایا حتی اگر در منطقه ی یکسان اتفاق بیافتند باز هم ویژگی های منحصر به فردی از قبیل ساختار جمعیت یا شرایط اقتصادی دارند که باعث ناکارآمد شدن داده های تاریخی می شود. بنابراین داده های تاریخی خیلی برای پیش بینی تقاضای آینده مفید نیستند]8[. جدول (2-1) تفاوت های بین زنجیره های تامین تجاری و امداد را به طور خلاصه نشان می دهد. برخی از تفاوت های مهم این دو نوع زنجیره می توان به اهداف، الگوی تقاضا، الگوی عرضه و طرفین درگیر(بازیگران). این تفاوت های مهم در این قسمت توضیح داده می شوند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *