— -فایل پروژه - ریسرچ-254)

پژوهش حاضر به بررسی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سسندج در شبکه جهانی وب بر مبنای الگوی اطلاع‌یابی الیس می پردازد. روش پژوهش، پیمایشی است و داده ها به وسیله پرسشنامه گردآوری شده است. نمونه آماری جامعه پژوهش حاضر را به ترتیب 297 و302 نفر از دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج تشکیل می دهند. حجم نومنه با استفاده از جدول مورگان تعین شد و از تعداد مذکور، در دانشگاه کردستان 269 نفر و در دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج 281 نفر از دانشجویان پرسشنامه ها را پاسخ و عودت دادند. برای انجام نمونه گیری از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای استفاده شد. تحلیل داده های گردآوری شده با استفاده از آزمون ناپارامتریک یومن ویتنی در ویرایش 16 نرم افزار آماری spss انجام شده است. نتایج تحقیق نشان داد که در تمام مراحل رفتار اطلاع یابی الگوی الیس در بین دانشجویان دو دانشگاه تفاوت معناداری وجود دارد و دانشجویان دانشگاه کردستان رفتار اطلاع یابی در سطح بالاتری را از خود نشان داده اند.
کلید واژه ها: رفتار اطلاع یابی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی، دانشگاه کردستان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، الگوی رفتار اطلاع یابی الیس، وب جهانی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کلیات پژوهش
1-1- مقدمه2
1- 2- بیان مسئله4
1- 5- ضرورت و اهمیت مسئله4
1- 4- اهداف پژوهش6
1- 4-1- اهداف کلی6
1-4-2- اهداف جزئی6
1- 5- پرسش‌ های پژوهش7
1- 6- تعاریف نظری و عملیاتی اصطلاحات7
فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه پژوهش
2- 1- مقدمه12
2-2- تعاریف رفتار اطلاع یابی12
2- 3- تاریخچه رفتار اطلاع یابی13
2-4- رفتار اطلاع یابی در وب14
2-5- الگو ها و نظریه‌های رفتار اطلاع یابی15
2-5-1- الگوی ریس و ساراسویچ16
2-5-2- نظریه رفتار اطلاع یابی ویلسون 17
2-5-3- الگوی اطلاع یابی الیس 23
2-5-4- الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز26
2-5-5- الگوی رفتار اطلاع یابی مارچیونینی28
2-5-6- الگوی معنایابی دروین 30
2-5-7- الگوی اطلاع یابی بتیس32
2-5-8- الگوی اطلاع یابی چو33
2-5-9- الگوی فرآیند جستجوی کولثائو35
2-5-10- الگوی اطلاع یابی مهو و تیبو 38
2-5-11- الگوی اطلاع یابی بلکین 41
2-5-12- الگوی اطلاع یابی تیلور 42
2-6- خلاصه مبانی نظری 43
2-7- پیشینه پژوهش43
2-7-1- پیشینه داخلی 44
2-7-2- پیشینه خارجی48
2-8- خلاصه پیشینه پژوهش51
فصل سوم : روش پژوهش
3-1- مقدمه53
3-2- روش پژوهش53
3-3- جامعه آماری پژوهش54
3-4- نمونه آماری پژوهش و روش نمونه‌گیری54
3-5- ابزار اندازه گیری یا روش های عملی جمع آوری دادهها55
3-6- روش اجرای پژوهش55
3-7- روش تجزیه و تحلیل داده ها56
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده‌ها
4-1- مقدمه58
4-2- یافته های پژوهش58
4-2-1- یافته های مربوط به ویژگی های جمعیت شناختی دانشجویان 58
4-2-2- یافته های مربوط به پرسش های پژوهش61
4-2-2-1- یافته های پرسش اول61
4-2-2-2- یافته های پرسش دوم69
4-2-2-3- یافته های پرسش سوم73
4-2-2-4- یافته های پرسش چهارم75
4-2-2-5- یافته های پرسش پنجم78
4-2-2-6- یافته های پرسش ششم80
فصل پنجم : بحث و نتیجه‌گیری
5-1- مقدمه 84
5-2- خلاصه یافته های پژوهش84
5-3- بحث درباره پرسش های پژوهش 84
5-3-1- بحث درباره پرسش اول پژوهش85
5-3-2- بحث درباره پرسش دوم پژوهش87
5-3-3- بحث درباره پرسش سوم پژوهش88
5-3-4- بحث درباره پرسش چهارم پژوهش90
5-3-5- بحث درباره پرسش پنجم پژوهش90
5-3-6- بحث درباره پرسش ششم پژوهش91
5-4- محدودیت های پژوهش92
5-5. پیشنهادات پژوهش93
5-3-1- پیشنهادات کاربردی93
5-3-1- پیشنهادات برای پژوهش های آتی94
فهرست منابع96
1- منابع فارسی96
2- منابع خارجی97
پیوست ها100
فهرست شکل ها
عنوان شکل هاصفحه
شکل 2-1- الگوی رفتار اطلاع یابی ویلسون ارائه شده در سال 199618
شکل 2-2- الگوی رفتار اطلاع یابی الیس24
شکل 2-3- الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز28
شکل 2-4- الگوی اطلاع یابی مارچیونینی30
شکل 2-5- الگوی معنایابی دروین31
شکل 2-6- الگوی اطلاع یابی کولثائو37
شکل 2-7- الگوی اطلاع یابی مهو و تیبو40
شکل 2-8- الگوی اطلاع یابی بلکین.41
فهرست جدول ها و نمودارها
عنوان جدول صفحه
جدول 4-1- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل برحسب جنسیت آن‌ها58
جدول4-2-توزیع فراونی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل بر حسب گروه آموزشی آن ها59
جدول 4-3- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل برحسب وضعیت اشتغال آن‌ها60
جدول 4-4- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل برحسب گروه‌بندی سن آن‌ها60
جدول 4-5- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب نحوه شناسایی وب‌سایت‌های موردنیاز در دانشگاه محل تحصیل61
جدول 4-6- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از موتورهای جستجو در دانشگاه محل تحصیل62
جدول 4-7- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از عنوان موتورهای جستجو در دانشگاه محل تحصیل63
جدول 4-8- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از امکانات موتورهای جستجو در دانشگاه محل تحصیل64
جدول4-9- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب تایپ تعداد کلیدواژه‌های جستجو در دانشگاه محل تحصیل65
جدول 4-10- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از انواع عملگرهای بولی در جستجو در دانشگاه محل تحصیل66
جدول 4-11- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب مرور تعداد رکوردهای بازیابی شده درنتیجه جستجو در دانشگاه محل تحصیل66


جدول 4-12- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب مشاهده بخش‌های رکورد بازیابی شده درنتیجه جستجو در دانشگاه محل تحصیل67
جدول 4-13- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله آغاز 68
جدول 4-14- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله پیوند یابی الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب دنبال کردن پیوندهای صفحات وب در دانشگاه محل تحصیل69
جدول4-15- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله پیوند یابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه کردستان70
جدول4-16- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله پیوند یابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج71
جدول 4-17- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله پیوندیابی72
جدول 4-18- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله مرور الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه محل تحصیل73
جدول 4-19- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله مرور74
جدول 4-20- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله تمایزیابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه کردستان75
جدول 4-21- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله تمایزیابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج76
جدول 4-22- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله تمایزیابی77
جدول 4-23- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در مرحله نظارت الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه محل تحصیل78
جدول 4-24- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله نظارت79
جدول 4-25- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله استخراج الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه محل تحصیل80
جدول 4-26- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله استخراج 81
-698532511900260032562865فصل
اول
00فصل
اول
276606018859500
297815299720کلیات پژوهش
00کلیات پژوهش
-12702031900-63507746900
8255307974006353530590057153746400
1-1. مقدمه
عصر حاضر به عصر اطلاعات معروف است. اطلاعات ماده اولیه دانشی است که زندگی پیچیده اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ما را هدایت می کند و از این نظر برای ادامه زندگی عنصری حیاتی است. تولید و وسعت اطلاعات ما را با پدیده ای به نام انفجار اطلاعات روبه رو کرده است و دیگر هیچ محققی قادر نیست از آخرین دستاوردهای اطلاعات رشته تخصصی و موضوعات مورد علاقه خود پا به پای مطالب منتشر شده در آن زمینه آگاه شود. اطلاعات و کثرت آن به مشکلاتی در زمینه دستیابی به اطلاعات موجود منجر شده است. محققان ناگزیر به قرار گرفتن در مجراهای اطلاعاتی هستند که سبب پیدایش رفتار اطلاع یابی می شود. رفتار اطلاع یابی برخاسته از شناخت نیازهای اطلاعاتی است (کری کلاس ، 1383).
اینترنت به ویژه شبکه جهانی وب، با وجود عمر تقریباً دو دهه‌ای خود، امروزه به عنوان یکی از اصلی‌ترین مجراهای دسترسی به اطلاعات مورد استفاده میلیونها کاربر از جمله دانشجویان قرار می‌گیرد. اقبال این رسانه در میان دانشجویان به واسطه امکانات متنوعی است که به لحاظ دسترسی به حجم عظیمی از اطلاعات، ارتباطات و بسترسازی اشتراک اطلاعات در اختیار قرار می‌دهد. تأثیر این شبکه در فرآیند پژوهش و آموزش به گونه‌ای است که وجود آن امروزه در دانشگاه‌ها دیگر غیر قابل چشم‌پوشی است و هر ساله بخش قابل توجهی از بودجه دانشگاه‌ها صرف ایجاد زیرساخت ها و امکانات دسترسی به منابع اینترنتی اطلاعات شامل ملزومات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، منابع انسانی و نظایر آن می‌گردد. بدین ترتیب بررسی و مطالعه جهت شناخت نیازهای اطلاعاتی و رفتار اطلاع یابی کاربران اطلاعات در محیط شبکه اینترنت از اهمیت ویژه ای برخوردار است و به برنامه ریزی و سیاست گذاری در این باره کمک فراوانی می کند.
بررسی رفتار اطلاع یابی انسان از مدتها پیش مورد توجه پژوهشگران حوزه اطلاع رسانی بوده و صاحب نظران متعدد هر یک الگوهای خود را در این زمینه بر مبنای رویکردهای مختلف ارائه کرده اند. از مهم ترین الگوها رفتار اطلاع یابی که تاکنون از سوی صاحب نظران مطرح شده است می توان به الگوهای ویلسون، الیس، کولثائو، دروین و بلکین اشاره نمود (نوکاریزی و داورپناه، 1385).
الیس الگوهای رفتار اطلاع‏یابی دانشگاهی را بررسی کرده است و معتقد است که هر یک از جستجوگران با توجه به تجربیات، دانش، نیاز اطلاعاتی و سطح توقعات خود در هر یک از این مراحل با سطح متفاوتی از دقت و توجه عمل می‌کند و در نهایت این جستجوگر است که بر اساس نیاز خاص خود به انتخاب و گردآوری اطلاعات دست می‌زند و با استناد به همین اصل، الگویی را برای رفتار اطلاع‌یابی جستجوگران پیشنهاد می‌کند. وی اذعان می دارد که الگویش بیشتر در محیط اینترنت که عمدتاً از ابزارهای ویژه‌ای همچون واژگان‌ کنترل‏شده استفاده می‌کنند قابل‏اجرا و استفاده است (نوروزی چاکلی، 1385). بنابراین در پژوهش هایی چون تحقیق حاضر با توجه به اینکه در حوزه وب صورت می گیرد، الگوی رفتار اطلاع یابی الیس مد نظر می باشد.
1-2. بیان مسئله
پژوهش ها و متون موجود نشانگر آن است که از دهه 1990 به بعد، اینترنت جنبه های مختلف زندگی و رفتار اطلاع یابی کاربران را دستخوش دگرگونی کرده است. صاحب نظرانی مانند شاودر(1994)، مک کلور(1994) و پسکو(1996) معتقدند که تأثیر اینترنت بر رفتار اطلاع یابی کاربران از موضوعات با ارزش و قابل بررسی است. از نظر آنان، شبکه ها با آسان تر کردن جریان مشارکت ها، اشاعه ایده ها، دسترس پذیری و روزآمدسازی اطلاعات، موجب شده اند که کاربران دانشگاهی بخصوص دانشجویان تحصیلات تکمیلی برای تبادل افکار، پژوهش، آموزش و روزآمدکردن اطلاعات خود، بطور گسترده از این شبکه ها استفاده کنند. بر این اساس، محققان بر لزوم اجرای تحقیقات به منظور تعیین نیازها و موانع، و ارائه راه هایی برای استفاده بهینه از این شبکه تأکید کرده اند. زیرا که دانش ما درباره چگونگی استفاده مؤثر از شبکه ها باید همگام با رشد خود شبکه های اطلاعاتی افزایش یابد. دلیل اصلی پرداختن به موضوع چگونگی استفاده از شبکه برخاسته از این مسئله است که از زمان رواج فراوان منابع الکترونیکی، الگوی رفتارهای اطلاع یابی استفاده کنندگان نیز در حال تغییر است.در حال حاضر، این امکان وجود دارد که جستجوگر بتواند صدها استناد یا منبع اطلاعاتی را در مدتی کوتاه تر از زمانی که صرف یافتن یک استناد در نظام دستی می شود، به وسیله رایانه بازیابی کند (مهراد، 1372 (
استفاده از اینترنت در ایران نیز گسترش زیادی یافته است به طوری که بیشتر سازمان ها، مراکز پژوهشی و علمی، امکانات استفاده از اینترنت را در اختیار محققان و پژوهشگران خود قرار داده اند. در این میان فرصت استفاده از امکانات اینترنتی در میان جامعه دانشگاهی از اهمیت بسزایی برخوردار است. جامعه دانشگاهی به واسطه نقش ویژه‌ای که در بازسازی و ارتقای زیرساخت های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و غیره ایفا می کند، لازم است به صورت حرفه ای و تخصصی به شناخت شیوه های دستیابی به اطلاعات منابع علمی بپردازد.
به نظر می رسد که میزان استفاده از اینترنت در جامعه دانشگاهی به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی نسبت به مقاطع پایین به دلیل مانوس بودن تحقیق بیشتر است، که در صورت استفاده صحیح و منطقی از آن، تامین کننده مکانیسمی سریع، مقرون به صرفه و کارآمد برای دسترسی به اطلاعات مورد نیازشان خواهد بود.
در دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج نیز امکان استفاده از وب برای دانشجویان میسر است. گرچه اهداف ایجاد و راه اندازی این امکانات گسترده، فراهم آوردن خدمات بهتر و بیشتر برای دانشجویان و محققان دانشگاهی یا به طور عام، استفاده کنندگان دانشگاهی است، اما تاکنون پژوهشی در مورد رفتار اطلاع یابی آنها به ویژه نحوه جستجو، دسترسی، ردیابی (مکان یابی)، معیارهای مورد نظر جهت ارزیابی و شناسایی وبگاه های مفید و همچنین نحوه بازیابی و استخراج اطلاعات در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی و شباهت ها و تفاوت های آنها در شبکه جهانی وب صورت نگرفته است. لذا مسئله مورد نظر پژوهش حاضر پرداختن به موضوع یاد شده است و هدف آن مطالعه تطبیقی رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دو دانشگاه مذکور است.
1-3. ضرورت و اهمیّت مسئله
در عصر اطلاعات و با ظهور فناوری های اطلاعاتی پیشرفته که روز به روز بر دامنه اطلاعات افزوده می شود، پژوهشگران، اساتید دانشگاه و به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی در جستجو و دستیابی به اطلاعات علمی، آموزشی و پژوهشی مورد نیاز خود، در محیط وب، با مشکلات و موانعی مواجه هستند. از این رو، رفتار اطلاع یابی استفاده کنندگان به دلیل پیشرفت های لحظه ای در فناوری های جدید اطلاعات و همچنین نیاز استفاده کنندگان برای روزآمدسازی اطلاعات مورد نیاز دستخوش تغییر بوده و حائز اهمیت است. بنابراین، بررسی چگونگی جستجو و دستیابی سریع و آسان به انواع اطلاعات خود از مسائل با اهمیت برای انجام پژوهش است (سلاجقه، 1384).
یکی از موضوعاتی که ذهن پژوهشگران در رفتار اطلاعات را به خود مشغول داشته، پی بردن به این امر است که جستجوگران با چه روش های جستجو و سازوکارهای بررسی کیفی منابع اطلاعاتی و ابزارهای جستجو، به کاوش در اینترنت پرداخته و از دیگر منابع و خدمات وب بهره می گیرند و داشتن مهارت کافی در به کارگیری ابزارها و فرآیندهای جستجو در وب، چگونه می تواند در بازیابی نتایج مرتبط تر و با کیفیت تر موثر باشد (اسلامی و کشاورزی، 1385). لذا، بررسی رفتارهای اطلاع یابی استفاده کنندگان، مسئولان و مراکز اطلاعاتی را درعرضه خدمات مناسب و برنامه ریزی های دقیق تر کمک می کند. عدم شناخت صحیح جامعه استفاده کننده و نیازهای اطلاعاتی آنان اغلب موجب گمراهی می‌شود و احتمال دست نیافتن به اهداف نظام اطلاع رسانی را بسیار زیاد می‌کند و بدیهی است که موجب به هدر رفتن سرمایه های موجود خواهد شد (سلیمی، 1385).
لزوم انجام تحقیق پیرامون دانشگاه‌ها به عنوان عنصری کلیدی در تحقیق و توسعه و نیز به دلیل نیاز مبرم آنها به اطلاعات بیش از مراکز دیگر ضروری به نظر می‌رسد. هرچند در این حوزه مطالعات زیادی انجام شده است اما بیشترآنها در جهت رفع موانع و محدودیت های موجود در دستیابی به منابع اطلاعاتی بوده است و بنابر این با وجود تحقیقات انجام گرفته، نیاز به پژوهش های بیشتری احساس می شود. با توجه به اینکه تاکنون پژوهشی درباره رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و همچنین دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، بویژه نحوه جستجو، دسترسی، ردیابی (مکان یابی)، معیارهای مورد نظر جهت ارزیابی و شناسایی وبگاه های مفید و نحوه بازیابی اطلاعات در شبکه وب صورت نگرفته است، پژوهش حاضر حائز اهمیت است. زیرا که این پژوهش به جهت شناخت رفتار اطلاع یابی، می تواند در سیاست گذاری این حوزه و برنامهریزی جهت بهبود آن مفید واقع شود و افزون بر این، شناخت صحیح رفتار اطلاع یابی کاربران و کنترل عوامل شناخته شده و مرتبط می‌تواند رفتارهای اطلاع‌یابی جستجوگران را تا حد بسیار زیادی به مسیرهایی مشخص و هدفمند هدایت کند.
1-4. اهداف پژوهش
1-4-1. اهداف کلی:
بررسی رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و دانشگاه آزاد واحد سنندج در شبکه جهانی وب مبتنی بر الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس.
مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و دانشگاه آزاد واحد سنندج در شبکه جهانی وب مبتنی بر الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس.
1-4-2. اهداف جزئی:
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله آغاز الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله پیوند یابی الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله مرور الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله تمایز یابی الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله نظارت الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله استخراج الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس.
1-5. پرسش های پژوهش
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله آغاز چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله پیوند یابی الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس چگونه است؟وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله مرور الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله تمایز یابی الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله نظارت الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله استخراج الگوی رفتار اطلاع‌یابی الیس چگونه است؟
1-6. تعاریف نظری و عملیاتی اصطلاحات
رفتار اطلاع یابی:
تعریف نظری:
سطح جزئی‌تر رفتار به کار گرفته شده از سوی جستجوگر در تعامل با نظام های اطلاع‌رسانی است. رفتار اطلاع‌یابی شامل تمام تعامل های با نظام، خواه در سطح تعامل انسان با رایانه (مثل استفاده از موشواره و انتخاب پیوندها)، ‌خواه در سطح انتزاعی (مثل اتخاذ یک راهبرد جستجوی بولی یا تعیین معیارهایی برای تصمیم‌گیری در مورد میزان سودمندی کدام یک از دو کتابی که از مکان های همجوار قفسه یک کتابخانه انتخاب شده ) است که اعمال ذهنی، نظیر قضاوت در مورد ربط داده‌ها یا اطلاعات بازیابی شده را نیز شامل می‌شود (ویلسون، 2000).
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر رفتار اطلاع یابی مبتنی بر الگوی رفتار اطلاع یابی الیس است. الگوی اطلاع یابی الیس متشکل از شش مرحله آغاز، پیوند یابی، تورق (مرور) ، تمایز یابی، نظارت، و استخراج است (مهو و تیبو، 2003) که در ادامه تعریف عملی هر کدام از مفاهیم مذکور بعد از تعریف نظری آن ارائه شده است.
آغاز:
تعریف نظری:
مرحله آغاز شامل فعالیت های اولیه جستجوی اطلاعات نظیر شناسایی منابعی که ممکن است به عنوان نقطه شروع چرخه پژوهش به شمار آید. این منابع ممکن است همکاران، دوستان و افراد برجسته، مرور پیشینه‌ها، فهرست های پیوسته، نمایه‌نامه‌ها و چکیده‌نامه‌ها باشد. معمولاً در ابتدای هر پژوهشی و برای دسترسی به موضوع جدید این اقدام ها صورت می‌پذیرد. اغلب، جستجو با منابع مزبور شروع می‌شود؛ اما برخی از پژوهشگران برمبنای اطلاعات شخصی خویش کار را آغاز می‌کنند. در این مرحله، پژوهشگر بندرت به کتابخانه مراجعه می‌کند، بلکه بیشتر به شناسایی و جایابی منابع اطلاعاتی می‌پردازد.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از آغاز یا شروع مراجعه مستقیم دانشجو به وبگاهی که از قبل می شناسد،کمک گرفتن از موتورهای جستجو، پرسش از کتابداران، بهره گرفتن از مشورت همکاران، اساتید، و دوستان، استفاده از عملگرهای بولی و مواردی از این قبیل است.
پیوندیابی:
تعریف نظری:
منظور از پیوند یابی، ردیابی منابع معتبر مورد استناد در پانویس ها یا ارجاعات منابع و به بیان دیگر ایجاد شبکه استنادی میان منابع است. پیوندیابی اغلب به منظور شناسایی منابع جدید اطلاعات یا نیازهای اطلاعاتی جدید و ارضای این نیازها مورد استفاده قرار می‌گیرد.
تعریف عملیاتی: در پژوهش حاضر منظور از پیوند یابی عبارت است از این که آیا دانشجو پیوندهی موجود در صفحات وب را دنبال می کند یاخیر؟ و در صورت دنبال کردن پیوندها چه معیار(هایی) را برای انتخاب پیوند ها مدنظر دارد و این معیارها شامل: ارتباط موضوعی وب سایت، اهمیت، شهرت و اعتبار وبگاه، از سرکنجکاوی، و عدم دسترسی به منابع کافی است.
تورّق (مرور):
تعریف نظری: این کار، نوعی جستجوی نیمه هدایت شده یا نیمه‌ساخت‌مند است. تورّق منابع ردیف اول و دوم به عنوان یک فعالیت مهم اطلاع‌یابی تلقی می‌شود که تمام پژوهشگران در مقطعی از پژوهش وارد آن می‌شوند. دو نوع تورق عمده شناسایی شده است:
ملاحظه شماره‌های تازه منتشر شده مجلات و فهرست مطالب کتاب های مربوط،
بررسی فهرست های پیوسته، نمایه‌نامه‌ها، منابع وب و ارجاعات منابع بازیابی شده و یا خواندن آنها.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از تورق یا مرور، یافتن اطلاعات از طریق مرور نقشه، مرور سرعنوان های صفحه، و استفاده از موتور جستجوی اختصاصی وبگاه است.
تمایزیابی:
تعریف نظری:
تمایز یابی شامل استفاده از تفاوت های مشهود در منابع اطلاعاتی به عنوان راهی برای پالایش میزان اطلاعات به دست آمده است. منظور از تمایزیابی، فعالیت هایی است که به هنگام ارزشیابی اطلاعات براساس کیفیت، ماهیت،‌ اهمیت نسبی و سودمندی آن، به عنوان روش پالایش میزان و ماهیت اطلاعات به‌دست آمده، مبنای قضاوت جستجوگر قرار می‌گیرد.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از تمایزیابی، معیار مناسب بودن وبگاه برای رفع نیاز اطلاعاتی از دید دانشجو به لحاظ پسوند ماهیتی در نشانی یک وبگاه (مانند edu، org، ac، gov، com و غیره)، کیفیت محتوای وبگاه و همخوانی آن با موضوع مورد نظر، شهرت و اعتبار وبگاه به لحاظ وابستگی سازمانی و حامیان آن، سهولت استفاده و نحوه سازماندهی مطالب وبگاه است.
نظارت:
تعریف نظری:
نظارت عبارت از روزآمد نگهداشتن اطلاعات خود از طریق جستجوی آگاهی‌رسانی جاری در حوزه مورد پژوهش است. به بیانی دیگر، آگاهی از پیشرفت های یک حوزه با پیگیری منظم مآخذ خاص (یعنی مجله‌های هسته،‌ روزنامه‌ها،‌ کنفرانس ها، ‌مجله‌های عمومی،‌کتابها و فهرست ها) است.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از نظارت، مشترک بودن دانشجو در خبرنامه های الکترونیکی و یا دریافت خدمات آگاهی رسانی جاری عرضه شده از سوی وبگاه ها و عضویت در گروه های بحث الکترونیکی است.
استخراج:
تعریف نظری:
استخراج به مفهوم شناسایی منابع اطلاعاتی مربوط است. در واقع، بررسی دقیق و گزینش منابع اطلاعاتی و شناسایی مطالب مرتبط و ذخیره آنها را در بر می‌گیرد.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از استخراج، ذخیره کردن مطالب بر روی حافظه کامپیوتر، چاپ کردن و یا افزودن به وبگاه های مورد علاقه بر روی مرورگر توسط دانشجو است.
-698532511900260032562865فصل
دوم
00فصل
دوم
276606018859500
-1161415161290مبانی نظری و
پیشینه پژوهش
00مبانی نظری و
پیشینه پژوهش
-12702031900-63507746900
8255307974006353530590057153746400
2-1. مقدمه
انسان‏ها ممکن است روزانه با سؤالات و پدیده‏های مبهم زیادی روبرو شوند که برای کشف آنها و دستیابی به پاسخ برای این سؤالات، به اطلاعات نیاز دارند در واقع برای به‏دست آوردن اطلاعات نیاز به اطلاع‏یابی وجود دارد. بدین ترتیب، اطلاع‏یابی فرآیندی است که طی آن فرد از سمت مجهولات و نادانسته‏ها به‏سمت دانش و آگاهی حرکت می‏کند. اما در عصر حاضر، با حجم عظیم اطلاعات و در واقع با پدیده انفجار اطلاعات مواجه هستیم، بنابراین، دانستن این نکته حائز اهمیت است که افرادی که از این اطلاعات عظیم بهره خواهند گرفت در توانایی پرداختن به اطلاعات دچار محدودیت هستند و در واقع، آنها نیاز به اطلاعات زیاد ندارند، بلکه اطلاعات مناسب و دقیق‏تر می‏خواهند (روس، 1379).
رفتاری که فرد در مسیر دستیابی به پاسخ سؤالات و نیز کشف دانسته‏های جدید از خود نشان می‏دهد بیانگر رفتار اطلاع‏یابی آن فرد می‏باشد. تاکنون پژوهش‏های زیادی در زمینه بررسی الگوها ورفتارهای اطلاعاتی افراد صورت گرفته است. این پژوهش‏ها، گویای این واقعیت هستند که جستجوگران تحت تأثیر عوامل مختلف، از شیوه‌ها و روش‏های گوناگون برای کسب اطلاعات بهره می‌جویند و رفتارهای اطلاع‌یابی متفاوتی را از خود بروز می‌دهند. بنابراین، با شناخت صحیح و کنترل این عوامل می‌توان رفتارهای اطلاع‌یابی جستجوگران را تا حد بسیار زیادی به مسیرهایی مشخص و هدفمند هدایت کرد. درادامه تلاش می‏شود پس از بیان تعاریفی از رفتار اطلاع‏یابی و سابقه کوتاهی از این مفاهیم، برخی از الگوها و نظریه‏هایی که تاکنون در زمینه رفتارهای اطلاع‏یابی مطرح شده اند مختصر توضیح داده شوند.
2-2. تعاریف رفتار اطلاع یابی
ویلسون (2000) رفتار اطلاع‌یابی انسان را عبارت از فرایندی می‌داند که در تعامل دائمی با افراد، شبکه‌های اجتماعی، موقعیت‏ها و بافت‏های گوناگون شکل گرفته و معتقد است که این بافت و موقعیت اجتماعی است که به‏وجود آورنده نیاز اطلاعاتی است و فرد را به استفاده از منابع دسترس‌پذیر مشخصی محدود می‌کند.
در دایره‏المعارف کتابداری و اطلاع‏رسانی، نیز رفتار اطلاع‏یابی چنین تعریف شده است: به الگوهای پیچیده رفتار و فعل و انفعال‏های متقابل انسان هنگام جست‏وجوی هر نوع اطلاعات، رفتار اطلاع‏یابی اطلاق می‏شود. این اصطلاح به شیوه‏های گوناگون برای اشاره به هر بستری به کار می‏رود که در آن، اطلاعات جست‏وجو می‏گردد و تمام شکل‏های اطلاع‏یابی را دربرمی‏گیرد. جزء «اطلاع‏یابی» این اصطلاح ممکن است، بیش از آن که به طور ضمنی میزان فعالیت مثبتی را برساند، از فعالیتی حکایت کند که توسط مطالعات فردی یا گروهی نتیجه نداده باشد. درحالی‏که اصطلاح خنثای «گردآوری اطلاعات» ممکن است توصیفی عینی‏تر از «اطلاع‏یابی» ارائه دهد. جزء «رفتار» در این اصطلاح نیز ممکن است به سبب معنای ضمنی «رفتارگرایی» کمی مبهم جلوه کند (نوشین فرد، 1381).
2-3. تاریخچه رفتار اطلاع یابی
پس از جنگ جهانی دوم و با افزایش اطلاعات علمی و فنی در زمینه های گوناگون، بحث رفتار اطلاع یابی برای اولین بار در کنفرانس اطلاعات علمی انجمن سلطنتی انگلستان در سال ١٩۴٨ مطرح شد .دراین کنفرانس، مطالعاتی درباره نحوه استفاده کاربران از اطلاعات ارائه و آغازگر رویکردی جدید در مطالعه رفتار اطلاع یابی انسان شد. ده سال بعد، در سال ١٩۵٨ ، کنفرانس بین المللی اطلاعات علمی در واشنگتن، مطالعات رفتار اطلاع‌یابی را پیگیری کرد. پیش از ظهور رایانه برای ذخیره و بازیابی اطلاعات و در فاصله دهه ١٩۴٠ تا ١٩۶٠ محور اصلی بر استفاده از اطلاعات متمرکز شده بود .اولین پژوهش در این زمینه در سال ١٩٧٢ انجام گرفت که موضوعات آن درباره نیازهای اطلاعاتی جامعه شهری، چگونگی تأمین آنها، و امکان تأمین بهتر این نیازها از سوی سازمان ها بود. به نظر می رسد برای اولین بار پالمر در اواخر دهه ١٩٨٠ به رفتار اطلاعاتی گروهی از دانشمندان پرداخته است. نتایج پژوهش وی نشان داد که رشته تخصصی، سازمان یا محیط شغلی و شخصیت، بر رفتار اطلاع یابی مؤثر است (ویلسون،2000).
البته در اواسط دهه ١٩٨٠، در پاسخ به ابراز نیاز به تمرکز بیشتر بر کاربران به جای نظام، حوزه رفتار اطلاع یابی تغییر عمده ای را هم در مفهوم آفرینی و هم در طراحی پژوهش ها تجربه کرد .اکثر مطالعات حوزه استفاده و کاربران با به کارگیری رویکردهای کا مل تر در مطالعه رفتار اطلاع یابی، به بررسی رفتار اطلاع یابی تغییر شکل داد. مشخصه این امر، تغییری در ماهیت جمع آوری داده ها از بررسی گروه های بزرگ از طریق پرسشنامه یا مصاحبه ساخت یافته به مطالعه گروه های کوچک از طریق مشاهده و مصاحبه های ساخت نیافته بود. همچنین، مشخصه مهم دیگر آن تحول در ماهیت رویکرد تحلیل، بویژه با تلاش آشکار برای تولید الگوهای اطلاع یابی افراد یا گروه ها بود ( مهو و تیبو، 2003).
2-4. رفتار اطلاع یابی در وب
برخلاف روند روبه رشد وب، تاکنون بررسی اندکی در مورد اطلاع یابی در وب انجام شده است. یکی از دلایل این امر، دشواری جمع آوری داده های کامل برای توصیف مرور روی وب است.
به طور کلی تا کنون چهار شیوه اصلی اطلاع یابی در وب شناخته شده است که عبارتند از : مرور هدایت نشده، مرور مشروط، جستجوی غیر رسمی و جستجوی رسمی.
1. مرور هدایت نشده: در این حالت، انتظار می‌رود نمونه‌های زیادی از مرحله‌ آغاز(هنگامی که جویندگان کار را در سرا صفحه‌های پیش‌گزیده، صفحه یا پایگاه مطلوب مثل پایگاه‌های خبری یا روزنامه، شروع کنند) و پیوندیابی (توجه به مطالب مورد علاقه (اغلب تصادفی) و پیگیری پیوندهای فرامتنی) مشاهده‌ شود. پیوندیابی اغلب درطی بررسی هدایت نشده اتفاق می‌افتد. پیوندیابی به‌صورت بازگشتی (به‌عقب) امکان‌پذیراست، چون موتورهای جستجو شاید صفحات دیگری را مکان‌یابی‌کنند که کاربر را به پایگاه کنونی ارجاع دهد.
2. مرور مشروط: دراین حالت، انتظار می‌رود فعالیتهای مرور، تمایز و نظارت رایج باشد. این تمایز را بررسی‌کننده به هنگام انتخاب پایگاهها یا صفحه وب مرتبط اعمال می‌کند. پایگاهها ممکن است براساس بازدیدهای شخصی پیشین یا توصیه‌های دیگران از یکدیگر متمایز شوند. اغلب پایگاه‌های متمایز شده نشانه‌گذاری می‌شوند. بررسی‌کنندگان به هنگام بازدید از پایگاههای متمایزشده، محتوا را با ملاحظه فهرست مطالب، نقشه‌های سایت یا سیاهه مقولات و رده‌ها مرور می‌کنند. کاربران ممکن است با مراجعه منظم به پایگاههای متمایز شده یا با خلاصه‌برداری از محتوای آنها،‌ بر این پایگاهها نظارت داشته باشند.
3. جستجوی غیررسمی: دراین حالت، انتظار می‌رود تمایز، استخراج و نظارت ویژگیهای غالب باشد. به علاوه، با توجه به شناخت کاربر از ربط، کیفیت،‌ پیوستگی و ... جستجوی غیررسمی احتمالاً از شمار اندکی از صفحات وب متمایز شده، صورت پذیرد. استخراج نسبتاً غیررسمی است؛ بدین معنا که جستجوی اطلاعات باید در پایگاه(های) منتخب متمرکز شود. اگر فرد کانالهای روزآمدسازی یا عاملان نرم‌افزاری ایجادکند که اطلاعات را براساس کلیدواژه‌ها یا سرعنوانهای موضوعی بیابد، ویژگی نظارت فعال‌تر می‌شود.
4.جستجوی رسمی: دراین مرحله، انتظار می‌رود عملیات استخراج همراه با فعالیت تکمیلی نظارت رخ دهد. درجستجوی رسمی، از موتورهای جستجویی استفاده می‌شود که وب را به‌طور نسبتاً جامع زیر پوشش قرار می‌دهند و مجموعه‌ای از امکانات جستجوی قدرتمند را فراهم می‌آورند. فرد برای استفاده از تمام اطلاعات،‌ زمان بیشتری را به جستجو اختصاص می‌دهد تا قابلیتهای جستجوی پیچیده را فرا گیرد. جستجوی رسمی ممکن است دو مرحله‌ای باشد: جستجوی چند پایگاهی برای شناسایی مآخذ مهم و جستجوی درون‌پایگاهی. استخراج احتمالاً با فعالیت نظارت تقویت می‌شود(چو، دتلور، ترنبال،2000).
2-5. الگوها و نظریه‌های رفتار اطلاع یابی
همزمان با گسترش مطالعات حوزه رفتار اطلاع یابی، ارائه الگوهای رفتار اطلاع یابی کاربران در حوزه مورد علاقه محققان مختلف قرار گرفت. این محققان امیدوار بودند با ارائه این الگوها، از یک سو اطلاعاتی را در اختیار طراحان نظام های ذخیره و بازیابی قرار دهند تا از طریق رفتار کاربران به نیازهای آنها پاسخ دهند و از طرف دیگر فعالان حوزه آموزش، مراجعان را در تدوین برنامه های آموزش مهارت های اطلاع یابی کمک رسان باشند. استفاده از الگوهای رفتار اطلاع یابی به پژوهشگران کمک می کند که چگونه تصمیم بگیرند و روی چه نکاتی در جستجوهای خود توجه بیشتری کنند. تا کنون الگوهای رفتاری متفاوتی از سوی صاحب‌نظران ارائه شده است، اما باتوجه به اینکه الگوی اطلاع یابی الیس یکی از الگوهای مورد استفاده در حوزه وب بوده است و یا در محیط های مجازی به کاربرده شده است، به عنوان الگوی مورد استفاده پژوهش حاضر ترجیح داده شده است و اهداف و سوالات پژوهش بر اساس این الگو و مؤلفه های آن بنا نهاده شد. در ادامه، برخی از این الگوها مورد بررسی قرار می‌گیرند.
2-5-1. الگوی ریس و ساراسویچاولین بار ریس و ساراسویچ در اوایل دهه 1960 اولین الگوی فرآیند اطلاع یابی را پیشنهاد کردند. آنها در الگوی پیشنهادی خود بر ماهیت متحول مشکل اطلاعاتی تأکید ویژه ای داشته اند.
دو مرحله مشخص در این الگو وجود دارد:
مرحله نخست، یعنی انجام پرسش، که هر دو شخص درخواست کننده و جستجوگر را درگیر می کند.
مرحله دوم، یعنی پاسخ دهی به پرسش، که توسط جستجوگر و بر پایه اطلاعات به دست آمده از متقاضی انجام می گیرد. در نهایت، پاسخ بستگی به موفقیت در انجام پرسش دارد. الگوی ریس و ساراسویچ میان ربط و مناسبت تمایز قائل است، بدان معنا که اولی یعنی «ربط» عبارت است از نتایج حاصل از تطبیق نیازهای اطلاعاتی بیان شده در پرسش با کل اطلاعات بازیابی شده ولی دومی یعنی «مناسبت» به مفهوم تطبیق نتایج بازیابی شده و مشکل حقیقی اطلاعات با یکدیگر است. بنابراین، نتیجه حاصل واضح و روشن نیست. به همین دلیل، الگوی ارائه شده میان مشکل اطلاعاتی، نیاز اطلاعات، پرسش و تقاضا تمایز قائل است. ساراسویچ پنج عنصر اساسی را در کار اطلاع یابی مشخص می کند. این عناصر عبارتند از: 1. مشکل یا مسئله، 2. وضعیت یا معلومات شخصی، 3. قصد، 4 . پرسش و 5. درخواست ( پائو، 1379).
2-5-2. نظریه رفتار اطلاع یابی ویلسون
ویلسون (2000) فرآیند اطلاع‏یابی را اولین بار در سال 1983 به‏عنوان یک الگوی حل مسئله برای پژوهش‏ها به‏کار برد. وی، پس از بررسی رفتارهای اطلاع‌یابی متخصصان بازاریابی، علوم اجتماعی و روان‌شناسی، الگویی را برای رفتار اطلاع‌یابی ارائه داد که به‏خوبی نقش عوامل روان‌شناختی را در رفتار جستجوگران نشان می‌دهد. وی در الگوی خود اذعان می‌دارد که عوامل روان‌شناختی، جمعیت‌شناسی، محیطی و منبع‌مدار بر رفتار اطلاع‌یابی تأثیر می‌گذارند و در بسیاری از موارد آن را تغییر می‌دهند. در این الگو، جستجو و استفاده از اطلاعات با مراحل مختلف فرآیند حل مسئله هدف‏نما در ارتباط است. مراحل حل مسئله عبارتند از: شناسایی مسئله، تعریف مسئله، حل مسئله و (در صورت نیاز) بیان راه حل آن.
با وجود گستردگی این الگو، ویلسون اظهار می‌دارد که الگوی پیشنهادی او تنها قادر است نمونه‌های کوچکی از عوامل تأثیرگذار بر رفتار اطلاع‌یابی فرد را نشان دهد. الگوی ویلسون به توصیف آنچه در زمینه رفتار اطلاع‌یابی، عامل میزان احاطه شخص نامیده می‌شود، می‌پردازد. وی در همین زمینه اظهار می‌دارد که شخص پس از اتخاذ تصمیم به جستجوی اطلاعات، با کمک انگیزه، جستجویی را به اجرا درمی‌آورد و به دلیل احساس نیازی که به فایق‌آمدن بر مسئله دارد، شخصاً گذار از مانع‏های مشخصی را که در مسیر بازیابی اطلاعات او قرار دارد، تجربه می‌کند. ویلسون معتقد است که خود شخص صلاحیت لازم را برای تصمیم‌گیری‏های نهایی جستجوی اطلاعات و تشخیص اطلاعات مرتبط از غیرمرتبط دارد و ممکن است بر اساس موقعیت، موضوع یا انگیزه‌‌های خاص، روش‏هایی را که برای جستجوهایش برمی‌گزیند، با دیگری متفاوت باشد (نوروزی چاکلی، 1385).
ویلسون از عامل "خودمحوری" به‏عنوان مؤثرترین عامل در رفتار اطلاع‌یابی نام می‌برد و در همین خصوص اظهار می‌دارد که بین باور یا احساس فرد درباره خود و تسلط فرد بر موقعیت‏های مختلف، ارتباط مستقیم وجود دارد. او معتقد است احساس قوی خودمحوری برای بهره‌گیری از یک منبع اطلاعاتی، به استفاده گسترده‌تر و دقیق‌تر از آن منبع منجر می‌شود. اگر شخص از توان خود در بهره‌گیری از منبع تردید داشته باشد، حتی در صورتی که این منبع حاوی مرتبط‌ترین اطلاعات نیز باشد، بازهم استفاده درستی از آن به‏عمل نخواهد آمد. در هر موقعیتی، انتخاب و استفاده از منبع تحت تأثیر عوامل گوناگونی همچون میزان زمان و تلاشی که صرف دستیابی به منبع و تعامل برای اطلاع‌یابی از آن می‌شود، قرار دارد (ادهمی، 1383) .
او در الگوی جهانی خود رفتار اطلاع‏یابی را هم شامل رفتار جستجوی فعال و هم غیرفعال می‏داند یعنی در عمل جستجوی فعال ذهن را برای اطلاعات (مثلا تماشای تلویزیون و دریافت اطلاعاتی از برنامه‏های آن بدون قصد و اراده قبلی) جزء رفتار اطلاع‏یابی می‏داند همان‏طور که توجه غیرفعال (یعنی بدون قصد قبلی) و جستجوی مداوم را در این ردیف قرار می‏دهد.
114808033655000140081093345ساختکار فعال سازی
00ساختکار فعال سازی
23368093345رفتار اطلاع یابی
00رفتار اطلاع یابی
263588533655000373570533655000464629533655000475678593345زمینه نیاز اطلاعاتی
00زمینه نیاز اطلاعاتی
270446593345متغیرهای مداخله گر
00متغیرهای مداخله گر
2785745693420روانشناختی
00روانشناختی
3872230322580000529209010566400024999952933700استفاده و پردازش اطلاعات
00استفاده و پردازش اطلاعات
381952593345نظریه فشار
00نظریه فشار

4756785179070زمینه شخص
00زمینه شخص
3872230318770ساختکار فعال سازی
00ساختکار فعال سازی
270446512382500165100179070001400810250190نظریه خطر/ پاداش
00نظریه خطر/ پاداش
6807202667000233680250190توجه غیرفعال
00توجه غیرفعال
20916902667000322008526670004270375266700052920902667000
2785745449580نقش وابسته فردی
00نقش وابسته فردی
278574595885مردم شناختی
00مردم شناختی
1400810329565001468755391160نظریه یادگیری اجتماعی
00نظریه یادگیری اجتماعی
233680245745جستجوی غیرفعال
00جستجوی غیرفعال

2785745330835محیطی
00محیطی
1468755262255خودکارایی
00خودکارایی
233680262255جستجوی فعال
00جستجوی فعال

2785745231140ویژگی های منابع
00ویژگی های منابع
224155231140جستجوی مداوم
00جستجوی مداوم

6807209969500
68072013970000
شکل2-1. الگوی رفتار اطلاع یابی ویلسون 1996 (نوکاریزی و داورپناه، 1385)
الگوی رفتار اطلاعاتی ویلسون شامل مؤلفه‏های زیر است:- زمینه نیاز اطلاعاتی- متغیرهای مداخله‏گر- رفتار اطلاع‏یابی (فعال یا غیرفعال)- پردازش و استفاده از اطلاعات
این مؤلفه‏ها در حقیقت همان عناصر تشکیل‏دهنده رفتار اطلاعاتی هستند. این الگو چرخه فعالیت‏های اطلاعاتی را از ایجاد نیاز تا مرحله استفاده از اطلاعات نشان می‏دهد و متغیرهای مداخله‏گر زیادی را دربرمی‏گیرد که تأثیر شگرفی بر رفتار اطلاعاتی دارد و ساخت‏کارهایی را بیان می کند که آن را فعال می‏کند. اکنون به توضیح هر یک از مؤلفه‏های موجود در الگوی جهانی او و عناصر وابسته به آنها می پردازیم:
زمینه نیاز اطلاعاتی
ویلسون (2004) به سه گروه نیازهای انسانی اشاره می‏کند که روان‏شناسان نیز به آن تأکید دارند:1. نیازهای فیزیولوژیکی یا جسمانی: مثل نیاز به غذا، آب، سرپناه و ...؛
2. نیازهای حسی یا عاطفی: مثل نیاز به فضیلت، تسلط و ...؛
3. نیازهای شناختی: مثل نیاز به برنامه‏ریزی، یادگیری یک مهارت و...
این گروه‏بندی نشان می‏دهد که نیازهای فردی در ارتباط با هم و درونی هستند و هر کدام سبب بروز نیازهای دیگر است (عینی، 1384). به نظر ویلسون، نیازهای اطلاعاتی از جمله نیازهای ثانویه است که برگرفته از نیازهای اولیه روانی، شناختی و عاطفی است. پیدایش نیازی خاص متأثر از زمینه‌ای است که ممکن است این زمینه خود شخص، یا نقشی که در کار و زندگی ایفا می‌کند، یا محیط‌ (اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فناورانه و مانند آن) باشد. عناصر این زمینه درهم پیچیده‌اند. ویژگی‏های شخصی بر انتخاب، و سلسله‏مراتب نیازهای اطلاعاتی بر قدرت آنها تأثیر می‌گذارد. اما علت بسیاری از نیازهای شناختی در خارج از شخص است. آنها به جهت توالی نقش‏هایی که فرد ایفا می‌کند، به‏وجود می‌آیند یا از شرایط محیطی ناشی می‌شوند. اما نیازهای اطلاعاتی گروه‌های مختلف (مثلاً مهندسان، پزشکان، داروسازان و ...) با هم متفاوت است و در داخل هر گروه نیز با توجه به تحولات محیطی و نقش‏های گروهی افراد متفاوتی هستند.
متغیرهای مداخله‌گر
نکته دیگری که در الگوی جهانی ویلسون مطرح است اینکه او تمام متغیرهای مداخله‌گر را برشمرده و آنها را در این الگو ترسیم کرده است. عوامل روانی ممکن است به‏عنوان یک متغیر مداخله‌گر بر رفتار اطلاع‌یابی تأثیر بگذارد. همان‌طورکه متغیرهای مداخله‌گر دیگر (جمعیت‌شناختی،‌ محیطی، نقش‏‌وابسته یا بین‏فردی) می‌توانند همین تأثیر را بگذارند.
ویلسون به عوامل تعیین‌کننده رفتار اطلاعاتی زیادی اشاره می‌کند. این ‌عوامل مثل عوامل تأثیرگذار بر پیدایش نیاز اطلاعاتی، می‌تواند ماهیت شخصی، نقش وابسته، یا محیطی داشته باشند. از جمله متغیرهای روان‌شناختی می‌توان به دیدگاه فرد نسبت به زندگی و نظام ارزش‏ها، جهت‌گیری سیاسی، دانش، سبک‌یادگیری، متغیرهای عاطفی، نگرش او نسبت به ابداع، رفتارهای کلیشه‌ای، اولویت‏ها، پیش‏داوری‌ها، خود ادراکی (ارزشیابی از دانش و مهارت‏های خویش)، علایق و دانش موضوعی، ‌وظیفه، نظام اطلاعاتی، یا نظام جستجو اشاره‌کرد. متغیرهای جمعیت‌شناختی شامل جنس، سن، منزلت اجتماعی و اقتصادی، ‌تحصیلات و تجربیات شغلی و مانند آن است. دراین الگو، متغیرهای‌ روان‌شناختی و جمعیت‌شناختی‌ از یکدیگر جدا شده‌اند. ویلسون ویژگی‏های منابع مثل اشاعه،‌ تناسب و پایایی اطلاعات را از عوامل محیطی جدا می‌کند. از نظر او، ارزش متغیرهای مداخله‌گر تعیین‌کننده «قوّت»‌ یا «مانع» است. مثلاً دانش کم از منابع اطلاعاتی موجود مانع رفتار اطلاعاتی و دانش زیاد تقویت‌کننده آن است.
ساخت‏کارهای فعال‌ساز رفتار اطلاع‌یابی
ویلسون، بین «زمینه شخص» و تصمیم به اطلاع‌یابی مفهوم، ساخت کار فعال‌سازی را قرار می‌دهد. او به‌درستی اشاره می‌کند که هر نیاز اطلاعاتی انگیزه فعالیت‏های اطلاع‌یابی را ایجاد نمی‌کند. وی برای یافتن عامل ایجاد انگیزه اطلاع‌یابی پاسخ را در روان‏شناسی و نیز ضرورت پرداختن به بقیه علوم جستجو می‌کند. به نظر او، یکی از ساخت‏کارهای فعال‌سازی را می‌توان با نظریه فشار/ مقابله تشریح کرد. طبق این نظریه‌، هر نیاز، انسان را به اطلاع‌یابی وادار نمی‌کند. به‌طور مثال، اگر فرد متقاعد شود دانش موجودش برای درک موقعیت و تصمیم‌گیری کافی‌ است،‌ اقدام به اطلاع‌یابی نمی‌کند. اگر بر این باور نباشد، فشار ناشی از خطر اشتباه، تجاوز به هنجارهای اجتماعی و مشروع، مسئولیت اقتصادی و پاسخ ندادن به توقعات، به ‌وجود می‌آید. هر چه این فشار بیشتر باشد،‌ انگیزه بیشتری برای اطلاع‌یابی ایجاد می‌شود، تا جایی که این فشار فعالیت‏ها را از کار بیندازد.
عامل دیگر فعال‌سازی، ضرورت مقابله با موقعیت و حل مسئله است. تمایل به پاداش ممکن است این احساس نیاز را ایجاد کند؛ حتی اگر این پاداش فقط موجب آسودگی خاطر ناشی از زایل شدن احساس عدم اطمینان شود. در نظریه خطر/ پاداش چگونگی اطلاع‌یابی افراد در برخی موقعیت‏ها و علت استفاده افزون‌تر از برخی منابع، تشریح می‌شود.
یک محرک مهم رفتار اطلاع‌یابی نیز درک «خوداثربخشی» است. توقع اثربخشی، برآورد توان شخص از اجرای موفقیت‌آمیز است. این امر، بر تصمیم‌‌گیری انجام فعالیت‏های ضروری اثر می‌گذارد و تعیین می‌کند آیا شخص اساساً برای مقابله با موقعیت تلاش می‌کند.
مرحله کسب اطلاع
ویلسون از بین حالت‏های کسب اطلاع،‌ توجه غیرفعال، جستجوی غیرفعال، جستجوی فعال و جستجوی مداوم را متمایز می‌سازد. توجه غیرفعال یعنی جذب غیرفعال اطلاعات از محیط (تلویزیون، رادیو) بدون قصد اطلاع‌یابی. این رفتار اطلاعاتی هدفمند نیست،‌ هرچند روشی مهم در جذب اطلاعات است. حالت دوم زمانی ظاهر می‌شود که یک رفتار خاص، به فراهم‌آوری اطلاعاتی منجر می‌شود که اتفاقاً به فرد مربوط است. حالت سوم وقتی رخ ‌می‌دهد که فرد فعالانه به دنبال اطلاعات می‌گردد. حالت چهارم یعنی جستجوی همیشگی اطلاعات برای روزآمدسازی یا گسترش حوزه اطلاعاتی است.
مرحله پردازش و استفاده از اطلاعات
اطلاعات کسب‌شده کاربر، پردازش و جزء دانش او می‌شود و به‌طورمستقیم یا غیرمستقیم مورد استفاده قرار می‌گیرد تا بر محیط اثر بگذارد و در نتیجه نیازهای اطلاعاتی جدیدی ایجاد کند. فعالیت‏های اطلاعاتی ذهنی و عینی چرخه‌ای را به‌وجود می‌آورد که در آن عناصر خاص زمینه، تعیین‌کننده رفتار شخص در کلیه مراحل می‌گردد و اطلاعات به‌ دست‌ آمده عنصر جدید یک نظام پویا می‌شود.
کل رفتار اطلاع‌یابی فرد به هر شکل که صورت گیرد (فعال یا غیرفعال) باعث پردازش و استفاده از اطلاعات می‌شود که هدف اصلی از جستجو همین است. اما این پردازش و استفاده با توجه به زمینه نیاز اطلاعاتی، ممکن است تغییر کند. یعنی در زمینه‌های مختلف و با توجه به نیازهای حاصل در آن زمینه‌ها، نوع پردازش و استفاده متفاوت خواهد بود.
الگوی ویلسون، در فرایند پژوهش، چارچوب خوبی برای تفکر درباره فرایند کسب اطلاعات در اختیار قرار می‌دهد و می‌توان آن را روشن‌‌تر و یکدست‌تر ساخت. اما پژوهش‏های انجام شده در زمینه این الگو، علاوه بر بیان نکات مثبت آن، به برخی از کاستی‏های آن نیز اشاره کرده‌اند که در اینجا دیدگاه‏های نیژویژکا درباره نقاط ضعف این الگو به اختصار بیان می شود ( نیژویژکا، 2003):
ویلسون مرحله پیدایش نیاز اطلاعاتی و تصمیم به اطلاع‌یابی را از یکدیگر تفکیک می‌کند، ‌اما این مسئله در نمودار او منعکس نشده است. هرچند به نظر مهم می‌رسند،‌ اما هر نیازی به اطلاع‌یابی منجر نمی‌شود و برای تصمیم‌گیری، به محرک دیگری غیر از احساس نیاز است.
او در نمودار خود، «زمینه» را از متغیرهای مداخله‌گر جدا می‌کند. نیازی به این کار نیست زیرا این متغیرها زمینه رفتار اطلاعاتی را شکل می‌دهند. آنها ماهیت متفاوت محیطی، نقش وابسته و شخصی دارند.
ویژگی‏های منابع اطلاعاتی به عنوان یک طبقه جداگانه از متغیرهای مداخله‌گر درنظر گرفته می‌شود؛ حال آنکه این منبع عنصری از محیط اطلاعاتی«بافت» است،‌ بنابراین می‌توان آنها را در رده کلی متغیرهای محیطی گنجاند.
شکل ترسیمی نمودار، قیودی را ایجاد می‌کند و حاکی است که متغیرهای مداخله‌گر فقط در مرحله کسب اطلاعات برکاربر اثر می‌گذارند، حال آنکه تأثیر هر نوع متغیری را می‌توان در همه مراحل پیدایش نیاز، تصمیم‌گیری، پردازش و استفاده ازاطلاعات تصور کرد.
همین مسئله در مورد ساخت‏کارهای فعال‌سازی نیز صادق است. آنها نه‏تنها در مرحله تصمیم به اطلاع‌یابی بلکه در تمام مراحل کسب اطلاعات، حضور دارند.
بهتر است از ساخت‏کارهای فعال‌سازی خاصی مانند «فشار»،‌ «ادراک خطر»، «انتظار پاداش»، سطح محسوس «خود اثربخشی» نه نظریه هریک از آنها نام برده شود.
در نمودار ویلسون رابطه سببی (پیکان‏ها) بین ساخت‏کارهای فعال‌سازی و متغیرهای مداخله‌گر ترسیم شده‌اند که می‌تواند گمراه‌کننده باشد چون این ساخت‏کارها، پدیده‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی کلی هستند نه یک عنصر مستقل از زمینه.
کاربرد الگوی ویلسون به موقعیتی محدود شده که کاربر شخصاً به اطلاع‌یابی می‌پردازد. افزون براین، وی در الگو سال 1981، راهبردهای کسب اطلاعاتی را ترسیم و آنها را مسیرهای اطلاع‌یابی نامید، اما در الگوی جدید اینها نیز وجود ندارد.
به‌طور کلی باید گفت، این الگوی روابط بین مفاهیم کاربر، نیاز، کاربردها،‌ و رفتار کاربر را نشان می‌دهد، اما پیچیدگی فرایند پژوهش را تعریف نمی‌کند. اطلاع‌یابی فرایندی بازگشتی است، ولی در این الگو فرایندی خطی نشان داده می‌شود و درآن جستجوگر از یک مرحله به مرحله بعد می‌رود. این الگو حاکی از آن است که هرگاه نیاز اطلاعاتی با یافتن اطلاعات ارضا شد، جستجو تمام می‌شود. همچنین، به نظر می‌رسد این الگو فضا را برای تعریف مجدد نیاز اولیه در پرتو اطلاعات یافت شده، میسر نمی‌سازد. از این گذشته، اطلاعات باید مناسب نیاز اولیه باشند،‌ درغیراین صورت کاربردی ندارند ( نیاز را برآورده نمی‌کنند). این الگو باعث نمی‌شود کاربر به هنگام وارد شدن در فرایند اطلاع‌یابی رشد کند و فراگیرد و خیلی شبیه کتابخانه سنتی است؛ چون تنها بر مهارت‏های مربوط به منابع، مانند مکان‌یابی، دسترسی و استفاده از منابع، تأکید می‌کند. در‌ آن، مهارت‏های مربوط به کتابخانه از سایر مهارت‏های لازم برای استفاده از اطلاعات، مثل تفکر انتقادی و تحلیل، جدا می‌شود (نوکاریزی و داورپناه، 1385).
2-5-3. الگوی اطلاع یابی الیس
الیس الگوهای رفتار اطلاع‏یابی دانشگاهی را بررسی کرده است. او به جای «مراحل» اطلاع‏یابی ترجیحاً اصطلاح «ویژگی» را به کار می‏برد (یارولین و ویلسون، 2003) و معتقد است که هر یک از جستجوگران با توجه به تجربیات، دانش، نیاز اطلاعاتی و سطح توقعات خود در هر یک از این مراحل با سطح متفاوتی از دقت و توجه عمل می‌کند و در نهایت این جستجوگر است که بر اساس نیاز خاص خود به انتخاب و گردآوری اطلاعات دست می‌زند و با استناد به همین اصل، الگویی را برای رفتار اطلاع‌یابی جستجوگران پیشنهاد می‌کند. با وجود این، وی اذعان می‌دارد که این الگو بیشتر در محیط‏هایی بسته‌ همچون پایگاه‏های اطلاعاتی که عمدتاً از ابزارهای ویژه‌ای همچون واژگان‌ کنترل‏شده استفاده می‌کنند، قابل‏اجرا است (نوروزی چاکلی، 1385).
الیس ابتدا به شناسایی ویژگی‏های مشترک رفتار اطلاع‏یابی پژوهشگران در علوم اجتماعی پرداخت و الگویی با 6 ویژگی عمومی عرضه کرد. سپس با مطالعه رفتار پژوهشگران دانشگاهی حوزه علوم، این الگو را مورد پالایش قرار داد و رده‏ها یا رده‏های فرعی "تعدیل یا اصطلاح" و" پایان یا ختم"، وارسی و به آن اضافه شد (الیس، کاکس و هال، 1993)
322961020066000447484520066000 مرور کردن
32296102432050062230014986000150114015938500245427514986000328168013081000463994514033500458152524320500 شروع کردن برقراری زنجیره ارتباطی متمایز کردن استخراج کردن اصلاح کردن پایان
کنترل و نظارت
شکل 2-2. الگوی رفتار اطلاع یابی الیس 1999 ((نوکاریزی و داورپناه، 1385)
از نظر وی، هر الگوی خاص را می‏توان بر حسب ویژگی‏های این الگو توصیف کرد. ویژگی‏های این الگو به شرح زیر است:
آغاز: شامل فعالیت‏های اولیه جستجوی اطلاعات نظیر شناسایی منابعی که ممکن است به عنوان نقطه شروع چرخه پژوهش به‏شمار آید. این منابع ممکن است همکاران، دوستان و افراد برجسته، مرور پیشینه‏ها، فهرست‏های پیوسته، نمایه‏نامه‏ها و چکیده‏نامه‏ها باشد؛ اما برخی از پژوهشگران بر مبنای اطلاعات شخصی خویش کار را آغاز می‏کنند. در این مرحله، پژوهشگر به‏ندرت به کتابخانه مراجعه می‏کند، بلکه بیشتر به شناسایی و جایابی منابع اطلاعاتی می‏پردازد.
پیوندیابی: منظور ردیابی منابع معتبر مورد استناد در پانویس‏ها یا ارجاعات منابع و به بیان دیگر شبکه استنادی میان منابع است. پیوندیابی اغلب به منظور شناسایی منابع جدید اطلاعاتی یا نیازهای اطلاعاتی جدید و ارضای این نیازها مورد استفاده قرار می‏گیرد و معمولاً از طریق دنبال کردن ارجاعات به‏دست آمده از مطالعه و تماس‏های شخصی به انجام می‏رسد. تصمیم به پیگیری استنادها، به عواملی نظیر ربط موضوعی آنها، اهمیت‏شان در پژوهش موردنظر، شهرت یا هویت پدیدآورنده، تازگی، شهرت ناشر، هزینه، بسامد استنادها و زمان لازم برای مکان‏یابی اطلاعات و منابع بستگی دارد. سایر عوامل مؤثر در این زمینه عبارتند از: غریزه، ماهیت استناد، توصیه همکاران، منتقدان و ویراستاران. در کار پژوهش، پس از شناسایی اولیه چند منبع عمده، معمولاً پژوهشگر منابع و ارجاعات آنها را دنبال می‏کند تا از آن طریق به منابع بیشتری در حوزه موردنظر دست یابد. به‏همین منظور منابع ردیف دومی نیز تهیه شده است که مهمترین آنها نمایه‏نامه‏های استنادی علوم و علوم اجتماعی است. این منابع، استنادهایی به منابع معتبر ارائه می‏دهند و از پراستفاده‏ترین منابع ردیف دوم به‏شمار می‏آیند. پیگیری ارجاعات منابع، هم در محیط دستی و هم در محیط ماشینی میسر است؛ ولی در محیط‏های ماشینی این کار بسیار ساده‏تر و سریع شکل می‏گیرد.
تورق (مرور): این کار نوعی جستجوی نیمه‏هدایت‏شده یا نیمه‏ساخت‏یافته است. تورق منابع ردیف اول و دوم به عنوان یک فعالیت مهم اطلاع‏یابی تلقی می‏شود که تمام پژوهشگران در مقطعی از پژوهش وارد آن می‏شوند. دو نوع تورق عمده شناسایی شده است: 1) ملاحظه شماره‏های تازه منتشر شده مجلات و فهرست مطالب کتاب‏های مربوط 2) بررسی فهرست‏های پیوسته، نمایه‏نامه‏ها، منابع وب و ارجاعات منابع بازیابی شده و یا خواندن آنها .این مرحله نیز یکی از مراحلی است که تمامی افرادی که درگیر فعالیت پژوهشی هستند و نیازهای اطلاعاتی دارند وارد آن می‏شوند. البته چون حجم این اطلاعات چنان زیاد است که احتمالاً کمتر کسی به‏تنهایی می‏تواند از عهده بررسی آنها برآید، برخی از پژوهشگران به‏خاطر محدودیت‏های زمانی و مالی و همچنین سایر محدودیت‏ها زحمت این کار را به دوستان، همکاران و دانشجویان خود واگذار می‏کنند و از آن طریق از تازه‏ترین اطلاعات مطلع می‏شوند.
تمایزیابی: شامل استفاده از تفاوت‏های مشهود در منابع اطلاعاتی به عنوان راهی برای پالایش میزان اطلاعات به‏دست آمده است. منظور از تمایزیابی، فعالیت‏هایی است که به هنگام ارزشیابی اطلاعات، براساس کیفیت، ماهیت، اهمیت نسبی و سودمندی آن به‏عنوان روش پالایش میزان و ماهیت اطلاعات به‏دست آمده، مبنای قضاوت جستجوگر قرار می‏گیرد.
نظارت: عبارت است از روزآمد نگه‏داشتن اطلاعات خود از طریق جستجوی آگاهی‏رسانی جاری در حوزه مورد پژوهش. به بیانی دیگر، آگاهی از پیشرفت‏های یک حوزه با پیگیری منظم مآخذ خاص (یعنی مجله‏های هسته، روزنامه‏ها، کنفرانس‏ها، مجله‏های عمومی، کتاب‏ها و فهرست‏ها) است. ویژگی نظارت، انجام فعالیت‏های آگاهی‏بخش از توسعه پژوهش‏ها در موضوع موردعلاقه از طریق پیگیری و تعامل با منابع خاص است. برای حفظ روزآمدی، هم از منابع رسمی و هم از منابع غیررسمی استفاده می‏شود. منابع رسمی مثل مجله‏ها، مجموعه پروژه - ریسرچ‏های کنفرانس‏ها، پروژه - ریسرچ‏های روزنامه‏ها، نقدهای کتاب، آگهی‏ها و فهرست‏های ناشران، گروه‏های بحث و منابع وب، منابع غیررسمی شامل تعامل‏های شخصی با همکاران، دوستان و دانشجویان یا مبادلات شخصی از طریق پست الکترونیکی است.
استخراج : شامل شناسایی منابع اطلاعاتی مربوط است. در واقع بررسی دقیق و گزینشی منابع اطلاعاتی و شناسایی مطالب مرتبط را در برمی‏گیرد و شامل فعالیت‏های انجام شده در منابع مستقیم (شامل کتاب‏ها، پروژه - ریسرچ‏ها و مجله‏ها) و منابع غیرمستقیم (شامل کتابشناسی‏ها، نمایه‏نامه‏ها، چکیده‏نامه‏ها و فهرست‏های پیوسته) می‏باشد (مهو و تیبو، 2003).
2-5-4. الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز
ایزنبرگ و برکویتز این الگو را به عنوان رویکردی کلی به مسئله گشایی اطلاعاتی، شامل شش گام یا مرحله منطقی ارائه کرده اند. ترتیب مرحله ها با کاوش تغییر می کند، اما گذر از هر مرحله برای حل یک مسئله اطلاعاتی لازم است.
تعریف مسئله: جستجوگر نیازمند به تعریف مسئله از دیدگاه اطلاعاتی است. او قبل از به کارگیری راهبردهای جستجوی اطلاعات به تعریف ملزومات اجرایی، نوع نیازهای اطلاعاتی و مسائلی از این قبیل نیاز دارد. ایزنبرگ و برکویتز اشاره می کنند که بیشتر مردم زمان کمی به تعریف موضوعات خود اختصاص می‌دهند. آنها یکسره به راهبردهای جستجوی اطلاعات و نه تشخیص نوع نیاز اطلاعاتی می پردازند. با تعریف و فهم مسئله اطلاعاتی، جستجوگران به طور مطلوبی به سمت راه حل ها حرکت می کنند.
راهبردهای جستجوی اطلاعات: از زمانی که جوینده، مسئله اطلاعاتی را به خوبی تعریف کرد باید در مورد مناسب ترین منابع اطلاعاتی تصمیم بگیرد. راهبردهای اطلاع یابی شامل تصمیم گیری هایی است و در عصر اطلاعات، پرسشی که جستجوگران باید پاسخگو باشند این است که بهترین راهبردهای یافتن اطلاعات چیست و نه اینکه بپرسند آیا می توان اطلاعاتی درباره این موضوع یافت؟ در هنگام ملاحظه راهبردهای جستجوی اطلاعات باید قواعد مختلفی در گزینش منابع اطلاعاتی مانند دقت، صحت، سادگی استفاده، موجود بودن، جامعیت و اعتبار را در نظر داشت.
مکان یابی و دستیابی: مکان یابی و دستیابی در راهبردهای جستجو اطلاعات مندرج هستند. این مهارت ها شامل استفاده از ابزارهای دسترسی (بانک های کتابشناختی و نمایه های چاپی)، ترتیب مواد در کتابخانه ها، بخش های کتاب و راهبردهایی برای کاوش در فهرست های پیوسته است. در برنامه های آموزشی سنتی کتابداری در دانشگاه ها، بر مهارت مکان یابی و دست یابی تأکید شده است. این برنامه ها مهارت های خاص مورد نیاز برای استفاده از ابزارهای دسترسی را آموزش می دهند. مشکل آموزش مهارت های خاص این است که دانشجویان فهم درستی از چگونگی انتقال این مهارت ها در وضعیت های جدید ندارند.
کاربرد اطلاعات: با یافتن اطلاعات مورد نیاز، جستجوگران می توانند مهارت های جدیدی را برای استفاده از اطلاعات به کار گیرند. این مهارت ها شامل: تعامل، گفت و گو، خواندن، گوش دادن، مرور، پرسش کردن و بازتاب اطلاعات است. جستجوگران نباز به این دارند که درباره ارزش اطلاعات تصمیم گرفته و اطلاعات لازم را استخراج کنند.
ترکیب: ترکیب، کاربرد اطلاعات یافته شده برای مسئله تعریف شده است. ترکیب شامل ساختاردهی مجدد و بازبندی اطلاعات به شکل های جدید و متفاوت است. گاهی ترکیب اطلاعات واضح است، مانند ارتباط دادن اجزای یک چرخه. برای موارد دیگر مثل نوشتن پروژه - ریسرچ، ترکیب، جزء اصلی کاوش است و شامل ترکیب اطلاعات، استخراج جزئیات برجسته، سازماندهی مجدد و واکاوی اطلاعات است. به این معنی ترکیب عبارتست از تبدیل اطلاعات یافته شده به دانش.
ارزیابی: ارزیابی، آزمودن فرآیند مسئله گشایی اطلاعاتی است و تعیین کننده مطلوبیت و کارایی فرآیند است. ارزیابی تعیین می کند که آیا اطلاعات یافته شده با مسئله تعریف شده سنخیت دارد؟ در این مرحله پرسش های خاصی مطرح می شود نظیر مسئله اطلاعاتی برطرف شد؟ آیا نیاز رفع شده؟ آیا وضعیت بهبود یافت؟ اگر جواب منفی باشد فرآیند دوباره آغاز می شود (هیدن، 2003).

شکل 2-3. الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز (Eisenberg, 1990 &Berkowitz )
2-5-5. الگوی رفتار اطلاع یابی مارچیونینی
الگوی فرآیند اطلاع یابی مارچیونینی بر اساس مطالعات و پژوهش های وی استوار است و در آن توجه ویژه ای به محیط های الکترونیکی شده است. تشخیص مراحل مختلف فرآیند، نوع و میزان تعامل بین مراحل؛ و زنجیر ارتباطی بین هر یک از مراحل با تأکید بر ویژگی های محیط های جدید الکترونیکی است. مارچیونینی سعی کرده است رفتار جستجوگر در ارتباط با پیشینه شناختی خود و سامانه اطلاعات را در بستری الکترونیکی مورد ارزیابی و دقت نظر قرار داده و در الگویی نمایان سازد.
میزان نمایش الگوریتم ها و زنجیرهای جستجو در سامانه به راهبردهایی که جستجوگر به کار می برد و چگونگی تعامل عوامل و سازه های جستجوی اطلاعات بستگی دارد. فرآیند جستجوی اطلاعات از مجموعه ای از ریزفرآیندها تشکیل شده است. جستجوی اطلاعات با شناخت و پذیرش مسئله شروع شده و تا رفع و یا انصراف از رفع آن ادامه می یابد. در این الگو سه نوع ارتباط بین ریزفرآیندها وجود دارد:
خطوط ارتباطی برجسته که به معنی ارتباط مفروض بیشتر و قوی تر از یک ریز فرآیند با دیگری است؛
خطوط تیره که، احتمال ارتباط بالایی را نمایش می دهد؛
خطوط باریک، که ارتباط کم را نمایش می دهد.
این ریزفرآیندها ممکن است به همان صورت پیوسته متصل به هم باشند. اما بهتر است آنها را کارکردها یا مجموعه فعالیت هایی بدانیم که ممکن است در هر زمان ارتباط متناوب یا پیوسته داشته و به ترتیب فعال باشند. البته می توان برخی از ریزفرآیندها را باهم ادغام کرد. ترتیب مراحل مختلف فرآیند اطلاع یابی، یک زنجیره تعریف شده و نوعی پیش بینی از چگونگی مرور و کاوش تحلیلی به دست می دهد. تعداد تعاملات در واحد زمان به اندازه ناخالص تعامل مربوط می شود. مراحل این الگو عبارتند از:
شناخت و پذیرش یک مسئله اطلاعاتی؛ 2. تعریف و درک مسئله؛ 3. گزینش سامانه کاوش؛ 4. فرمول بندی پرسش؛ 5. اجرای جستجو؛ 6. ارزیابی نتایج؛ 7. استخراج اطلاعات و 8. تأمل، تکرار و توقف (مارچیونینی، 1997).

شکل 2-4. الگوی اطلاع یابی مارچیونینی (Marchionini, G,1997)
2-5-6. الگوی معنایابی دروین
دروین (1972) نیز به توسعه الگویی بر پایه نیاز کاربر پرداخت که آن را «ایجاد احساس» نامید. روش او بر رفتاری که فرد در تجربه‌های روزانه خود با استفاده از تحلیل طیف وسیعی از فعالیت‏های پیچیده بشری به انجام می‌رساند، متمرکز گردیده است (ادهمی، 1383).
الگو دروین، رویکردی شناختی در جستجوی اطلاعات است. در این الگو، اطلاعات چیزی است که فرایندهای داخلی شناختی در آن دخالت دارند. اما تفهیم فقط یک امر ذهنی نیست بدین معنی که عواطف یا احساسات نیز بر پاسخ شناختی افراد به اطلاعات تأثیر می‌گذارند. روشن است، عواطف یا احساسات درفهم مفهوم نیاز بسیار مؤثرند. بنابراین دروین، به‏طور خاص برجنبه‌های عاطفی فرایندهای شناختی تأکید نمی‌کند، اما این موضوع را می‌توان از رویکرد وی دریافت و به‏گونه‌ای که الگو وی را پیچیده و غنی می‌سازد، به بسط آن پرداخت. این الگو به نوعی بیانگر تلاش ذهنی اطلاع‌جو برای پرکردن شکاف موجود در ذهن خود می‌باشد.
در این الگو، اهمیت مصرف‌کننده اطلاعات مرکزیت می‌یابد و اطلاعات به «هرآنچه فرد آگاهی‌بخش می‌شمارد» تبدیل می‌شود. الگو تفهیمی، اطلاعات را ذهنی،‌ مبتنی بر موقعیت، کلی‌گرا،‌ و شناختی می‌بیند، اما این الگو، بر فهمیدن اطلاعات در زمینه‌های شخصی و چگونگی شکل‌گیری نیازهای اطلاعاتی و راه‏های رفع این نیازها تأکید دارد. مصرف‌کننده اطلاعات نیز، نه‏تنها یک دریافت‌کننده منفعل اطلاعات از محیط خارج تلقی نمی‌شود، بلکه در مرکز یک فرایند تغییر فعال و مداوم قرار دارد. در این فرایند، اطلاعات موجب تغییرات ادراکی در کاربر شده‌ و این تغییرات خود موجب دگرگونی در برداشت کاربر از اطلاعات می‌شود.
در روش دروین، هنگام مطالعه نیازهای اطلاعاتی از استعاره «موقعیت ـ فاصله ‌ـ فایده» استفاده می‌شود. وی اظهار می‌کند که تمام نیازهای اطلاعاتی، از انقطاع یا «فاصله‌ای» که در دانش پدید می‌آید، ناشی می‌شود. این فاصله در یک «موقعیت» خاص به وجود می‌آید و افراد کوشش دارند با استفاده از تاکتیک‏های مختلف، این فواصل را برطرف کنند. آنچه ایشان را به روی پل می‌رساند «فواید» یا «کمک‏ها» خوانده می‌شود. دروین معتقد است حالت نظام‌مندی در رفتار افراد وجود دارد که باید آن را در خوی‏گرفتن با فرایندها یافت. نیازهای افراد نظام‌مند بوده و عاری از بی‌نظمی است. این خصیصه نظام‌مندی نیازها، باید به‏عنوان یک فرایند، و نه یک وضعیت ثابت،‌ تلقی شود. نیازهای اطلاعاتی هنگامی می‌توانند موردتوجه قرارگیرند که بتوانیم به فرایندی پی‌ ببریم که هرفرد به هنگام مواجه‏شدن با یک «فاصله» برای پرکردن آن،‌ و برای حصول چیزی (به‏ویژه دانش جدید) که از این تجربه به‌‌دست می‌آورد،‌ در آن وارد می‏شود (موریس، 1375).
1143000139065پرسشها، پاسخ داده شده، اندیشه ها،
شکل گرفته، منابع، گردآوری شده
00پرسشها، پاسخ داده شده، اندیشه ها،
شکل گرفته، منابع، گردآوری شده

4562475198755شرایط عدم تداوم
00شرایط عدم تداوم

252857046990شکاف پر شده
00شکاف پر شده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *